PhanLap.comPhân Lập
Quốc hội và quyền lập pháp

Quốc hội quyết định những vấn đề quan trọng nào: ngân sách, thuế, bộ máy, đối ngoại

Ngoài làm luật, Quốc hội quyết định các vấn đề hệ trọng: kế hoạch phát triển, ngân sách, thuế, tổ chức bộ máy, quốc phòng, đối ngoại, đại xá, trưng cầu ý dân.

Overhead view of Vietnamese students sorting colored sticky notes without writing into five groups on a large classroom table, bright midday light, hands only

Bên cạnh làm Hiến pháp, làm luật và giám sát tối cao, Hiến pháp giao cho Quốc hội quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Có thể gom các vấn đề đó thành năm nhóm: kinh tế – tài chính (mục tiêu phát triển, ngân sách, thuế, nợ công); tổ chức bộ máy (quy định tổ chức các cơ quan, thành lập hoặc bãi bỏ bộ, đơn vị hành chính cấp tỉnh); quốc phòng, an ninh và đối ngoại (chiến tranh và hoà bình, tình trạng khẩn cấp, điều ước quốc tế quan trọng); các vấn đề dân tộc, đại xá, danh hiệu và hàm cấp nhà nước; và trưng cầu ý dân.

Điểm chung của các vấn đề này là tầm ảnh hưởng tới cả nước hoặc tới nền tảng của bộ máy, nên phải do cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân quyết định. Sau khi Quốc hội quyết, Chính phủ và các cơ quan khác tổ chức thực hiện, rồi báo cáo lại trước Quốc hội. Phần dưới đi từng nhóm, kèm bảng phân vai và các cặp hay nhầm.

Năm nhóm vấn đề, ai trình và ai thực hiện

Bảng dưới đây chỉ nêu nguyên lý. Danh mục đầy đủ nằm trong điều về nhiệm vụ, quyền hạn của Quốc hội trong Hiến pháp và luật tổ chức Quốc hội.

Nhóm vấn đềQuốc hội quyết định gìThường do ai chuẩn bị, trìnhAi tổ chức thực hiện
Kinh tế – tài chínhMục tiêu, chỉ tiêu phát triển kinh tế – xã hội; chính sách tài chính, tiền tệ cơ bản; dự toán ngân sách; quy định, sửa đổi, bãi bỏ các thứ thuế; giới hạn nợ côngChính phủChính phủ, các bộ, chính quyền địa phương
Tổ chức bộ máyQuy định tổ chức các cơ quan nhà nước; thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ; thành lập, nhập, chia, điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính cấp tỉnhChính phủ, Uỷ ban Thường vụ Quốc hộiChính phủ, chính quyền địa phương
Quốc phòng, an ninh, đối ngoạiVấn đề chiến tranh và hoà bình; tình trạng khẩn cấp; chính sách cơ bản về đối ngoại; phê chuẩn một số điều ước quốc tế quan trọngChủ tịch nước, Chính phủChính phủ, lực lượng vũ trang, cơ quan đối ngoại
Dân tộc, đại xá, danh hiệuChính sách dân tộc; đại xá; quy định hàm, cấp trong một số ngành, huân chương, huy chương, danh hiệu vinh dự nhà nướcChính phủ và các cơ quan liên quanCác cơ quan theo thẩm quyền
Trưng cầu ý dânQuyết định có tổ chức trưng cầu ý dân hay khôngTheo đề nghị của chủ thể do luật quy địnhUỷ ban Thường vụ Quốc hội tổ chức

Mẹo đọc bảng: cột thứ hai là phần "quyết", cột thứ ba và thứ tư là phần "chuẩn bị" và "làm". Ba phần đó do các cơ quan khác nhau đảm nhận, đúng tinh thần phân công, phối hợp và kiểm soát trong thực hiện quyền lực nhà nước.

Nhóm kinh tế – tài chính: vì sao ngân sách phải qua Quốc hội

Ngân sách nhà nước là tiền chung của cả nước, đến chủ yếu từ thuế, phí và các khoản thu khác. Vì vậy việc thu những khoản gì, chi vào đâu, trung ương giữ bao nhiêu và địa phương được bao nhiêu phải do cơ quan đại biểu của Nhân dân quyết định. Hằng năm Chính phủ lập dự toán ngân sách trình Quốc hội; Quốc hội thảo luận, quyết định dự toán và phân bổ ngân sách trung ương; sau khi năm ngân sách kết thúc, Quốc hội phê chuẩn quyết toán.

