Toà án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. Nói gọn bằng lời thường: khi có tranh chấp giữa người với người, giữa tổ chức với tổ chức, giữa người dân với cơ quan hành chính, hoặc khi cần xác định một người có phạm tội hay không, thì việc phân xử cuối cùng theo pháp luật thuộc về toà án. Không cơ quan nào khác trong bộ máy được làm thay việc đó.
Hiến pháp 2013 dành riêng một chương cho Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân; quy định về vị trí của toà án nằm ở Điều 102. Bài này giải nghĩa từng cụm chữ trong cách gọi của Hiến pháp, nói rõ toà án làm những việc gì, đứng ở đâu trong quan hệ với Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ và viện kiểm sát, kèm những chỗ học sinh, sinh viên hay nhầm và một bộ câu hỏi tự kiểm ở cuối.
Toà án nhân dân theo cách gọi của Hiến pháp
Diễn đạt lại tinh thần Điều 102 của Hiến pháp 2013, có ba ý cần thuộc. Thứ nhất, Toà án nhân dân là cơ quan xét xử và là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Thứ hai, Toà án nhân dân gồm Toà án nhân dân tối cao và các toà án khác do luật định, nghĩa là Hiến pháp chỉ gọi tên toà án cao nhất, còn các cấp bên dưới do luật về tổ chức toà án quy định. Thứ ba, toà án có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Cụm cơ quan xét xử cho biết công việc đặc trưng: xem xét một vụ án hay một vụ việc cụ thể, nghe các bên trình bày, đánh giá chứng cứ rồi ra phán quyết dưới dạng bản án hoặc quyết định. Cụm thực hiện quyền tư pháp đặt toà án vào nguyên tắc chung của bộ máy: quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Quốc hội được giao quyền lập pháp, Chính phủ được giao quyền hành pháp, còn toà án được giao quyền tư pháp.
Chữ nhân dân trong tên gọi không phải để trang trí. Nó nhắc rằng toà án xét xử nhân danh Nhà nước, mà quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân; đồng thời trong xét xử sơ thẩm có Hội thẩm, là người không phải thẩm phán chuyên nghiệp, tham gia cùng thẩm phán theo quy định của luật. Khi đọc sách giáo khoa, bạn nên ghi nhớ đúng nguyên cụm "Toà án nhân dân", viết hoa như tên cơ quan, thay vì gọi tắt là "toà" trong bài làm.
Bảo vệ công lý nói bằng lời thường
Công lý ở đây hiểu đơn giản là lẽ phải được pháp luật xác nhận và bảo đảm thực hiện. Một bản án đúng trả lời ba câu: chuyện gì đã xảy ra, theo pháp luật thì ai đúng ai sai, và hậu quả pháp lý là gì. Toà án không tự đi tìm việc để xử; nó giải quyết những vụ án, vụ việc được đưa tới theo đúng thủ tục tố tụng, chẳng hạn vụ án hình sự do viện kiểm sát truy tố, vụ việc dân sự do người có quyền khởi kiện hoặc yêu cầu.
Ví dụ giả định: cây của một hộ ở một xã đồng bằng đổ làm hỏng mái nhà hộ bên cạnh, hai bên không thống nhất được tiền bồi thường, hoà giải ở cơ sở không thành. Uỷ ban nhân dân xã có thể hỗ trợ hoà giải, công an có thể giữ trật tự, nhưng buộc bên nào phải bồi thường bao nhiêu thì, khi tranh chấp được đưa ra toà theo đúng thủ tục, chỉ toà án mới phân xử bằng một bản án. Ví dụ này không nhằm hướng dẫn thủ tục mà để thấy ranh giới: cơ quan hành chính quản lý, còn toà án phân xử.
Bảo vệ quyền con người, quyền công dân thể hiện rõ nhất ở chỗ: người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi tội của họ được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật. Đó là nguyên tắc suy đoán vô tội được Hiến pháp ghi nhận. Vì vậy, dù một người bị bắt, bị khởi tố hay bị truy tố, về mặt pháp lý họ vẫn chưa phải là "người phạm tội" cho tới khi toà án kết luận.
