Theo Hiến pháp 2013, Viện kiểm sát nhân dân có hai chức năng: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Nói bằng lời thường, viện kiểm sát là cơ quan nhân danh Nhà nước buộc tội người phạm tội trước toà án, đồng thời là cơ quan theo dõi, kiểm tra xem các cơ quan điều tra, xét xử, thi hành án và tạm giữ, tạm giam có làm đúng pháp luật hay không.
Quy định về vị trí của viện kiểm sát nằm ở Điều 107 của Hiến pháp, ngay sau phần về toà án. Bài này trình bày ở mức nhập môn: hai chức năng giải nghĩa thế nào, viện kiểm sát được tổ chức ra sao sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, vì sao kiểm sát viên làm việc theo nguyên tắc khác với thẩm phán, và những nhầm lẫn thường gặp giữa viện kiểm sát với toà án, công an hay thanh tra.
Viện kiểm sát nhân dân theo cách gọi của Hiến pháp
Diễn đạt lại tinh thần Điều 107, có ba ý cần nhớ. Một là, Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. Hai là, Viện kiểm sát nhân dân gồm Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các viện kiểm sát khác do luật định. Ba là, viện kiểm sát có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.
So với toà án, bạn sẽ thấy điểm khác ngay ở động từ. Toà án xét xử; viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát. Viện kiểm sát không ra bản án, không tuyên ai có tội. Nó đưa vụ án ra toà, bảo vệ quan điểm buộc tội tại phiên toà, và giám sát việc tuân theo pháp luật trong suốt quá trình giải quyết vụ án.
Cũng như toà án, viện kiểm sát nằm trong chương Hiến pháp dành cho các cơ quan liên quan đến quyền tư pháp. Hai cơ quan đi cạnh nhau, phối hợp trong cùng một quy trình tố tụng, nhưng là hai hệ thống riêng, không cơ quan nào là cấp trên của cơ quan nào.
Quyền công tố: nhân danh Nhà nước buộc tội
Công tố nghĩa là đứng ra buộc tội công khai. Khi một tội phạm xảy ra, việc truy cứu trách nhiệm hình sự không phải là chuyện riêng giữa người phạm tội và người bị hại, mà là việc của Nhà nước. Viện kiểm sát là cơ quan được giao thực hiện việc buộc tội đó, nhân danh Nhà nước.
Quyền công tố được thực hành từ sớm chứ không chỉ ở phiên toà: từ khi giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, qua giai đoạn khởi tố, điều tra, tới truy tố và xét xử. Trong giai đoạn điều tra, viện kiểm sát có thể đề ra yêu cầu điều tra, phê chuẩn hoặc không phê chuẩn một số quyết định của cơ quan điều tra theo luật. Khi đủ căn cứ, viện kiểm sát ra quyết định truy tố bị can trước toà án bằng bản cáo trạng.
Tại phiên toà, kiểm sát viên công bố cáo trạng, tham gia xét hỏi, tranh luận để bảo vệ quan điểm buộc tội. Nếu qua phiên toà thấy không đủ căn cứ, viện kiểm sát có thể rút một phần hoặc toàn bộ quyết định truy tố theo luật. Điều này cho thấy công tố không có nghĩa là buộc tội bằng mọi giá, mà là buộc tội đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
Mẹo nhớ: công là chung, của Nhà nước; tố là tố cáo, buộc tội. Công tố là buộc tội thay mặt Nhà nước. Vì thế quyền công tố chỉ gắn với lĩnh vực hình sự.
Kiểm sát hoạt động tư pháp: kiểm sát những gì
Chức năng thứ hai rộng hơn lĩnh vực hình sự. Viện kiểm sát theo dõi việc tuân theo pháp luật của các cơ quan, người có thẩm quyền trong những hoạt động sau, ở mức nguyên lý:
- Việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố.
- Hoạt động điều tra của cơ quan điều tra và cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra.
- Việc xét xử các vụ án hình sự, và việc giải quyết các vụ việc dân sự, vụ án hành chính, vụ việc kinh doanh, thương mại, lao động theo quy định của luật.
