Theo Điều 69 Hiến pháp năm 2013, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân và cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Cùng điều đó, Hiến pháp giao cho Quốc hội bốn việc lớn: thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước. Nói gọn bằng lời thường: Quốc hội là nơi các đại biểu do cử tri cả nước bầu ra cùng làm Hiến pháp, làm luật, quyết những việc hệ trọng nhất và theo dõi xem các cơ quan khác có làm đúng hay không.
Hai cụm "cao nhất" trong định nghĩa hay bị hiểu thành "Quốc hội làm thay mọi cơ quan". Thật ra Quốc hội đứng ở vị trí cao nhất trong bộ máy, nhưng việc điều hành hằng ngày giao cho Chính phủ, việc xét xử giao cho Toà án nhân dân, việc công tố giao cho Viện kiểm sát nhân dân. Phần dưới giải nghĩa từng chữ, đặt Quốc hội vào sơ đồ quan hệ với các cơ quan khác và chỉ ra những chỗ học sinh, sinh viên hay trả lời sai.
Giải từng chữ trong định nghĩa của Hiến pháp
"Cơ quan đại biểu". Quốc hội không tự sinh ra mà do cử tri cả nước bầu ra qua bầu cử phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Mỗi đại biểu mang ý chí, nguyện vọng của cử tri nơi bầu ra mình và của Nhân dân cả nước. Vì vậy Quốc hội là nơi tiếng nói của người dân được đưa vào bộ máy một cách chính thức nhất.
"Của Nhân dân". Hiến pháp xác định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Nhân dân thực hiện quyền đó bằng dân chủ trực tiếp và bằng dân chủ đại diện qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác. Quốc hội là kênh đại diện ở tầm cả nước, còn Hội đồng nhân dân là kênh đại diện ở từng địa phương.
"Cao nhất". Chữ này chỉ vị trí so với các cơ quan đại diện khác và so với các cơ quan nhà nước ở trung ương. Luật, nghị quyết của Quốc hội có hiệu lực chỉ đứng sau Hiến pháp; nhiều cơ quan khác do Quốc hội lập ra, bầu ra người đứng đầu và phải báo cáo trước Quốc hội.
"Cơ quan quyền lực nhà nước". Đây là cách gọi dành cho cơ quan do Nhân dân bầu trực tiếp: Quốc hội ở trung ương, Hội đồng nhân dân ở địa phương. Chính phủ và Uỷ ban nhân dân không được gọi như vậy mà được gọi là cơ quan hành chính nhà nước. Nhớ cặp từ này là tránh được một lỗi rất hay gặp trong bài kiểm tra.
Bốn chức năng theo Hiến pháp, mỗi chức năng một ví dụ
Điều 69 gom các việc của Quốc hội thành bốn chức năng. Bảng dưới đặt mỗi chức năng cạnh một ví dụ giả định để dễ nhớ.
| Chức năng | Hiểu bằng lời thường | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Lập hiến | Làm và sửa Hiến pháp, đạo luật cơ bản nhất | Quốc hội biểu quyết thông qua một bản Hiến pháp sửa đổi |
| Lập pháp | Làm luật, sửa luật; chỉ Quốc hội được ban hành luật | Quốc hội thông qua một luật mới về giao thông đường bộ |
| Quyết định vấn đề quan trọng | Chốt các việc hệ trọng: ngân sách, thuế, tổ chức bộ máy, chiến tranh và hoà bình | Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước cho năm sau |
| Giám sát tối cao | Theo dõi, xem xét hoạt động của các cơ quan nhà nước khác | Quốc hội nghe Chính phủ báo cáo và xem xét báo cáo đó |
Mẹo nhớ: làm luật – quyết việc lớn – giám sát, trong đó "làm luật" gồm cả Hiến pháp. Bài ôn môn Giáo dục kinh tế và pháp luật thường hỏi đúng bốn chức năng này, đôi khi gộp lập hiến với lập pháp thành một và chỉ nêu ba nhóm nhiệm vụ. Hai cách trình bày không mâu thuẫn nhau; bạn nên theo cách sách giáo khoa và giáo viên đang dùng.
Ai lập ra Quốc hội và Quốc hội làm việc trong bao lâu
Quốc hội do cử tri cả nước bầu ra. Công dân đủ mười tám tuổi có quyền bầu cử, đủ hai mươi mốt tuổi có quyền ứng cử theo Hiến pháp. Mỗi khoá Quốc hội có nhiệm kỳ năm năm. Trong một số trường hợp đặc biệt, Quốc hội có thể quyết định rút ngắn hoặc kéo dài nhiệm kỳ của mình, nhưng việc đó cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành.
