Toà án nhân dân giải quyết các nhóm việc chính sau: vụ án hình sự, tức xác định một người có phạm tội hay không và áp dụng hình phạt; vụ việc dân sự theo nghĩa rộng, gồm tranh chấp và yêu cầu về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động; vụ án hành chính, tức khiếu kiện quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước; cùng một số việc khác do luật giao.
Bài này chỉ nhằm giúp bạn phân loại, hiểu mỗi nhóm việc khác nhau ở đâu và vì sao mỗi nhóm có một luật tố tụng riêng. Bài không hướng dẫn khởi kiện, nộp đơn hay chọn toà; những việc đó cần tra luật hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn. Cuối bài có một bài tập tự phân loại để bạn kiểm tra mình.
Bảng phân loại các nhóm việc của toà án
Mỗi nhóm việc khác nhau ở câu hỏi mà toà án phải trả lời và ở những bên đứng trước toà. Bảng dưới trình bày ở mức nguyên lý.
| Nhóm việc | Toà án trả lời câu hỏi gì | Các bên thường gặp | Luật tố tụng áp dụng |
|---|---|---|---|
| Hình sự | Có tội phạm xảy ra không, ai phạm tội, chịu hình phạt gì | Viện kiểm sát buộc tội; bị cáo và người bào chữa; bị hại | Luật tố tụng hình sự |
| Dân sự | Quyền và nghĩa vụ giữa các bên về tài sản, hợp đồng, bồi thường, thừa kế… | Nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi liên quan | Luật tố tụng dân sự |
| Hôn nhân và gia đình | Quan hệ vợ chồng, cha mẹ con, cấp dưỡng, tài sản chung… | Các thành viên gia đình có tranh chấp hoặc yêu cầu | Luật tố tụng dân sự |
| Kinh doanh, thương mại | Tranh chấp phát sinh từ hoạt động kinh doanh giữa các chủ thể kinh doanh | Doanh nghiệp, hộ kinh doanh, thành viên công ty… | Luật tố tụng dân sự |
| Lao động | Tranh chấp giữa người lao động và người sử dụng lao động | Người lao động, người sử dụng lao động | Luật tố tụng dân sự |
| Hành chính | Quyết định, hành vi hành chính bị khiếu kiện có đúng pháp luật không | Người khởi kiện và cơ quan, người có thẩm quyền hành chính bị kiện | Luật tố tụng hành chính |
Nhìn cột cuối, bạn sẽ thấy bốn nhóm ở giữa cùng dùng luật tố tụng dân sự. Vì vậy trong nhiều tài liệu, chúng được gọi chung là vụ việc dân sự theo nghĩa rộng. Tách chúng ra trong bảng là để thấy toà án có thể tổ chức các bộ phận chuyên môn riêng cho từng loại.
Vụ án, vụ việc và việc: ba chữ dễ lẫn
Trong ngôn ngữ của toà án, vụ án thường dùng khi có tranh chấp hoặc có việc buộc tội, nghĩa là có hai phía đối lập nhau. Một vụ án dân sự có nguyên đơn và bị đơn; một vụ án hình sự có bên buộc tội và bên bị buộc tội; một vụ án hành chính có người khởi kiện và người bị kiện là cơ quan hoặc người có thẩm quyền hành chính.
Việc thường dùng khi chỉ có yêu cầu toà án công nhận hoặc xác định một sự kiện pháp lý mà không có tranh chấp giữa hai bên. Ví dụ giả định: một gia đình yêu cầu toà án tuyên bố một người mất tích theo đúng điều kiện luật định, hoặc hai vợ chồng cùng yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn. Ở đây toà án vẫn ra quyết định, nhưng không phải phân xử ai thắng ai thua.
Vụ việc là cách gọi chung cho cả vụ án và việc. Khi đọc tin tức hay văn bản, gặp cụm vụ việc dân sự, bạn hiểu đó là bao gồm cả tranh chấp lẫn yêu cầu về dân sự. Phân biệt được ba chữ này giúp bạn đọc tài liệu pháp luật chính xác hơn, và tránh viết những câu như "toà án xét xử việc tuyên bố mất tích" như thể đó là một vụ tranh chấp.
