PhanLap.comPhân Lập
Toà án và Viện kiểm sát: quyền tư pháp

Nguyên tắc xét xử của toà án: độc lập, công khai, tranh tụng và hai cấp xét xử

Giải nghĩa các nguyên tắc xét xử theo Hiến pháp 2013: độc lập chỉ tuân theo pháp luật, công khai, tranh tụng, có Hội thẩm, quyết định theo đa số, sơ thẩm và phúc thẩm.

Group of Vietnamese high school students role playing a mock hearing around a plain wooden table in a classroom, viewed from a high corner angle, faces turned away, bright noon light

Hiến pháp 2013 đặt ra một nhóm nguyên tắc mà mọi phiên toà phải tuân theo: xét xử sơ thẩm có Hội thẩm tham gia (trừ thủ tục rút gọn); thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; xét xử công khai (trừ trường hợp đặc biệt luật cho xử kín); xét xử tập thể, quyết định theo đa số (trừ thủ tục rút gọn); tranh tụng trong xét xử được bảo đảm; chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảm; và quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của đương sự được bảo đảm.

Thuộc lòng danh sách thì dễ, hiểu vì sao có từng nguyên tắc mới khó. Bài này đi qua từng nguyên tắc bằng lời thường, chỉ ra mỗi nguyên tắc nhằm bảo vệ điều gì, những chỗ học sinh hay hiểu lệch, và kết thúc bằng một tình huống lớp học mô phỏng phiên toà để bạn tự kiểm tra.

Bảy nguyên tắc nhìn một lượt

Bảng dưới gom các nguyên tắc theo cách gọi của Hiến pháp, kèm một câu giải nghĩa và mục đích chính. Đây là bảng nên chép vào vở ôn tập.

Nguyên tắcNói bằng lời thườngNhằm bảo vệ điều gì
Có Hội thẩm tham gia xét xử sơ thẩmBên cạnh thẩm phán có người đại diện cho tiếng nói xã hội cùng ngồi xửGắn xét xử với lẽ phải thông thường, tăng tính khách quan
Độc lập, chỉ tuân theo pháp luậtKhông ai được bảo thẩm phán, hội thẩm phải xử thế nàoPhán quyết dựa trên chứng cứ và luật, không theo sức ép
Xét xử công khaiNgười dân được dự, việc xử diễn ra trước mặt mọi ngườiMinh bạch, để xã hội cùng thấy và giám sát
Xét xử tập thể, quyết định theo đa sốHội đồng nhiều người cùng biểu quyết, không một người quyếtHạn chế sai sót và chủ quan cá nhân
Tranh tụng được bảo đảmCác bên được đưa chứng cứ, lập luận, phản bác nhau trước toàSự thật được làm rõ qua đối đáp công bằng
Sơ thẩm, phúc thẩm được bảo đảmKhông đồng ý bản án lần đầu thì có đường để được xử lạiCó cơ hội sửa sai trước khi bản án có hiệu lực
Quyền bào chữa, quyền bảo vệ lợi ích hợp phápNgười bị buộc tội và các bên có người giúp nói lên lẽ phải của mìnhCân bằng giữa bên buộc tội và bên bị buộc tội

Mẹo nhớ theo ba câu hỏi: ai xử (có Hội thẩm, xử tập thể theo đa số), xử thế nào (độc lập, công khai, tranh tụng, bảo đảm bào chữa), xử mấy lần (sơ thẩm và phúc thẩm). Chia nhóm như vậy dễ thuộc hơn học một danh sách dài.

Độc lập và chỉ tuân theo pháp luật: độc lập với ai

Nguyên tắc độc lập có hai vế đi liền nhau và không được tách ra. Vế thứ nhất là độc lập: khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm không chịu sự chỉ đạo của bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào về việc phải xử vụ án ra sao. Hiến pháp nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử. Vế thứ hai là chỉ tuân theo pháp luật: độc lập không phải là tuỳ ý, mà là chỉ lấy pháp luật và chứng cứ làm căn cứ.

Độc lập với ai? Với cơ quan hành chính, với toà án cấp trên, với Chánh án của chính toà đó khi đang xử một vụ cụ thể, với dư luận, với các bên trong vụ án. Một thẩm phán toà án khu vực không gọi điện hỏi toà án cấp tỉnh nên xử thế nào; nếu bản án sai, toà cấp trên sẽ xem lại theo thủ tục phúc thẩm, giám đốc thẩm, chứ không chỉ đạo trước.

