PhanLap.comPhân Lập
Toà án và Viện kiểm sát: quyền tư pháp

Thẩm phán, hội thẩm và thư ký toà án khác nhau ở đâu: ai ngồi đâu trong phiên toà

Phân biệt thẩm phán, hội thẩm, thư ký toà án, thẩm tra viên: ai bổ nhiệm, ai bầu, ai biểu quyết bản án; ai trong phòng xử thuộc toà án và ai không.

Overhead view of a round table in a community meeting hall with plain walls, small blank paper cards placed in seats like a seating plan, a hand moving one card, soft evening light

Ba chức danh này đều có mặt trong phòng xử nhưng làm ba việc khác nhau. Thẩm phán là người được bổ nhiệm theo luật để làm nhiệm vụ xét xử, làm việc chuyên nghiệp ở toà án. Hội thẩm là người được lựa chọn theo luật để cùng thẩm phán xét xử sơ thẩm, làm việc không chuyên trách nhưng khi xử thì ngang quyền với thẩm phán. Thư ký toà án là người giúp việc về tố tụng, chẳng hạn ghi biên bản phiên toà, và không biểu quyết bản án.

Nắm được ba chức danh này, bạn sẽ đọc được một bản án hay theo dõi một phiên toà mà không nhầm vai. Bài trình bày từng chức danh theo câu hỏi ai chọn ra, làm gì, chịu trách nhiệm ra sao; thêm thẩm tra viên và chánh án; rồi đặt tất cả vào sơ đồ phòng xử để phân biệt người của toà án với kiểm sát viên, luật sư và đương sự.

Bảng phân biệt các chức danh trong toà án

Bảng dưới gom những thông tin hay được hỏi nhất. Tiêu chuẩn, trình tự cụ thể do luật tổ chức toà án hiện hành quy định.

Chức danhAi chọn raLàm việc thế nàoCó biểu quyết bản án không
Thẩm phánChủ tịch nước bổ nhiệm theo tiêu chuẩn và trình tự luật định; với thẩm phán Toà án nhân dân tối cao có bước Quốc hội phê chuẩnChuyên nghiệp, thường xuyênCó
Hội thẩmHội thẩm nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu theo luật; ở toà án quân sự có hội thẩm quân nhânKhông chuyên trách, được phân công tham gia từng phiên toà sơ thẩmCó, ngang quyền thẩm phán
Thư ký toà ánToà án tuyển chọn, bổ nhiệm theo ngạchGiúp việc tố tụng: chuẩn bị phiên toà, ghi biên bảnKhông
Thẩm tra viênToà án bổ nhiệm theo ngạchThẩm tra hồ sơ, giúp xem xét lại bản án theo thủ tục đặc biệt và các việc luật giaoKhông
Chánh án, Phó Chánh ánChánh án Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu; chánh án các toà khác bổ nhiệm theo luậtQuản lý, điều hành toà án; đồng thời là thẩm phánCó khi trực tiếp ngồi xử với tư cách thẩm phán

Ý cần thuộc: trong cả bảng, chỉ thẩm phán và hội thẩm là người quyết định vụ án. Các chức danh còn lại giúp toà án làm việc đúng thủ tục nhưng không cầm lá phiếu.

Thẩm phán: người xét xử chuyên nghiệp

Thẩm phán phải đáp ứng tiêu chuẩn luật định về phẩm chất, trình độ pháp luật, nghiệp vụ xét xử và kinh nghiệm công tác, thường qua tuyển chọn của một hội đồng chuyên trách trước khi được đề nghị bổ nhiệm. Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước là người bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức thẩm phán; riêng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao thì Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ vào nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội.

Chi tiết này cho thấy quan hệ phân công, phối hợp, kiểm soát rất rõ: toà án và hội đồng tuyển chọn lo khâu chọn người đủ tiêu chuẩn, Quốc hội phê chuẩn với chức danh ở toà án cao nhất, Chủ tịch nước bổ nhiệm. Không cơ quan nào một mình quyết định toàn bộ việc ai được làm thẩm phán.

