Đại biểu Quốc hội chuyên trách là đại biểu dành toàn bộ thời gian làm việc cho nhiệm vụ đại biểu, tại một cơ quan của Quốc hội hoặc tại Đoàn đại biểu Quốc hội của tỉnh. Đại biểu không chuyên trách vẫn giữ công việc ở cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp hoặc nghề nghiệp của mình và dành một phần thời gian cho nhiệm vụ đại biểu. Khác nhau nằm ở cách sử dụng thời gian và nơi làm việc; còn quyền, nghĩa vụ của đại biểu, kể cả lá phiếu khi biểu quyết, là như nhau.
Đi kèm câu hỏi này là một khái niệm hay bị bỏ qua: Đoàn đại biểu Quốc hội. Đó là tổ chức của các đại biểu được bầu ở một tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, giúp đại biểu làm việc với cử tri tại địa phương. Phần dưới so sánh hai loại đại biểu, giải thích vì sao có cả hai và làm rõ Đoàn đại biểu khác Hội đồng nhân dân tỉnh thế nào.
So sánh hai loại đại biểu
Bảng dưới đây so ở mức nguyên lý. Tỉ lệ đại biểu chuyên trách tối thiểu và chế độ làm việc cụ thể do luật tổ chức Quốc hội quy định.
| Tiêu chí | Đại biểu chuyên trách | Đại biểu không chuyên trách |
|---|---|---|
| Thời gian | Toàn bộ thời gian làm việc cho nhiệm vụ đại biểu | Dành một phần thời gian theo quy định, phần còn lại làm công việc riêng |
| Nơi làm việc | Ở Hội đồng Dân tộc, Uỷ ban của Quốc hội, cơ quan của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hoặc Đoàn đại biểu ở tỉnh | Ở cơ quan, tổ chức nơi mình công tác; tham gia hoạt động của Quốc hội khi được triệu tập |
| Quyền biểu quyết | Một phiếu | Một phiếu, ngang nhau |
| Quyền chất vấn, trình kiến nghị về luật | Có | Có |
| Nghĩa vụ với cử tri | Đầy đủ | Đầy đủ |
| Thường đảm nhận | Thẩm tra dự án, giám sát chuyên đề, theo dõi một lĩnh vực sâu | Mang kinh nghiệm thực tế từ ngành nghề vào thảo luận |
Mẹo nhớ: chuyên trách là làm nghề đại biểu, không chuyên trách là đại biểu có nghề. Cả hai đều là đại biểu đầy đủ; không có "đại biểu hạng hai".
Vì sao Quốc hội cần cả hai loại đại biểu
Công việc của Quốc hội ngày càng nhiều về khối lượng và chuyên sâu về nội dung. Một dự án luật cần được đọc kỹ, so sánh với các luật khác, khảo sát thực tế, viết báo cáo thẩm tra. Những việc này cần người làm thường xuyên, không bị chia sức bởi công việc khác. Vì vậy Quốc hội cần một nhóm đại biểu chuyên trách đủ đông để làm nòng cốt cho các cơ quan của Quốc hội.
Mặt khác, Quốc hội cũng cần tiếng nói từ thực tiễn: một bác sĩ biết bệnh viện vận hành thế nào, một nhà giáo biết lớp học cần gì, một người làm kinh doanh biết thủ tục nào vướng. Đại biểu không chuyên trách mang những trải nghiệm đó vào phòng họp. Nếu tất cả đại biểu đều chuyên trách, Quốc hội dễ xa rời đời sống nghề nghiệp; nếu không ai chuyên trách, việc thẩm tra và giám sát khó đủ sâu.
Hai nhóm bổ sung cho nhau. Đó là lý do luật đặt ra một tỉ lệ đại biểu chuyên trách tối thiểu chứ không bắt buộc toàn bộ đại biểu phải chuyên trách. Tỉ lệ cụ thể nên tra trong luật tổ chức Quốc hội hiện hành.
Đoàn đại biểu Quốc hội là gì
Đoàn đại biểu Quốc hội là tổ chức của các đại biểu Quốc hội được bầu tại một tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, hoặc được chuyển đến sinh hoạt tại đó. Mỗi đoàn có Trưởng đoàn hoặc Phó Trưởng đoàn làm việc chuyên trách. Sau khi cả nước sắp xếp còn 34 tỉnh, thành phố từ năm 2025, các đoàn đại biểu cũng được tổ chức theo đơn vị hành chính cấp tỉnh mới.