Thuế cũng theo cùng logic: Hiến pháp giao Quốc hội quy định, sửa đổi hoặc bãi bỏ các thứ thuế. Một loại thuế mới không thể ra đời chỉ bằng quyết định của một bộ. Quốc hội cũng quyết định mức giới hạn an toàn về nợ quốc gia, nợ công, nợ của Chính phủ, để việc vay nợ có một "trần" do đại biểu Nhân dân đặt ra.

Ví dụ giả định để nhớ: một gia đình có quỹ chung. Người được giao giữ quỹ lập kế hoạch chi tiêu, nhưng cả nhà họp lại mới quyết; cuối năm người giữ quỹ báo cáo đã chi thế nào. Ở tầm quốc gia, người lập kế hoạch là Chính phủ, "cả nhà họp lại" là Quốc hội.

Nhóm tổ chức bộ máy: ai được thêm, bớt một bộ hay một tỉnh

Hiến pháp giao Quốc hội quy định tổ chức và hoạt động của chính Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán nhà nước và chính quyền địa phương. Nói cách khác, khung của cả bộ máy được vẽ bằng luật do Quốc hội thông qua.

Quốc hội quyết định thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ của Chính phủ, và quyết định thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới hành chính tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Vì vậy khi bộ máy được sắp xếp lại từ năm 2025, việc hợp nhất một số bộ, ngành và việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh còn 34 tỉnh, thành phố đều đi qua quyết định của Quốc hội. Với đơn vị hành chính dưới cấp tỉnh, thẩm quyền quyết định thuộc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.

Bộ máy vừa được sắp xếp lại, tên và số lượng cơ quan có thay đổi. Khi cần biết hiện có những bộ nào, phụ trách lĩnh vực gì, bạn đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ, Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia, không dựa vào danh sách trong tài liệu cũ.

Nhóm quốc phòng, an ninh và đối ngoại

Những quyết định liên quan tới chủ quyền và sự an toàn của đất nước được đặt ở cơ quan quyền lực cao nhất. Quốc hội quyết định vấn đề chiến tranh và hoà bình, quy định về tình trạng khẩn cấp và các biện pháp đặc biệt khác bảo đảm quốc phòng, an ninh. Trường hợp Quốc hội không thể họp được, Hiến pháp cho phép Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định một số việc khẩn cấp như tuyên bố tình trạng chiến tranh, rồi báo cáo Quốc hội.

Về đối ngoại, Quốc hội quyết định chính sách cơ bản; phê chuẩn, quyết định gia nhập hoặc chấm dứt hiệu lực của những điều ước quốc tế quan trọng, chẳng hạn điều ước liên quan tới chiến tranh, hoà bình, chủ quyền quốc gia, tư cách thành viên của Việt Nam tại các tổ chức quốc tế và khu vực quan trọng. Các điều ước khác do Chủ tịch nước hoặc Chính phủ quyết định theo thẩm quyền.

Mẹo nhớ: điều ước càng chạm vào nền tảng quốc gia thì càng phải lên cao, tới Quốc hội. Còn việc đàm phán, ký kết là công việc của các cơ quan đối ngoại theo sự phân công.

Nhóm dân tộc, đại xá, danh hiệu và hàm cấp

Nhóm này gồm những việc không lớn về tiền bạc nhưng chạm tới sự thống nhất và tính trang trọng của Nhà nước. Quốc hội quyết định chính sách dân tộc của Nhà nước; khi Chính phủ ban hành quy định thực hiện chính sách dân tộc, Hiến pháp yêu cầu lấy ý kiến của Hội đồng Dân tộc, một cơ quan của Quốc hội. Đây là một ví dụ rõ về phối hợp giữa hai cơ quan.

Quốc hội cũng quy định hàm, cấp trong lực lượng vũ trang nhân dân, hàm, cấp ngoại giao và một số hàm, cấp nhà nước khác; quy định huân chương, huy chương và danh hiệu vinh dự nhà nước. Việc trao tặng cho từng người cụ thể lại thuộc thẩm quyền khác, chẳng hạn Chủ tịch nước quyết định tặng thưởng huân chương. Quốc hội đặt ra hệ thống, cơ quan khác áp dụng vào từng trường hợp.

Đại xá cũng thuộc nhóm này. Đại xá là quyết định mang tính rộng, do Quốc hội ban hành; khác với đặc xá do Chủ tịch nước quyết định. Cặp này được giải thích kỹ ở bảng bên dưới.

Đại xá và đặc xá, trưng cầu ý dân: những cặp hay nhầm

Ba cặp khái niệm dưới đây xuất hiện thường xuyên trong câu hỏi ôn tập.

