Theo đợt sắp xếp bộ máy từ năm 2025, hệ thống toà án nhân dân được tổ chức theo hướng gọn hơn: Toà án nhân dân tối cao ở trung ương, toà án nhân dân cấp tỉnh ở tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, và toà án nhân dân khu vực thay cho toà án cấp huyện trước đây; bên cạnh đó là hệ thống toà án quân sự. Toà án nhân dân cấp cao và toà án cấp huyện trước đây không còn; viện kiểm sát cũng được tổ chức tương ứng thành tối cao, cấp tỉnh và khu vực.
Vì đây là thay đổi mới, sách giáo khoa và tài liệu ôn tập in trước đó có thể vẫn vẽ sơ đồ cũ có toà án cấp huyện và toà án cấp cao. Bài này trình bày khung chắc chắn, giải thích vì sao toà án không nhất thiết đi theo đúng các cấp hành chính, và chỉ cách đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Toà án nhân dân tối cao, Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia khi cần chi tiết.
Hiến pháp quy định gì và luật quy định gì
Hiến pháp 2013 chỉ nói Toà án nhân dân gồm Toà án nhân dân tối cao và các toà án khác do luật định. Cách viết này có chủ ý: Hiến pháp chốt toà án cao nhất, còn việc tổ chức bao nhiêu cấp bên dưới, đặt ở đâu, phạm vi xét xử thế nào thì để luật về tổ chức toà án nhân dân quy định. Nhờ vậy, khi cần sắp xếp lại các cấp toà án, Quốc hội sửa luật mà không phải sửa Hiến pháp.
Hiểu điều này giúp bạn tránh một lỗi hay gặp: học thuộc sơ đồ các cấp toà án như thể đó là quy định cố định của Hiến pháp. Thực ra phần cố định là vị trí và nhiệm vụ của toà án, các nguyên tắc xét xử, và việc Toà án nhân dân tối cao đứng đầu hệ thống. Phần có thể thay đổi là cách chia cấp bên dưới.
Từ năm 2025, cùng với việc chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp tỉnh và xã, không còn cấp huyện, hệ thống toà án cũng được sắp xếp lại. Toà án cấp huyện trước đây được thay bằng toà án khu vực. Khi làm bài theo chương trình mới hay khi đọc tin tức về một bản án gần đây, bạn sẽ gặp tên gọi toà án khu vực, đừng nhầm đó là một đơn vị hành chính.
Sơ đồ các cấp toà án nhân dân hiện nay
Bảng dưới nêu khung các cấp và phần việc ở mức nguyên lý. Phạm vi xét xử cụ thể của từng cấp do Luật Tổ chức Toà án nhân dân và các luật tố tụng hiện hành quy định, cần tra trước khi trích dẫn.
| Cấp | Đặt ở đâu | Phần việc chính (nguyên lý) | Ghi chú khi học |
|---|---|---|---|
| Toà án nhân dân tối cao | Trung ương, một toà duy nhất | Xem xét lại bản án đã có hiệu lực theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm; hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật; quản lý các toà án về tổ chức | Chánh án do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước |
| Toà án nhân dân cấp tỉnh | Mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương | Chủ yếu xét xử phúc thẩm bản án, quyết định của toà án khu vực bị kháng cáo, kháng nghị; giải quyết những việc khác luật giao | Gắn với đơn vị hành chính cấp tỉnh |
| Toà án nhân dân khu vực | Theo khu vực, mỗi toà phụ trách một địa bàn gồm nhiều đơn vị cấp xã | Giải quyết sơ thẩm phần lớn các vụ án, vụ việc | Thay cho toà án cấp huyện trước đây; không phải cấp hành chính |
| Toà án quân sự | Tổ chức trong quân đội, theo các cấp do luật định | Xét xử các vụ án thuộc thẩm quyền của toà án quân sự theo luật | Vẫn thuộc hệ thống Toà án nhân dân, đứng đầu là Toà án nhân dân tối cao |
Bảng này dùng để định hướng. Nếu đề bài hay giáo viên hỏi một vụ việc cụ thể do toà án cấp nào giải quyết sơ thẩm, câu trả lời phải dựa vào luật tố tụng hiện hành, không suy ra từ sơ đồ. Bộ máy vừa được sắp xếp lại; đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Quốc hội, Toà án nhân dân tối cao hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Toà án nhân dân tối cao làm những việc gì
Toà án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất. Việc đặc trưng của nó không phải là xử thật nhiều vụ án lần đầu, mà là xem xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật khi có kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Đây là "chốt cuối" để sửa sai trong những trường hợp luật cho phép.