Vụ án hành chính khác xử phạt hành chính ở đâu
Đây là chỗ học sinh hay nhầm nhất vì cùng có chữ hành chính. Xử phạt vi phạm hành chính là việc của cơ quan hành chính và người có thẩm quyền, chẳng hạn khi một người vi phạm quy định về trật tự, môi trường. Đó là hoạt động quản lý, thuộc khối hành pháp và hành chính, không phải xét xử.
Vụ án hành chính thì ngược lại: một cá nhân hay tổ chức cho rằng quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan nhà nước xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình, và đưa ra toà án theo thủ tục tố tụng hành chính. Toà án xem xét quyết định, hành vi đó có đúng pháp luật hay không. Ở đây người dân và cơ quan nhà nước đứng trước toà với tư cách các bên, toà án phân xử theo pháp luật.
Chính nhóm việc này thể hiện rõ cơ chế kiểm soát quyền lực trong bộ máy: hoạt động hành chính có thể bị toà án xem xét lại khi có khiếu kiện đúng thủ tục. Đây là một ví dụ tốt để minh hoạ cho nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát khi bạn làm bài tự luận. Việc lựa chọn khiếu nại hay khởi kiện, thời hạn và hồ sơ là chuyện của luật chuyên ngành, cần tra văn bản hiện hành khi gặp thực tế.
Một sự việc có thể sinh ra nhiều loại vụ án
Đời sống không chia sẵn thành từng ngăn. Ví dụ giả định: một người lái xe gây tai nạn làm người khác bị thương nặng. Nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm thì có vụ án hình sự để xác định trách nhiệm hình sự. Phần bồi thường thiệt hại cho người bị thương thường được giải quyết cùng trong vụ án hình sự đó; nhưng có những trường hợp luật cho phép tách ra giải quyết riêng theo thủ tục dân sự.
Một ví dụ khác: một công ty cho người lao động nghỉ việc. Nếu hai bên tranh chấp về việc chấm dứt hợp đồng, đó là tranh chấp lao động. Nếu cùng lúc cơ quan quản lý ra một quyết định xử phạt công ty và công ty không đồng ý, việc khởi kiện quyết định đó lại là vụ án hành chính. Cùng một câu chuyện, hai loại việc, hai luật tố tụng.
Bài học khi phân loại: hãy hỏi toà án đang được yêu cầu trả lời câu hỏi gì. Hỏi có tội hay không là hình sự; hỏi ai có quyền gì, phải trả gì cho ai là dân sự theo nghĩa rộng; hỏi quyết định của cơ quan hành chính đúng hay sai là hành chính. Cách hỏi này giúp bạn xử lý cả những câu trắc nghiệm có tình huống dài.
Những việc khác toà án làm ngoài xét xử thông thường
Ngoài các nhóm trên, luật còn giao cho toà án một số việc mang tính đặc thù. Có thể kể ở mức nguyên lý: giải quyết yêu cầu mở thủ tục phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã; xem xét, quyết định áp dụng một số biện pháp xử lý hành chính nghiêm khắc mà luật yêu cầu phải do toà án quyết định; xem xét công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định của toà án nước ngoài hoặc phán quyết của trọng tài nước ngoài theo quy định.
Điểm chung của các việc này là chúng ảnh hưởng mạnh tới quyền, lợi ích của con người hoặc doanh nghiệp, nên luật giao cho toà án, cơ quan xét xử độc lập, quyết định, thay vì để cơ quan hành chính tự quyết. Đó cũng là một biểu hiện của việc phân công quyền lực theo Hiến pháp.
Ở chiều ngược lại, có nhiều việc người dân hay nghĩ là của toà án nhưng thực ra không phải: đăng ký kết hôn, cấp giấy tờ tuỳ thân, giải quyết khiếu nại lần đầu đối với quyết định hành chính, xử phạt vi phạm giao thông. Những việc này thuộc cơ quan hành chính hoặc cơ quan chuyên ngành. Nếu không chắc, nguyên tắc an toàn là đọc luật hiện hành hoặc hỏi cơ quan có thẩm quyền, thay vì đoán theo tên gọi.
Bài tập tự phân loại
Đọc từng tình huống giả định và gọi tên nhóm việc. Đáp án và giải thích nằm ngay sau mỗi câu, hãy che lại trước khi trả lời.