Quốc hội không ngồi họp quanh năm. Các đại biểu làm việc tập trung tại các kỳ họp; thời gian còn lại, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan thường trực lo công việc, còn Hội đồng Dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội làm việc theo lĩnh vực. Nhiều đại biểu làm việc chuyên trách, số còn lại vừa làm đại biểu vừa giữ công việc ở cơ quan, tổ chức khác.
Vì do Nhân dân bầu, Quốc hội chịu sự giám sát của cử tri. Đại biểu phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, báo cáo hoạt động, tiếp nhận ý kiến. Đây là điểm khác cốt lõi giữa cơ quan do bầu cử lập ra và cơ quan do bổ nhiệm: cơ quan do bầu ra chịu trách nhiệm trước người đã bầu mình.
Quốc hội trong quan hệ với các cơ quan khác
Muốn hiểu vị trí "cao nhất", hãy nhìn xem những cơ quan nào do Quốc hội lập ra, bầu người đứng đầu và phải báo cáo trước Quốc hội. Quan hệ này đúng với nguyên tắc ở Điều 2 Hiến pháp: quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan.
| Cơ quan | Quốc hội làm gì với cơ quan đó | Cơ quan đó làm gì |
|---|---|---|
| Chủ tịch nước | Bầu trong số đại biểu Quốc hội | Đứng đầu Nhà nước, công bố luật |
| Chính phủ | Bầu Thủ tướng, phê chuẩn thành viên khác, nghe báo cáo | Thực hiện quyền hành pháp, tổ chức thi hành luật |
| Toà án nhân dân tối cao | Bầu Chánh án, nghe báo cáo công tác | Xét xử, thực hiện quyền tư pháp |
| Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Bầu Viện trưởng, nghe báo cáo công tác | Thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp |
| Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán nhà nước | Bầu người đứng đầu theo Hiến pháp | Tổ chức bầu cử; kiểm toán tài chính, tài sản công |
Quan hệ không phải một chiều. Chính phủ trình dự án luật cho Quốc hội, Chủ tịch nước công bố luật mà Quốc hội đã thông qua, toà án áp dụng luật khi xét xử. Mỗi cơ quan làm phần việc được giao, phối hợp với nhau để luật đi vào đời sống, và chịu sự kiểm soát theo đúng thẩm quyền.
Chỗ hay nhầm khi nói về Quốc hội
Những cặp dưới đây xuất hiện thường xuyên trong câu hỏi trắc nghiệm và trong câu hỏi của người dân.
| Hiểu nhầm | Hiểu đúng | Mẹo nhớ |
|---|---|---|
| Quốc hội là Nhà nước | Quốc hội là một cơ quan trong bộ máy nhà nước, ở vị trí cao nhất | Nhà nước là cả bộ máy, Quốc hội là một khối |
| Quốc hội trực tiếp điều hành đất nước hằng ngày | Điều hành là việc của Chính phủ; Quốc hội làm luật, quyết việc lớn, giám sát | Quốc hội quyết, Chính phủ thi hành |
| Chính phủ là cơ quan quyền lực cao nhất | Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất | Quyền lực đi với bầu cử trực tiếp |
| Chủ tịch nước ban hành luật | Quốc hội thông qua luật, Chủ tịch nước công bố luật | Thông qua khác công bố |
| Đại biểu chỉ lo cho tỉnh nơi mình được bầu | Đại biểu đại diện cho cử tri nơi bầu ra mình và cho Nhân dân cả nước | Một chân ở địa phương, một chân ở cả nước |
Câu tự kiểm: "Cơ quan nào sau đây là cơ quan quyền lực nhà nước: Chính phủ, Hội đồng nhân dân tỉnh, Toà án nhân dân tối cao?" Đáp án: Hội đồng nhân dân tỉnh, vì đó là cơ quan do Nhân dân địa phương bầu. Nếu bạn chọn Chính phủ, hãy quay lại cặp "quyền lực – hành chính" ở bảng trên.
Một ví dụ giả định để nhớ cả sơ đồ
Lớp 11A của cô Hoa tổ chức buổi mô phỏng. Cả lớp bầu ra mười bạn làm "đại biểu". Mười bạn này họp, thống nhất một bản nội quy lớp (giống làm luật), quyết định quỹ lớp chi vào việc gì (giống quyết định ngân sách) và cử bạn Minh làm "trưởng ban điều hành" để lo việc hằng ngày (giống bầu người đứng đầu cơ quan hành pháp). Cuối tháng, bạn Minh phải báo cáo trước mười đại biểu, các bạn được hỏi lại những việc chưa rõ (giống giám sát).