Cặp hay nhầmKhác nhau ở đâuMẹo nhớ
Đại xá – đặc xáĐại xá do Quốc hội quyết định, áp dụng rộng; đặc xá do Chủ tịch nước quyết định, xét cho từng người theo điều kiệnĐại – rộng – Quốc hội; đặc – riêng – Chủ tịch nước
Trưng cầu ý dân – lấy ý kiến Nhân dânTrưng cầu ý dân là cử tri bỏ phiếu về một vấn đề, do Quốc hội quyết định tổ chức; lấy ý kiến là thu thập góp ý cho dự thảoTrưng cầu là bỏ phiếu, lấy ý kiến là góp ý
Quyết định chính sách – thi hành chính sáchQuốc hội quyết định chính sách cơ bản; Chính phủ ban hành nghị định và điều hành để thực hiệnQuốc hội quyết, Chính phủ làm

Câu tự kiểm: "Cơ quan nào có thẩm quyền quyết định đại xá?" A. Chủ tịch nước; B. Quốc hội; C. Chính phủ; D. Toà án nhân dân tối cao. Đáp án B. Nếu chọn A, bạn đã nhầm đại xá với đặc xá. Lưu ý chữ "rộng" và "riêng" ở đây chỉ để nhớ; phạm vi cụ thể do luật quy định.

Quyết định xong thì sao: thực hiện, báo cáo và tra cứu

Một quyết định của Quốc hội thường được thể hiện bằng nghị quyết hoặc luật. Sau đó Chính phủ, các bộ và chính quyền địa phương tổ chức thực hiện trong phạm vi được giao, và báo cáo kết quả trước Quốc hội. Quốc hội xem xét các báo cáo đó trong hoạt động giám sát. Vòng "quyết – làm – báo cáo – xem xét" là cách các cơ quan phối hợp và kiểm soát lẫn nhau theo Hiến pháp.

Khi muốn biết Quốc hội đã quyết định gì về một vấn đề, bạn tìm nghị quyết hoặc luật tương ứng trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia, có tên miền đuôi gov chấm vn. Cần đọc văn bản gốc và kiểm tra hiệu lực; tin tóm tắt trên mạng xã hội dễ thiếu hoặc sai chi tiết.

Với học sinh, chỉ cần nhớ năm nhóm và ví dụ tiêu biểu của mỗi nhóm. Khi gặp câu hỏi "cơ quan nào quyết định…", hãy tự hỏi vấn đề đó có tầm cả nước, chạm vào ngân sách, thuế, bộ máy, chủ quyền hay không. Nếu có, khả năng cao đó là thẩm quyền của Quốc hội.

Câu hỏi thường gặp

Quốc hội quyết định những vấn đề quan trọng nào?

Có thể gom thành năm nhóm: kinh tế – tài chính như ngân sách, thuế, nợ công; tổ chức bộ máy như thành lập, bãi bỏ bộ và đơn vị hành chính cấp tỉnh; quốc phòng, an ninh, đối ngoại; chính sách dân tộc, đại xá, danh hiệu nhà nước; và quyết định trưng cầu ý dân.

Ai lập dự toán ngân sách nhà nước để trình Quốc hội?

Chính phủ lập dự toán ngân sách nhà nước và trình Quốc hội. Quốc hội thảo luận, quyết định dự toán, phân bổ ngân sách trung ương, sau đó phê chuẩn quyết toán khi năm ngân sách kết thúc. Chính phủ tổ chức thực hiện và báo cáo lại.

Ai có quyền đặt ra một loại thuế mới?

Theo Hiến pháp, Quốc hội quy định, sửa đổi hoặc bãi bỏ các thứ thuế. Chính phủ và Bộ có thể đề xuất, hướng dẫn thi hành, nhưng một loại thuế chỉ được đặt ra khi Quốc hội quyết định bằng luật.

Đại xá và đặc xá do ai quyết định?

Đại xá do Quốc hội quyết định, còn đặc xá do Chủ tịch nước quyết định. Đại xá có phạm vi rộng theo quyết định của Quốc hội, trong khi đặc xá xét theo điều kiện cho những người cụ thể theo quy định của luật về đặc xá.

Ai quyết định thành lập, nhập hoặc chia một tỉnh?

Quốc hội quyết định thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới hành chính tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Đơn vị hành chính dưới cấp tỉnh thuộc thẩm quyền của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội theo Hiến pháp.

Trưng cầu ý dân khác lấy ý kiến Nhân dân thế nào?

Trưng cầu ý dân là cử tri trực tiếp bỏ phiếu thể hiện ý chí về một vấn đề quan trọng, do Quốc hội quyết định tổ chức. Lấy ý kiến Nhân dân là thu thập góp ý cho một dự thảo, chẳng hạn dự thảo luật, không phải một cuộc bỏ phiếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138