- Chú Bảy ở một xã đồng bằng cho người hàng xóm vay một khoản tiền, đến hạn người vay không trả, hai bên nói chuyện không thành. Đáp án: dân sự (tranh chấp hợp đồng vay tài sản), theo luật tố tụng dân sự.
- Một người bị truy tố về hành vi trộm cắp tài sản. Đáp án: hình sự; viện kiểm sát buộc tội, toà án xác định có tội hay không.
- Một doanh nghiệp không đồng ý với quyết định thu hồi giấy phép của cơ quan quản lý và đưa ra toà. Đáp án: hành chính; toà án xem xét quyết định hành chính đó có đúng pháp luật không.
- Hai công ty tranh chấp về việc giao hàng chậm theo hợp đồng mua bán. Đáp án: kinh doanh, thương mại; thuộc nhóm dân sự theo nghĩa rộng.
- Một người lao động cho rằng mình bị cho thôi việc trái luật. Đáp án: lao động; thuộc nhóm dân sự theo nghĩa rộng.
- Hai vợ chồng cùng yêu cầu toà án công nhận thuận tình ly hôn. Đáp án: hôn nhân và gia đình, đây là việc theo yêu cầu, không phải vụ án tranh chấp.
Câu đầu tiên cố ý gài bẫy: nhiều bạn trả lời là việc của Uỷ ban nhân dân xã hoặc công an. Hai cơ quan này có thể hỗ trợ hoà giải hay giữ trật tự, nhưng buộc người vay phải trả bao nhiêu là việc phân xử quyền và nghĩa vụ dân sự, thuộc toà án khi tranh chấp được đưa ra toà theo đúng thủ tục. Riêng tranh chấp đất đai có quy định riêng về hoà giải và cơ quan giải quyết, nên đừng suy từ ví dụ này sang. Với thẩm quyền cụ thể từng loại việc, tra luật tố tụng hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Toà án có xử vi phạm giao thông không?
Thông thường không. Xử phạt vi phạm hành chính, như vi phạm giao thông, do cơ quan và người có thẩm quyền hành chính thực hiện. Toà án chỉ vào cuộc khi hành vi cấu thành tội phạm, hoặc khi có người khởi kiện quyết định xử phạt theo thủ tục tố tụng hành chính.
Vì sao tranh chấp lao động lại xử theo luật tố tụng dân sự?
Vì đây là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ giữa cá nhân, tổ chức với nhau, không có việc buộc tội như hình sự và không phải khiếu kiện quyết định hành chính. Luật tố tụng dân sự quy định chung cách giải quyết các tranh chấp dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và lao động, nên chúng được gọi chung là vụ việc dân sự theo nghĩa rộng.
Vụ án hành chính có phải là vụ người dân bị cơ quan nhà nước xử lý không?
Không hẳn. Vụ án hành chính là khi cá nhân, tổ chức khởi kiện quyết định hoặc hành vi hành chính mà họ cho là trái pháp luật. Toà án xem xét quyết định, hành vi đó có đúng pháp luật hay không, người dân và cơ quan nhà nước đều là các bên trước toà.
Một vụ tai nạn có thể vừa là vụ án hình sự vừa có phần dân sự không?
Có thể. Nếu hành vi cấu thành tội phạm thì có vụ án hình sự; phần bồi thường thiệt hại thường được giải quyết cùng trong vụ án hình sự đó, nhưng có trường hợp luật cho phép tách ra giải quyết riêng theo thủ tục dân sự. Cụ thể phải theo luật tố tụng hiện hành.
Việc dân sự khác vụ án dân sự thế nào?
Vụ án dân sự có tranh chấp giữa các bên, như nguyên đơn và bị đơn. Việc dân sự chỉ là yêu cầu toà án công nhận hoặc xác định một sự kiện pháp lý mà không có tranh chấp, ví dụ yêu cầu tuyên bố một người mất tích theo điều kiện luật định.
Học sinh có cần thuộc toà án cấp nào xử loại việc nào không?
Ở bậc phổ thông thường chỉ cần phân loại đúng nhóm việc và hiểu nguyên tắc xét xử. Thẩm quyền theo cấp toà án do luật tố tụng quy định chi tiết và vừa có thay đổi khi bộ máy được sắp xếp lại, nên khi cần hãy tra văn bản hiện hành thay vì học thuộc từ tài liệu cũ.