Toà án đặt cạnh các cơ quan nhà nước ở trung ương
Cách nhanh nhất để hiểu vị trí của toà án là đặt nó cạnh ba cơ quan hay được hỏi cùng. Bảng dưới chỉ nêu nguyên lý theo Hiến pháp, không đi vào chi tiết tổ chức nội bộ.
| Cơ quan | Hình thành thế nào | Chịu trách nhiệm, báo cáo trước | Việc chính | Văn bản tiêu biểu |
|---|---|---|---|---|
| Quốc hội | Đại biểu do cử tri bầu | Cử tri, Nhân dân | Lập hiến, lập pháp, quyết định vấn đề quan trọng, giám sát tối cao | Hiến pháp, luật, nghị quyết |
| Chính phủ | Thủ tướng do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước | Quốc hội | Thực hiện quyền hành pháp, quản lý hành chính nhà nước | Nghị định |
| Toà án nhân dân | Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước | Quốc hội; giữa hai kỳ họp là Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước | Xét xử, thực hiện quyền tư pháp | Bản án, quyết định; ở tầm hướng dẫn chung có nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán |
| Viện kiểm sát nhân dân | Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước | Quốc hội; giữa hai kỳ họp là Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước | Thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp | Cáo trạng, kháng nghị, kiến nghị |
Điểm cần thấy trong bảng: Chánh án chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội, nhưng điều đó không có nghĩa là Quốc hội xử thay toà án. Báo cáo công tác là trách nhiệm về tổ chức và hoạt động chung; còn khi xét xử từng vụ án, thẩm phán và hội thẩm độc lập, chỉ tuân theo pháp luật. Hai ý này cùng đúng và bổ sung cho nhau.
Toà án trong quan hệ phân công, phối hợp, kiểm soát
Phân công thể hiện ở chỗ quyền xét xử chỉ giao cho toà án. Cơ quan điều tra không được tuyên án, viện kiểm sát không được tuyên án, Uỷ ban nhân dân cũng không. Ngược lại, toà án không ban hành luật, không điều hành ngân sách, không quản lý trật tự đô thị. Mỗi cơ quan làm đúng phần việc Hiến pháp và luật giao.
Phối hợp thể hiện ở chỗ một vụ án đi qua nhiều cơ quan. Chẳng hạn trong vụ án hình sự, cơ quan điều tra thu thập chứng cứ, viện kiểm sát quyết định truy tố, toà án xét xử, rồi cơ quan thi hành án thi hành bản án. Thiếu một mắt xích thì vụ án không đi tiếp được, nên các cơ quan phải phối hợp theo trình tự tố tụng.
Kiểm soát thể hiện ở nhiều chiều. Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động xét xử và có thể kháng nghị bản án. Quốc hội giám sát hoạt động của toà án qua báo cáo công tác và chất vấn Chánh án Toà án nhân dân tối cao. Bên trong hệ thống, toà án cấp trên xem xét lại bản án của toà án cấp dưới khi có kháng cáo, kháng nghị. Như vậy, xét xử độc lập không có nghĩa là không ai kiểm soát; nó có nghĩa là không ai được can thiệp vào việc thẩm phán, hội thẩm quyết định một vụ án cụ thể.
Lưu ý khi làm bài: hãy luôn diễn đạt quan hệ giữa toà án và các cơ quan khác bằng ba chữ phân công, phối hợp, kiểm soát, đúng như cách Hiến pháp dùng. Một câu mẫu dễ dùng: toà án được phân công thực hiện quyền tư pháp, phối hợp với các cơ quan khác trong quá trình tố tụng, đồng thời vừa kiểm soát hoạt động hành chính qua việc xét xử vụ án hành chính, vừa chịu sự giám sát, kiểm sát theo Hiến pháp và luật.
Hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng
Những câu dưới đây là các nhầm lẫn thường thấy trong bài kiểm tra và trong trò chuyện hằng ngày. Mỗi dòng gồm cách hiểu sai và cách hiểu đúng.
- Sai: công an bắt người là đã xác định người đó có tội. Đúng: chỉ bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật mới xác định một người có tội.
- Sai: toà án là cơ quan ban hành luật về xét xử. Đúng: luật do Quốc hội thông qua; toà án áp dụng pháp luật, và ở tầm cao nhất thì hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử.