Khi xét xử, thẩm phán độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Ngoài phiên toà, thẩm phán còn nghiên cứu hồ sơ, chủ trì việc chuẩn bị xét xử, ra các quyết định tố tụng trong phạm vi luật giao. Thẩm phán không được tiếp xúc riêng với một bên để bàn chuyện vụ án ngoài thủ tục, vì như vậy sẽ phá vỡ sự trung lập.

Hội thẩm: tiếng nói xã hội trong phiên toà

Hội thẩm nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu theo quy định của luật, thường là người đang làm một công việc khác trong xã hội, có hiểu biết pháp luật cơ bản và được bồi dưỡng nghiệp vụ. Họ không phải nhân viên thường trực của toà án; khi có phiên toà sơ thẩm thì được phân công tham gia.

Vì sao cần hội thẩm? Một bản án tốt không chỉ đúng luật mà còn phải hợp lẽ phải thông thường. Hội thẩm mang vào phòng xử góc nhìn của người ngoài nghề luật, chẳng hạn hiểu biết về nghề nghiệp, phong tục, đời sống ở địa phương. Khi biểu quyết, lá phiếu của hội thẩm ngang với lá phiếu của thẩm phán, nên trong hội đồng xét xử sơ thẩm phổ biến, hội thẩm có thể chiếm đa số.

Hai chỗ hay nhầm. Thứ nhất, hội thẩm không phải "thẩm phán dự bị" hay thẩm phán cấp thấp; đó là một chức danh riêng, cách chọn riêng. Thứ hai, Hiến pháp chỉ nói xét xử sơ thẩm có hội thẩm tham gia, trừ thủ tục rút gọn; còn thành phần hội đồng xét xử ở từng thủ tục, kể cả phúc thẩm, do luật tố tụng quy định cụ thể. Sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, việc Hội đồng nhân dân cấp nào bầu hội thẩm cho toà án nào cần đối chiếu văn bản hiện hành.

Thư ký toà án và thẩm tra viên: người giúp toà làm đúng thủ tục

Thư ký toà án làm những việc bảo đảm phiên toà diễn ra đúng trình tự: kiểm tra sự có mặt của những người được triệu tập, phổ biến nội quy phiên toà, ghi biên bản phiên toà và các biên bản tố tụng khác, chuẩn bị giấy tờ theo phân công. Biên bản phiên toà rất quan trọng vì nó ghi lại những gì đã diễn ra, làm cơ sở khi bản án bị xem lại ở cấp trên.

Thư ký không biểu quyết và không quyết định vụ án. Khi xem một phiên toà, bạn thường thấy thư ký ngồi riêng một bàn, đứng lên đọc nội quy trước khi hội đồng xét xử vào phòng. Đó là dấu hiệu dễ nhận ra nhất của vai trò này.

Thẩm tra viên là chức danh ít được nhắc trong sách phổ thông. Họ giúp toà án thẩm tra hồ sơ, đặc biệt trong việc xem xét các bản án, quyết định đã có hiệu lực khi có đơn đề nghị hoặc kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, và làm các việc khác luật giao. Giống thư ký, thẩm tra viên chuẩn bị và đề xuất, còn quyết định thuộc người có thẩm quyền.

Vô tư, khách quan: khi nào người của toà án phải đứng ngoài một vụ án

Cả thẩm phán, hội thẩm lẫn thư ký toà án đều là người tiến hành tố tụng, nên cùng chịu một đòi hỏi chung: phải vô tư, khách quan. Nếu một người trong số họ có quan hệ thân thích với một bên trong vụ án, đã từng tham gia vụ án đó với tư cách khác, hoặc có căn cứ rõ ràng cho thấy họ khó giữ được sự vô tư, thì theo luật tố tụng, người đó phải từ chối tham gia hoặc bị thay đổi.

Đây là một cơ chế kiểm soát ngay bên trong hoạt động xét xử. Các bên trong vụ án có quyền đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng khi có lý do luật định; việc đề nghị được giải quyết theo thủ tục chứ không phải theo cảm tính. Nhờ vậy, nguyên tắc độc lập không biến thành chỗ dựa cho sự thiên vị: độc lập với sức ép bên ngoài, đồng thời không được có lợi ích riêng bên trong.