Ví dụ này chỉ để nhớ chiều quan hệ: ai bầu ai, ai báo cáo trước ai. Bộ máy thật có nhiều tầng hơn, có Hiến pháp quy định chặt chẽ từng thẩm quyền và có thủ tục riêng cho từng việc. Nhưng nếu nhớ được "người được bầu làm luật và giám sát, người được giao điều hành thì báo cáo lại", bạn đã nắm được phần cốt lõi của vị trí Quốc hội.
Khi gặp một câu hỏi lạ, bạn có thể tự hỏi ba câu: cơ quan này do ai lập ra, chịu trách nhiệm trước ai, ban hành loại văn bản gì. Với Quốc hội, ba câu trả lời là: do cử tri cả nước bầu, chịu trách nhiệm trước cử tri và Nhân dân, ban hành Hiến pháp, luật và nghị quyết.
Tra cứu ở đâu cho đúng và cập nhật
Nguồn gốc là Hiến pháp, chương về Quốc hội, cùng luật về tổ chức Quốc hội. Bạn nên đọc bản Hiến pháp đã cập nhật các lần sửa đổi, bổ sung, đăng trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia. Các trang này đều có tên miền đuôi gov chấm vn; khi tra cứu, hãy kiểm tra kỹ tên miền để tránh trang sao chép không cập nhật.
Bộ máy nhà nước vừa được sắp xếp lại từ năm 2025, nhiều cơ quan giúp việc và cách tổ chức một số uỷ ban có thay đổi. Phần nguyên tắc như vị trí, bốn chức năng, nhiệm kỳ năm năm vẫn đứng vững, nhưng khi cần chi tiết về cơ cấu bên trong, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Quốc hội thay vì dựa vào tài liệu cũ.
Với học sinh, sách giáo khoa đang dùng và hướng dẫn của giáo viên là căn cứ để làm bài. Nếu thấy sách viết khác với văn bản mới, hãy hỏi lại giáo viên thay vì tự sửa đáp án.
Câu hỏi thường gặp
Quốc hội là cơ quan lập pháp hay cơ quan quyền lực nhà nước?
Cả hai cách gọi đều đúng ở những góc khác nhau. Hiến pháp gọi Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân và cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; trong số các việc của mình, Quốc hội thực hiện quyền lập pháp nên trong học tập thường được gọi là cơ quan lập pháp.
Vì sao Quốc hội được gọi là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất?
Vì Quốc hội do cử tri cả nước bầu ra, làm Hiến pháp và luật, quyết định các vấn đề hệ trọng, bầu người đứng đầu nhiều cơ quan trung ương và giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước. Các cơ quan khác thực hiện phần việc được giao theo Hiến pháp và luật do Quốc hội ban hành.
Nhiệm kỳ của Quốc hội là bao nhiêu năm?
Mỗi khoá Quốc hội có nhiệm kỳ năm năm. Quốc hội có thể quyết định rút ngắn hoặc kéo dài nhiệm kỳ trong trường hợp đặc biệt, nhưng việc này phải được ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành.
Quốc hội có điều hành công việc hằng ngày của đất nước không?
Không. Quốc hội làm luật, quyết định các vấn đề quan trọng và giám sát. Việc tổ chức thi hành luật, điều hành kinh tế, xã hội hằng ngày là việc của Chính phủ, cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, và Chính phủ chịu trách nhiệm, báo cáo công tác trước Quốc hội.
Quốc hội ban hành những loại văn bản nào?
Quốc hội ban hành Hiến pháp, luật và nghị quyết. Hiến pháp có hiệu lực cao nhất, luật cụ thể hoá Hiến pháp cho từng lĩnh vực, còn nghị quyết dùng cho các việc như quyết định ngân sách, bầu chức danh, phê chuẩn hoặc một số vấn đề khác theo thẩm quyền.
Muốn đọc quy định gốc về Quốc hội thì tra ở đâu?
Bạn đọc chương về Quốc hội trong Hiến pháp năm 2013 bản đã cập nhật sửa đổi, bổ sung và luật về tổ chức Quốc hội, tra trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia có tên miền đuôi gov chấm vn, luôn chọn văn bản còn hiệu lực.