- Việc tạm giữ, tạm giam và thi hành án phạt tù.
- Việc thi hành án hình sự, thi hành án dân sự, thi hành án hành chính.
- Một số hoạt động tư pháp khác theo luật, như tương trợ tư pháp.
Công cụ của viện kiểm sát khi phát hiện vi phạm là kháng nghị, kiến nghị, yêu cầu cơ quan có liên quan khắc phục, theo thẩm quyền luật giao. Ví dụ dễ hình dung: nếu một bản án sơ thẩm áp dụng sai pháp luật, viện kiểm sát có thể kháng nghị để toà án cấp trên xem xét lại. Lưu ý: viện kiểm sát kiểm sát hoạt động tư pháp, không làm nhiệm vụ kiểm tra hoạt động hành chính nói chung của mọi cơ quan nhà nước; việc đó thuộc các cơ chế khác như thanh tra, giám sát của cơ quan dân cử.
Tổ chức viện kiểm sát và nguyên tắc lãnh đạo
Hệ thống viện kiểm sát được sắp xếp lại cùng đợt với toà án từ năm 2025: viện kiểm sát cấp huyện trước đây được thay bằng viện kiểm sát khu vực. Bảng so sánh với toà án giúp thấy điểm khác căn bản về cách làm việc.
| Tiêu chí | Toà án nhân dân | Viện kiểm sát nhân dân |
|---|---|---|
| Các cấp chính hiện nay | Tối cao, cấp tỉnh, khu vực; toà án quân sự | Tối cao, cấp tỉnh, khu vực; viện kiểm sát quân sự |
| Người đứng đầu ở trung ương | Chánh án Toà án nhân dân tối cao, do Quốc hội bầu | Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, do Quốc hội bầu |
| Nguyên tắc làm việc khi giải quyết vụ việc | Thẩm phán, hội thẩm độc lập, chỉ tuân theo pháp luật | Kiểm sát viên tuân theo pháp luật và chịu sự chỉ đạo của Viện trưởng |
| Quan hệ cấp trên, cấp dưới | Cấp trên không chỉ đạo cách xử một vụ cụ thể | Viện trưởng cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng cấp trên; toàn ngành chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao |
Đây là điểm hay bị hỏi trong bài so sánh: toà án vận hành theo nguyên tắc độc lập khi xét xử, còn viện kiểm sát vận hành theo nguyên tắc tập trung, thống nhất trong ngành. Hai cách khác nhau vì hai chức năng khác nhau: người phân xử phải trung lập và độc lập, còn người buộc tội nhân danh Nhà nước cần thống nhất quan điểm trong toàn hệ thống.
Viện kiểm sát cấp cao trước đây cũng không còn. Bộ máy vừa được sắp xếp lại; chi tiết tổ chức từng cấp cần đối chiếu Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân hiện hành trên cổng thông tin của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Viện kiểm sát trong quan hệ phân công, phối hợp, kiểm soát
Với các cơ quan khác trong bộ máy, viện kiểm sát vừa phối hợp vừa kiểm soát, và chính nó cũng chịu kiểm soát. Về phía phối hợp, viện kiểm sát cùng cơ quan điều tra và toà án tạo thành một chuỗi giải quyết vụ án hình sự: thiếu viện kiểm sát thì không có cáo trạng, vụ án không thể đưa ra xét xử.
Về phía kiểm soát, viện kiểm sát kiểm soát cơ quan điều tra bằng việc phê chuẩn hoặc không phê chuẩn một số quyết định, yêu cầu điều tra, huỷ bỏ quyết định trái luật theo thẩm quyền; kiểm soát hoạt động xét xử bằng quyền kháng nghị; kiểm soát việc tạm giữ, tạm giam, thi hành án bằng kiến nghị, yêu cầu khắc phục vi phạm. Đây là những công cụ pháp lý, sử dụng theo trình tự luật định.