- Sai: Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp là toà án. Đúng: đó là cơ quan thuộc khối hành chính, không xét xử.
- Sai: viện kiểm sát là cấp trên của toà án. Đúng: đây là hai hệ thống riêng, không cơ quan nào là cấp trên của cơ quan nào; viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động xét xử.
- Sai: Chánh án ra lệnh cho thẩm phán xử thế nào. Đúng: khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm độc lập, chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp.
Mẹo nhớ: toà án là nơi duy nhất trong bộ máy tuyên án. Tuyên một người có tội hay không có tội, tuyên bên nào có quyền trong tranh chấp, tuyên một quyết định hành chính bị khiếu kiện là đúng hay trái pháp luật. Gặp câu hỏi nào có động từ tuyên án, gần như chắc chắn đáp án liên quan đến toà án.
Câu hỏi tự kiểm sau khi đọc
Trả lời được năm câu sau mà không nhìn lại bài là bạn đã nắm phần cốt lõi. Đáp án gợi ý nằm ngay sau mỗi câu.
- Hiến pháp gọi Toà án nhân dân là cơ quan gì? Gợi ý: cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp.
- Hiến pháp nêu tên cấp toà án nào, còn các cấp khác do đâu quy định? Gợi ý: Toà án nhân dân tối cao; các toà án khác do luật định.
- Ai bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao? Gợi ý: Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước.
- Bạn Minh lớp 10 nói "viện kiểm sát đã truy tố thì coi như có tội". Câu nói đó sai ở đâu? Gợi ý: truy tố là buộc tội trước toà; chỉ bản án của toà đã có hiệu lực mới kết luận có tội.
- Vì sao báo cáo công tác trước Quốc hội không mâu thuẫn với xét xử độc lập? Gợi ý: báo cáo là trách nhiệm chung về hoạt động; độc lập là khi quyết định từng vụ án cụ thể.
Để đối chiếu, hãy đọc chương về Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp 2013 trên cổng pháp luật quốc gia, phần giới thiệu tổ chức trên cổng thông tin của Toà án nhân dân tối cao, và bài học tương ứng trong sách giáo khoa bạn đang dùng. Bộ máy vừa được sắp xếp lại từ năm 2025, nên với chi tiết về các cấp toà án, hãy theo văn bản hiện hành chứ đừng chỉ dựa vào tài liệu cũ.
Câu hỏi thường gặp
Toà án nhân dân có phải là cơ quan tư pháp không?
Có. Theo Hiến pháp 2013, Toà án nhân dân là cơ quan xét xử và là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Khi nói cơ quan tư pháp theo nghĩa hẹp nhất là nói tới toà án, cơ quan duy nhất được giao quyền xét xử.
Toà án có tự đứng ra xử một vụ việc khi chưa ai yêu cầu không?
Không. Toà án giải quyết vụ án, vụ việc được đưa tới theo đúng thủ tục tố tụng, chẳng hạn vụ án hình sự do viện kiểm sát truy tố hoặc vụ việc dân sự do người có quyền khởi kiện, yêu cầu. Toà án không tự đi tìm việc để xét xử.
Vì sao trong tên cơ quan có chữ nhân dân?
Chữ nhân dân nhắc rằng toà án xét xử nhân danh Nhà nước, mà quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Trong xét xử sơ thẩm còn có Hội thẩm, người không phải thẩm phán chuyên nghiệp, cùng tham gia theo quy định của luật.
Ai có quyền kết luận một người có tội?
Chỉ toà án. Theo nguyên tắc suy đoán vô tội được Hiến pháp ghi nhận, người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi tội được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội của toà án đã có hiệu lực pháp luật.
Toà án chịu trách nhiệm trước cơ quan nào?
Chánh án Toà án nhân dân tối cao chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Việc báo cáo này không làm mất tính độc lập khi xét xử từng vụ án.
Học sinh nên tra cứu thông tin về toà án ở đâu cho chính xác?
Nên đọc Hiến pháp 2013 trên cổng pháp luật quốc gia, phần giới thiệu tổ chức trên cổng thông tin của Toà án nhân dân tối cao và sách giáo khoa đang dùng. Vì bộ máy vừa được sắp xếp lại, chi tiết về các cấp toà án cần đối chiếu văn bản hiện hành.