Hiểu lệch thường gặp là cho rằng độc lập đồng nghĩa với không chịu trách nhiệm trước ai. Thực ra thẩm phán vẫn chịu trách nhiệm về bản án mình tuyên, toà án vẫn chịu sự giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân theo luật, và viện kiểm sát vẫn kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong xét xử. Độc lập là độc lập khi ra quyết định, không phải đứng ngoài cơ chế kiểm soát quyền lực.

Công khai, và khi nào được xử kín

Xét xử công khai nghĩa là phiên toà được mở cho người dân đến dự theo nội quy, báo chí được đưa tin theo quy định. Công khai giúp mọi người thấy toà án làm việc dựa trên chứng cứ, đồng thời là một kênh để xã hội giám sát hoạt động xét xử. Nó cũng có tác dụng giáo dục: người dự phiên toà hiểu thêm vì sao một hành vi bị xử lý.

Hiến pháp cho phép ngoại lệ: trong trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong, mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người chưa thành niên hoặc giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự, toà án có thể xét xử kín. Bạn chú ý chữ "có thể" và chữ "trường hợp đặc biệt": xử kín là ngoại lệ có lý do, không phải lựa chọn tuỳ thích.

Một chi tiết hay bị bỏ qua: theo quy định của luật tố tụng, kể cả khi phiên toà được xử kín thì toà án vẫn tuyên án công khai. Nghĩa là phần diễn biến có thể không mở cho người ngoài, nhưng kết quả xét xử vẫn được công bố. Khi trả lời câu hỏi "xét xử kín có trái nguyên tắc công khai không", hãy nêu đủ hai ý: đó là ngoại lệ Hiến pháp cho phép, và bản án vẫn được tuyên công khai.

Tranh tụng và quyền bào chữa: vì sao phải để các bên được nói

Tranh tụng là việc các bên trong vụ án được trình bày chứng cứ, đưa ra lập luận và phản bác lập luận của bên kia trước toà, còn toà án đứng ở vị trí trung lập để lắng nghe, đánh giá rồi quyết định. Trong vụ án hình sự, một bên là viện kiểm sát thực hiện việc buộc tội, bên kia là bị cáo và người bào chữa; trong vụ việc dân sự, hai bên là các đương sự có tranh chấp.

Kết quả xét xử phải căn cứ vào những gì được xem xét, tranh luận tại phiên toà. Đó là lý do phiên toà có phần xét hỏi và phần tranh luận, và vì sao người tham gia tố tụng được bảo đảm quyền nói lời sau cùng hoặc quyền trình bày ý kiến của mình. Nếu chỉ một bên được nói, toà án khó thấy đủ sự thật.

Quyền bào chữa gắn chặt với tranh tụng. Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa, chẳng hạn luật sư; đương sự trong vụ việc dân sự, hành chính có quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Luật sư không phải cơ quan nhà nước, nhưng là người tham gia tố tụng giúp cán cân giữa bên buộc tội và bên bị buộc tội không lệch về một phía.

Hội thẩm, xét xử tập thể và hai cấp xét xử

Hội thẩm là người không phải thẩm phán chuyên nghiệp, được lựa chọn theo luật để tham gia xét xử sơ thẩm. Khi ngồi xử, hội thẩm ngang quyền với thẩm phán, nghĩa là lá phiếu của hội thẩm có giá trị như lá phiếu của thẩm phán. Ngoại lệ duy nhất mà Hiến pháp nêu là thủ tục rút gọn, khi vụ việc đơn giản và luật cho phép một thẩm phán xử.

Xét xử tập thể và quyết định theo đa số nghĩa là hội đồng xét xử thảo luận và biểu quyết; nếu có người có ý kiến khác, ý kiến đó được ghi lại theo quy định. Chính vì có Hội thẩm và quyết định theo đa số, kết quả không phụ thuộc vào một cá nhân.

Chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm là cách bảo đảm có "lần thứ hai". Bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực ngay; trong thời hạn luật định, các bên có quyền kháng cáo, viện kiểm sát có quyền kháng nghị, và toà án cấp trên sẽ xét xử phúc thẩm. Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật. Giám đốc thẩm và tái thẩm không phải là cấp xét xử thứ ba mà là thủ tục đặc biệt để xem lại bản án đã có hiệu lực khi có căn cứ luật định. Phần phân biệt chi tiết các thuật ngữ này được trình bày ở bài riêng trong cùng danh mục.

Tình huống lớp học mô phỏng phiên toà

Giả định: lớp của cô Hoa mô phỏng một phiên toà sơ thẩm về tranh chấp tiền đặt cọc giữa hai bạn trong câu lạc bộ. Bạn Minh đóng vai thẩm phán, hai bạn đóng vai hội thẩm, các bạn khác làm đương sự và người dự. Hãy chỉ ra tình tiết nào trái nguyên tắc.

  • Minh tuyên án ngay sau khi nghe một bên trình bày, không cho bên kia nói. Trái nguyên tắc tranh tụng, vì bên kia không được đưa chứng cứ và phản bác.
  • Minh tự quyết dù hai hội thẩm không đồng ý. Trái nguyên tắc xét xử tập thể, quyết định theo đa số, hội thẩm ngang quyền với thẩm phán.
  • Giáo viên chủ nhiệm lớp bên cạnh ghé vào dặn "xử cho bạn A thắng". Trái nguyên tắc độc lập, mọi can thiệp vào việc xét xử đều bị cấm.
  • Lớp đóng cửa không cho ai vào dự mà không có lý do đặc biệt. Trái nguyên tắc công khai, xử kín chỉ là ngoại lệ có căn cứ.
  • Bên thua muốn đề nghị xét lại nhưng được trả lời "bản án đã xong, không ai xem lại". Trái chế độ sơ thẩm, phúc thẩm, bản án sơ thẩm còn có thể bị kháng cáo.

Khi trình bày bài tập này trước lớp, hãy dùng đúng tên nguyên tắc như Hiến pháp gọi và giải thích bằng một câu ngắn. Nếu muốn đối chiếu nguyên văn, đọc chương về Toà án nhân dân trong Hiến pháp 2013 trên cổng pháp luật quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Xét xử độc lập có nghĩa là thẩm phán không chịu trách nhiệm trước ai không?

Không. Độc lập là khi ra quyết định trong một vụ án, thẩm phán và hội thẩm không chịu sự chỉ đạo của ai và chỉ tuân theo pháp luật. Thẩm phán vẫn chịu trách nhiệm về bản án, toà án vẫn chịu giám sát và viện kiểm sát vẫn kiểm sát việc tuân theo pháp luật.

Khi nào toà án được xét xử kín?

Theo Hiến pháp, trong trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong, mỹ tục, bảo vệ người chưa thành niên hoặc giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự, toà án có thể xét xử kín. Kể cả khi xử kín, bản án vẫn được tuyên công khai theo luật tố tụng.

Hội thẩm có quyền ngang thẩm phán không?

Có. Khi tham gia xét xử, hội thẩm ngang quyền với thẩm phán và biểu quyết như thẩm phán. Hội thẩm tham gia xét xử sơ thẩm, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn mà luật cho phép.

Tranh tụng khác tranh luận thông thường ở chỗ nào?

Tranh tụng diễn ra trong khuôn khổ thủ tục tố tụng: các bên đưa chứng cứ, lập luận và phản bác trước toà, còn toà án trung lập lắng nghe rồi quyết định dựa trên những gì được xem xét tại phiên toà. Mục đích là làm rõ sự thật, không phải để bên nào nói hay hơn.

Hai cấp xét xử là những cấp nào?

Đó là xét xử sơ thẩm, tức xử lần đầu, và xét xử phúc thẩm, tức xử lại khi bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Giám đốc thẩm và tái thẩm là thủ tục đặc biệt xem lại bản án đã có hiệu lực, không phải cấp xét xử thứ ba.

Nguyên tắc xét xử được quy định ở đâu?

Các nguyên tắc cơ bản được quy định trong chương về Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân của Hiến pháp 2013, sau đó được cụ thể hoá trong luật tổ chức toà án và các luật tố tụng. Học sinh nên đối chiếu với sách giáo khoa và văn bản hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138