Ở chiều ngược lại, viện kiểm sát chịu sự giám sát của Quốc hội: Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Quốc hội bầu, báo cáo công tác và trả lời chất vấn trước Quốc hội. Ngay trong phiên toà, quan điểm của viện kiểm sát cũng không mặc nhiên đúng; toà án xem xét nó cùng với ý kiến của bên bào chữa và có thể không chấp nhận. Không có cơ quan nào đứng ngoài cơ chế kiểm soát, đó là tinh thần của nguyên tắc tổ chức bộ máy theo Hiến pháp.
Ví dụ giả định: bạn Lan đọc tin một phiên toà tuyên bị cáo phạm tội nhẹ hơn tội danh trong cáo trạng và thắc mắc như vậy là toà "cãi" viện kiểm sát. Cách hiểu đúng: toà án độc lập đánh giá chứng cứ và có quyền quyết định khác với đề nghị của bên buộc tội trong phạm vi luật cho phép; nếu cho rằng toà án sai, viện kiểm sát dùng quyền kháng nghị.
Hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng
Những nhầm lẫn dưới đây xuất hiện thường xuyên trong bài làm của học sinh và cả trong câu chuyện hằng ngày.
- Viện kiểm sát là nơi xử án. Không. Viện kiểm sát buộc tội và kiểm sát; chỉ toà án xét xử.
- Viện kiểm sát là một bộ phận của công an. Không. Viện kiểm sát là hệ thống cơ quan riêng do Hiến pháp quy định; công an thuộc khối hành pháp. Cơ quan điều tra trong công an chịu sự kiểm sát của viện kiểm sát trong hoạt động điều tra.
- Viện kiểm sát với thanh tra là một. Không. Thanh tra là hoạt động của cơ quan hành chính đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật trong quản lý; viện kiểm sát kiểm sát hoạt động tư pháp.
- Truy tố tức là đã có tội. Không. Truy tố là đưa ra toà để xét xử; chỉ bản án của toà án đã có hiệu lực mới kết luận có tội.
- Kiểm sát viên được tự quyết như thẩm phán. Không hoàn toàn. Kiểm sát viên tuân theo pháp luật và chịu sự chỉ đạo của Viện trưởng.
Câu hỏi tự kiểm: bạn Minh hỏi cô Hoa "Nếu toà án xử sai thì ai phát hiện?" Hãy nêu hai kênh. Gợi ý: các bên có thể kháng cáo; viện kiểm sát kiểm sát việc xét xử và có quyền kháng nghị theo luật.
Câu hỏi thường gặp
Viện kiểm sát nhân dân có mấy chức năng?
Theo Hiến pháp 2013, Viện kiểm sát nhân dân có hai chức năng: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Công tố gắn với việc buộc tội trong lĩnh vực hình sự; kiểm sát hoạt động tư pháp bao trùm cả điều tra, xét xử, tạm giữ, tạm giam và thi hành án.
Ai đứng đầu hệ thống viện kiểm sát?
Đứng đầu là Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước. Viện trưởng chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.
Vì sao kiểm sát viên phải chịu sự chỉ đạo của Viện trưởng còn thẩm phán thì độc lập?
Vì chức năng khác nhau. Thẩm phán là người phân xử nên phải trung lập, độc lập khi xét xử. Kiểm sát viên thực hành quyền công tố nhân danh Nhà nước nên cần thống nhất quan điểm trong ngành, theo nguyên tắc tập trung, thống nhất do Hiến pháp quy định.
Viện kiểm sát có tham gia vụ việc dân sự không?
Có, trong phạm vi luật quy định. Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giải quyết các vụ việc dân sự, vụ án hành chính và có thể tham gia một số phiên toà, phiên họp theo luật tố tụng. Tuy vậy, quyền công tố chỉ gắn với lĩnh vực hình sự.
Hiện nay còn viện kiểm sát cấp huyện không?
Không. Khi chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp từ năm 2025, viện kiểm sát cấp huyện trước đây được thay bằng viện kiểm sát khu vực. Vì đây là thay đổi mới, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức trước khi trích dẫn chi tiết.
Viện kiểm sát có phải là cấp trên của toà án không?
Không. Toà án và viện kiểm sát là hai hệ thống riêng. Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động xét xử và có thể kháng nghị bản án, nhưng không chỉ đạo toà án xử thế nào và không thay toà án ra bản án.