Việc chính của đoàn là tổ chức để đại biểu làm việc ở địa phương: tiếp xúc cử tri, tiếp công dân, tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri trong tỉnh gửi về Quốc hội, tổ chức giám sát hoặc tham gia đoàn giám sát tại địa phương, tổ chức để đại biểu góp ý các dự án luật trước kỳ họp. Đoàn cũng phối hợp với chính quyền địa phương để sắp xếp các buổi làm việc này.
Đoàn đại biểu có bộ phận giúp việc ở tỉnh. Cách tổ chức bộ phận này đã có điều chỉnh theo quá trình sắp xếp bộ máy; muốn biết chính xác hiện nay, bạn tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Quốc hội thay vì dựa vào tài liệu trước năm 2025.
Đại biểu chuyên trách làm việc ở những đâu
Phần lớn đại biểu chuyên trách làm việc tại các cơ quan của Quốc hội ở trung ương: Hội đồng Dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội và các cơ quan thuộc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Ở đó, họ giữ các vị trí như Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng Dân tộc, Chủ nhiệm, Phó Chủ nhiệm Uỷ ban hoặc uỷ viên thường trực, chuyên trách. Công việc hằng ngày là nghiên cứu dự án luật, chuẩn bị báo cáo thẩm tra, theo dõi việc thi hành pháp luật trong lĩnh vực phụ trách, tham gia đoàn giám sát.
Một số đại biểu chuyên trách khác làm việc tại Đoàn đại biểu Quốc hội ở địa phương, thường là Trưởng đoàn hoặc Phó Trưởng đoàn. Họ là đầu mối tổ chức các hoạt động với cử tri trong tỉnh, giữ liên hệ giữa đoàn với các cơ quan của Quốc hội ở trung ương.
Dù làm ở trung ương hay ở tỉnh, theo luật tổ chức Quốc hội, đại biểu chuyên trách không đồng thời giữ chức vụ trong cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan xét xử hay cơ quan kiểm sát. Sự tách bạch này giúp đại biểu theo dõi, giám sát các cơ quan đó một cách khách quan, đúng tinh thần kiểm soát quyền lực trong bộ máy.
Đại biểu không chuyên trách cân đối hai việc thế nào
Đại biểu không chuyên trách vẫn là người của một cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp hoặc làm nghề tự do. Khi Quốc hội họp, khi có hoạt động của Hội đồng Dân tộc, Uỷ ban mà mình là thành viên, khi có lịch tiếp xúc cử tri hay giám sát, đại biểu tham gia theo triệu tập. Nơi đại biểu công tác có trách nhiệm tạo điều kiện về thời gian để đại biểu làm nhiệm vụ; thời gian tối thiểu dành cho hoạt động đại biểu do quy định của Quốc hội đặt ra.
Một số đại biểu không chuyên trách giữ chức vụ trong cơ quan nhà nước khác, chẳng hạn ở Chính phủ hay ở chính quyền địa phương. Khi đó, tại Quốc hội họ vẫn có một lá phiếu như mọi đại biểu, đồng thời vẫn chịu sự giám sát của Quốc hội ở cương vị công tác của mình. Đây là điểm khiến nhiều người thắc mắc, nhưng không trái nguyên tắc: tư cách đại biểu và chức vụ ở cơ quan khác là hai vai khác nhau, mỗi vai chịu trách nhiệm theo cách riêng.
Khi ôn bài, bạn chỉ cần nắm: không chuyên trách không có nghĩa là "làm thêm" hay "đại biểu dự bị"; đó là đại biểu đầy đủ, chỉ khác cách sắp xếp thời gian.
Đoàn đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân tỉnh, Uỷ ban nhân dân tỉnh: đừng lẫn ba cơ quan
Ba tổ chức này cùng có mặt ở cấp tỉnh nên rất dễ nhầm. Bảng phân biệt theo câu hỏi "ai – làm gì – chịu trách nhiệm trước ai".