Ví dụ giả định: một hội thẩm được phân công vào phiên toà xử tranh chấp mà một bên là anh họ của mình. Cách làm đúng là báo ngay để được thay bằng hội thẩm khác, chứ không phải ngồi xử rồi "cố gắng công bằng". Câu hỏi kiểm tra hay gặp có dạng: vì sao người thân của đương sự không được ngồi trong hội đồng xét xử. Trả lời: để bảo đảm vô tư, khách quan, một điều kiện của xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.

Đòi hỏi này cũng áp dụng với kiểm sát viên và điều tra viên ở phía các cơ quan khác. Khi học, bạn chỉ cần nhớ nguyên lý chung: ai tham gia quyết định hoặc giúp quyết định một vụ án thì không được có lợi ích riêng trong vụ án đó. Các trường hợp cụ thể phải từ chối, bị thay đổi do luật tố tụng hiện hành liệt kê.

Sơ đồ phòng xử: ai là người của toà án

Khi theo dõi một phiên toà hình sự sơ thẩm giả định, bạn có thể chia những người có mặt thành ba nhóm. Sơ đồ bằng chữ dưới đây giúp bạn khỏi nhầm vai.

  • Người của toà án: hội đồng xét xử gồm thẩm phán và hội thẩm, chủ toạ phiên toà là thẩm phán; thư ký phiên toà.
  • Người của viện kiểm sát: kiểm sát viên, thực hành quyền công tố, đọc cáo trạng, tham gia xét hỏi, tranh luận và kiểm sát việc tuân theo pháp luật tại phiên toà. Kiểm sát viên không thuộc toà án.
  • Người tham gia tố tụng khác: bị cáo, người bào chữa như luật sư, bị hại, người làm chứng và những người khác theo luật. Luật sư không phải người của cơ quan nhà nước.
  • Người dự phiên toà: người dân đến theo dõi khi phiên toà công khai, phải chấp hành nội quy, không có quyền tham gia xét hỏi.

Câu hỏi tự kiểm: bạn Lan sinh viên năm nhất đi dự một phiên toà và ghi "kiểm sát viên ngồi cùng hội đồng xét xử để quyết định bản án". Câu ghi đó sai ở đâu? Gợi ý: kiểm sát viên thuộc viện kiểm sát, không phải thành viên hội đồng xét xử, không biểu quyết bản án.

Muốn đối chiếu tên gọi các chức danh và tiêu chuẩn hiện hành, hãy xem luật tổ chức toà án nhân dân trên cổng pháp luật quốc gia và phần giới thiệu trên cổng thông tin của Toà án nhân dân tối cao.

Câu hỏi thường gặp

Ai bổ nhiệm thẩm phán?

Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức thẩm phán. Riêng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ vào nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội. Tiêu chuẩn và trình tự tuyển chọn do luật tổ chức toà án quy định.

Hội thẩm có phải là cán bộ của toà án không?

Không. Hội thẩm nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu theo luật, làm việc không chuyên trách và được phân công tham gia từng phiên toà sơ thẩm. Khi xét xử, hội thẩm ngang quyền với thẩm phán dù không phải người làm việc thường xuyên ở toà án.

Thư ký toà án có được quyết định bản án không?

Không. Thư ký toà án giúp việc về tố tụng như kiểm tra sự có mặt, phổ biến nội quy và ghi biên bản phiên toà. Chỉ thẩm phán và hội thẩm trong hội đồng xét xử mới biểu quyết và quyết định vụ án.

Kiểm sát viên ngồi trong phòng xử có thuộc toà án không?

Không. Kiểm sát viên thuộc viện kiểm sát nhân dân, có mặt tại phiên toà để thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật. Kiểm sát viên không phải thành viên hội đồng xét xử và không biểu quyết bản án.

Thẩm tra viên làm công việc gì?

Thẩm tra viên giúp toà án thẩm tra hồ sơ, đặc biệt khi xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, và làm các việc khác luật giao. Họ chuẩn bị, đề xuất, còn quyết định thuộc người có thẩm quyền.

Chánh án có phải là thẩm phán không?

Có. Chánh án, Phó Chánh án là thẩm phán đồng thời giữ chức vụ quản lý, điều hành toà án. Khi trực tiếp ngồi xử, chánh án làm việc với tư cách thẩm phán và cũng độc lập, chỉ tuân theo pháp luật như mọi thẩm phán khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138