Việc thứ hai là bảo đảm áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử. Cùng một điều luật, nếu mỗi toà hiểu một kiểu thì người dân ở hai địa phương có thể nhận hai cách xử khác nhau cho cùng một loại việc. Để tránh điều đó, Toà án nhân dân tối cao tổng kết thực tiễn xét xử; Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao ban hành nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật và lựa chọn, công bố án lệ để các toà nghiên cứu, áp dụng.
Việc thứ ba là quản lý các toà án về tổ chức, theo quy định của luật. Cần phân biệt: quản lý về tổ chức, cán bộ, cơ sở vật chất là một chuyện; còn khi một toà án cấp dưới xét xử một vụ cụ thể, thẩm phán và hội thẩm vẫn độc lập, toà cấp trên không chỉ đạo cách xử. Cấp trên chỉ xem lại bản án khi bản án đó được đưa lên đúng thủ tục kháng cáo, kháng nghị.
Toà án cấp tỉnh và toà án khu vực chia việc thế nào
Nguyên lý chung của hệ thống là có cấp xử lần đầu và có cấp xử lại. Toà án khu vực là nơi giải quyết sơ thẩm phần lớn vụ án, vụ việc, tức là nơi người dân gặp toà án nhiều nhất. Khi bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực mà bị kháng cáo hoặc kháng nghị đúng hạn, vụ án được toà án cấp trên trực tiếp xét xử lại theo thủ tục phúc thẩm; với bản án của toà án khu vực, cấp trên đó là toà án cấp tỉnh.
Chữ khu vực rất đáng chú ý. Một toà án khu vực có thể phụ trách địa bàn gồm nhiều xã, phường; nó được đặt theo nhu cầu xét xử chứ không gắn với một cấp chính quyền. Vì vậy ở cấp khu vực không có Hội đồng nhân dân hay Uỷ ban nhân dân tương ứng. Đây là điểm khác với sơ đồ cũ, khi toà án cấp huyện đi song song với chính quyền cấp huyện.
Bên trong toà án, luật cho phép tổ chức các toà chuyên trách hoặc bộ phận chuyên môn theo loại việc, chẳng hạn hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế, lao động, gia đình và người chưa thành niên. Tên gọi và việc có hay không có từng toà chuyên trách ở mỗi cấp phụ thuộc luật hiện hành và quyết định tổ chức, nên khi viết bài bạn chỉ cần nêu nguyên lý: toà án chia việc theo chuyên môn để xét xử chính xác hơn.
Toà án quân sự nằm ở đâu trong hệ thống
Toà án quân sự là một bộ phận của hệ thống Toà án nhân dân, không phải một hệ thống đứng ngoài. Nó được tổ chức trong quân đội để xét xử những vụ án thuộc thẩm quyền theo luật, thường liên quan đến quân nhân hoặc tài sản, lợi ích của quân đội. Toà án quân sự cũng có nhiều cấp, và cấp cao nhất về xét xử vẫn là Toà án nhân dân tối cao.
Học sinh hay nhầm toà án quân sự với cơ quan điều tra trong quân đội hoặc với viện kiểm sát quân sự. Hãy áp dụng đúng cách phân biệt như ở phía dân sự: cơ quan điều tra thu thập chứng cứ, viện kiểm sát quân sự thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp trong quân đội, còn toà án quân sự xét xử. Ba cơ quan, ba phần việc, cùng phối hợp theo trình tự tố tụng.