| Đoàn đại biểu Quốc hội | Hội đồng nhân dân tỉnh | Uỷ ban nhân dân tỉnh | |
|---|---|---|---|
| Gồm ai | Đại biểu Quốc hội được bầu ở tỉnh | Đại biểu Hội đồng nhân dân tỉnh do cử tri trong tỉnh bầu | Chủ tịch, Phó Chủ tịch, uỷ viên do Hội đồng nhân dân bầu |
| Thuộc về | Quốc hội | Chính quyền địa phương, là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương | Chính quyền địa phương, là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương |
| Việc chính | Tổ chức hoạt động của đại biểu Quốc hội ở địa phương | Quyết định các vấn đề của địa phương, giám sát | Tổ chức thi hành pháp luật, điều hành ở địa phương |
| Có chỉ đạo Uỷ ban nhân dân tỉnh không | Không; có thể giám sát, kiến nghị | Có; Uỷ ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân | — |
Điểm mấu chốt: Đoàn đại biểu Quốc hội không phải một cấp chính quyền và không đứng trên Uỷ ban nhân dân tỉnh. Đoàn là "cánh tay" của Quốc hội ở địa phương; còn chính quyền địa phương gồm Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân.
Một tình huống giả định và câu hỏi tự kiểm
Bạn Minh lớp 10 đọc tin thấy một đại biểu vừa là bác sĩ ở bệnh viện tỉnh, vừa phát biểu ở Quốc hội. Minh thắc mắc: "Làm bác sĩ thì sao còn làm đại biểu được?" Cô Hoa giải thích: đó là đại biểu không chuyên trách. Khi có kỳ họp hoặc hoạt động của Quốc hội, đại biểu được bố trí thời gian để tham gia; những ngày khác, đại biểu vẫn khám chữa bệnh. Ý kiến của người làm nghề y trong các buổi thảo luận về y tế chính là giá trị mà loại đại biểu này mang lại.
Câu hỏi tự kiểm 1: "Đại biểu không chuyên trách có quyền biểu quyết thông qua luật không?" Có, ngang với đại biểu chuyên trách. Câu hỏi tự kiểm 2: "Trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh có quyền chỉ đạo Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh không?" Không; hai chức danh thuộc hai hệ thống khác nhau, quan hệ giữa chúng là phối hợp và giám sát theo luật.
Câu hỏi tự kiểm 3: "Đại biểu chuyên trách có được đồng thời làm Bộ trưởng không?" Không phù hợp với bản chất chuyên trách, vì đại biểu chuyên trách dành toàn bộ thời gian cho nhiệm vụ đại biểu. Thành viên Chính phủ có thể là đại biểu Quốc hội nhưng không phải là đại biểu chuyên trách.
Câu hỏi thường gặp
Đại biểu Quốc hội chuyên trách là gì?
Đại biểu chuyên trách là đại biểu dành toàn bộ thời gian làm việc cho nhiệm vụ đại biểu, làm việc tại một cơ quan của Quốc hội, cơ quan của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hoặc tại Đoàn đại biểu Quốc hội ở tỉnh, thay vì giữ công việc ở cơ quan khác.
Đại biểu không chuyên trách có quyền như đại biểu chuyên trách không?
Có. Hai loại đại biểu có quyền và nghĩa vụ đại biểu như nhau: biểu quyết, chất vấn, trình kiến nghị về luật, tiếp xúc cử tri. Khác nhau chỉ ở việc sử dụng thời gian và nơi làm việc thường ngày.
Vì sao không để tất cả đại biểu đều chuyên trách?
Vì Quốc hội cần cả người làm việc chuyên sâu, thường xuyên cho các cơ quan của Quốc hội và người mang kinh nghiệm thực tế từ ngành nghề vào thảo luận. Luật đặt ra một tỉ lệ đại biểu chuyên trách tối thiểu để cân bằng hai yêu cầu đó.
Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh có phải là cơ quan của tỉnh không?
Không. Đoàn đại biểu Quốc hội là tổ chức của các đại biểu Quốc hội được bầu ở tỉnh đó, thuộc về hệ thống của Quốc hội. Chính quyền địa phương cấp tỉnh gồm Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân tỉnh.
Đoàn đại biểu Quốc hội làm những việc gì ở địa phương?
Đoàn tổ chức cho đại biểu tiếp xúc cử tri, tiếp công dân, tổng hợp kiến nghị của cử tri gửi về Quốc hội, tổ chức góp ý dự án luật trước kỳ họp và tổ chức hoặc tham gia hoạt động giám sát tại địa phương theo quy định.
Tỉ lệ đại biểu chuyên trách hiện nay là bao nhiêu?
Tỉ lệ tối thiểu do luật tổ chức Quốc hội quy định và có thể được điều chỉnh khi luật sửa đổi. Bạn nên tra luật tổ chức Quốc hội đang có hiệu lực trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia để có con số chính xác.