Với bài học phổ thông, mức kiến thức cần nắm chỉ là: toà án quân sự thuộc hệ thống toà án nhân dân; tổ chức thành các cấp do luật định; xét xử theo cùng những nguyên tắc chung như độc lập, công khai, bảo đảm quyền bào chữa. Tên gọi từng cấp và phạm vi thẩm quyền cụ thể thì tra luật tổ chức toà án nhân dân hiện hành, không nên học thuộc từ tài liệu cũ.
Đối chiếu sơ đồ cũ và sơ đồ mới khi ôn bài
Nếu sách bạn đang dùng in trước năm 2025, hãy tự sửa lại sơ đồ theo danh sách kiểm dưới đây và hỏi lại giáo viên khi đề thi dùng tài liệu nào.
- Còn ghi toà án nhân dân cấp huyện: ghi chú bên cạnh là cấp huyện trước đây, nay thay bằng toà án nhân dân khu vực.
- Còn ghi toà án nhân dân cấp cao: ghi chú là cấp cũ, đã kết thúc hoạt động trong đợt sắp xếp năm 2025; với viện kiểm sát cũng không còn cấp cao.
- Sơ đồ nối toà án với Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân từng cấp: nhớ rằng toà án khu vực không đi kèm cấp chính quyền nào.
- Phần vị trí, nhiệm vụ của toà án theo Hiến pháp: giữ nguyên, vì phần này không đổi.
- Phần nguyên tắc xét xử: giữ nguyên, đây vẫn là trọng tâm của các câu hỏi lý thuyết.
Câu hỏi tự kiểm: cô Hoa ra đề "Kể tên các cấp toà án nhân dân hiện nay và cho biết cấp nào không gắn với đơn vị hành chính". Đáp án gợi ý: Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh, toà án nhân dân khu vực, cùng hệ thống toà án quân sự; toà án khu vực là cấp không gắn với một đơn vị hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Hiện nay còn toà án nhân dân cấp huyện không?
Không. Cùng với việc chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp tỉnh và xã từ năm 2025, toà án cấp huyện trước đây được thay bằng toà án nhân dân khu vực. Khi gặp tài liệu cũ còn ghi cấp huyện, hãy hiểu đó là sơ đồ trước khi sắp xếp lại.
Toà án khu vực có phải là toà án của một xã không?
Không. Toà án khu vực được tổ chức theo địa bàn xét xử, một toà có thể phụ trách nhiều xã, phường. Nó không gắn với một cấp chính quyền nên không có Hội đồng nhân dân hay Uỷ ban nhân dân tương ứng ở cấp khu vực.
Vì sao Hiến pháp không liệt kê đủ các cấp toà án?
Hiến pháp chỉ nêu Toà án nhân dân tối cao và để các toà án khác do luật định. Cách viết này cho phép Quốc hội sửa luật tổ chức toà án khi cần sắp xếp lại các cấp mà không phải sửa Hiến pháp, trong khi vị trí và nguyên tắc xét xử vẫn giữ ổn định.
Toà án nhân dân tối cao có chỉ đạo toà cấp dưới xử một vụ cụ thể không?
Không. Toà án nhân dân tối cao quản lý các toà án về tổ chức và hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật, nhưng khi xét xử từng vụ án thì thẩm phán, hội thẩm độc lập. Toà cấp trên chỉ xem lại bản án khi có kháng cáo, kháng nghị đúng thủ tục.
Toà án quân sự có thuộc hệ thống toà án nhân dân không?
Có. Toà án quân sự là một bộ phận của hệ thống Toà án nhân dân, tổ chức trong quân đội theo các cấp do luật định và xét xử theo các nguyên tắc chung. Đứng đầu toàn hệ thống về xét xử vẫn là Toà án nhân dân tối cao.
Muốn biết chính xác toà án nào xử sơ thẩm một loại việc thì tra ở đâu?
Thẩm quyền xét xử từng loại việc do các luật tố tụng hiện hành quy định. Bạn nên tra văn bản hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Toà án nhân dân tối cao, vì bộ máy vừa được sắp xếp lại và tài liệu cũ có thể không còn đúng.