Sơ thẩm là xét xử lần đầu một vụ án. Phúc thẩm là toà án cấp trên trực tiếp xét xử lại vụ án khi bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo hoặc kháng nghị. Giám đốc thẩm là xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án. Tái thẩm là xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực khi phát hiện tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung mà trước đó toà án và các bên không biết được.
Hai thuật ngữ đầu là hai cấp xét xử mà Hiến pháp bảo đảm. Hai thuật ngữ sau là thủ tục đặc biệt, không phải cấp xét xử thứ ba hay thứ tư. Bài giải thích từng thuật ngữ, phân biệt kháng cáo với kháng nghị, chỉ ra thời điểm bản án có hiệu lực và kết thúc bằng bộ câu hỏi trắc nghiệm tự soạn có đáp án.
Bốn thuật ngữ đặt cạnh nhau
Cột quan trọng nhất là cột "bản án đã có hiệu lực chưa". Nắm được cột này là phân biệt được hai cặp.
| Thuật ngữ | Bản án đã có hiệu lực chưa | Vì sao được mở ra | Là cấp xét xử hay thủ tục đặc biệt |
|---|---|---|---|
| Sơ thẩm | Chưa có bản án, đây là lần xử đầu tiên | Vụ án được đưa ra toà theo đúng thủ tục | Cấp xét xử thứ nhất |
| Phúc thẩm | Chưa, bản án sơ thẩm đang trong thời hạn kháng cáo, kháng nghị | Có kháng cáo hoặc kháng nghị hợp lệ | Cấp xét xử thứ hai |
| Giám đốc thẩm | Đã có hiệu lực | Phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong việc giải quyết vụ án | Thủ tục đặc biệt |
| Tái thẩm | Đã có hiệu lực | Phát hiện tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung, trước đó không ai biết được | Thủ tục đặc biệt |
Mẹo nhớ theo nghĩa Hán Việt: sơ là đầu, phúc là lại, giám đốc là trông coi, kiểm tra, tái là lần nữa. Giám đốc thẩm nhấn vào việc kiểm tra xem xử đã đúng luật chưa; tái thẩm nhấn vào việc có sự thật mới xuất hiện.
Sơ thẩm và phúc thẩm: hai cấp xét xử
Hiến pháp 2013 bảo đảm chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm. Ý nghĩa của nguyên tắc này là một người không phải chấp nhận ngay kết quả của lần xử đầu tiên nếu cho rằng chưa đúng. Trong thời hạn luật định, họ có thể đề nghị toà án cấp trên xem xét lại, và việc xem xét đó là một phiên xét xử thật sự chứ không chỉ là đọc lại hồ sơ.
Sơ thẩm là nơi các chứng cứ được xem xét đầy đủ lần đầu, các bên tranh tụng, hội đồng xét xử có hội thẩm tham gia theo luật. Phúc thẩm thì xem xét lại phần bản án bị kháng cáo, kháng nghị; hội đồng phúc thẩm có thể giữ nguyên bản án, sửa bản án, hoặc huỷ để giải quyết lại theo những trường hợp luật quy định.
Ví dụ giả định: trong một vụ tranh chấp hợp đồng, toà án sơ thẩm buộc bên B trả tiền cho bên A. Bên B cho rằng toà đã tính sai số tiền và làm đơn kháng cáo đúng hạn. Lúc này bản án sơ thẩm chưa được đem ra thi hành phần bị kháng cáo; vụ án được chuyển lên để xét xử phúc thẩm, nơi cả hai bên lại được trình bày, tranh luận trước hội đồng xét xử mới. Ví dụ cho thấy phúc thẩm không chỉ là thủ tục giấy tờ mà là một phiên xét xử thật sự, có đầy đủ các nguyên tắc như công khai, tranh tụng.
Một điều cần chú ý: toà án xử phúc thẩm là toà án cấp trên trực tiếp của toà đã xử sơ thẩm. Sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, cấp nào phúc thẩm cho cấp nào cần đối chiếu luật tổ chức toà án và luật tố tụng hiện hành, vì sơ đồ trong tài liệu cũ có thể vẫn ghi toà án cấp huyện và toà án cấp cao.
Kháng cáo khác kháng nghị ở đâu
Kháng cáo là quyền của những người tham gia tố tụng có quyền lợi trong vụ án, chẳng hạn bị cáo, bị hại, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi liên quan, theo quy định của luật. Họ không đồng ý với bản án sơ thẩm thì làm đơn kháng cáo trong thời hạn luật định để yêu cầu xét xử phúc thẩm.
Kháng nghị là quyền của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, chủ yếu là viện kiểm sát trong việc kiểm sát hoạt động xét xử, và với thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm thì còn có người đứng đầu toà án có thẩm quyền theo luật. Kháng nghị không xuất phát từ lợi ích riêng mà từ trách nhiệm bảo đảm pháp luật được áp dụng đúng.
Mẹo nhớ: cáo là người trong cuộc lên tiếng, nghị là cơ quan có thẩm quyền đề nghị. Một câu hỏi bẫy hay gặp: người dân có quyền kháng nghị giám đốc thẩm không? Câu trả lời là không. Người dân chỉ có quyền gửi đơn đề nghị người có thẩm quyền xem xét kháng nghị; quyết định kháng nghị hay không thuộc người có thẩm quyền theo luật, như Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao và những người khác được luật tố tụng hiện hành quy định.
Đường đi của một bản án: sơ đồ chữ
Sơ đồ dưới mô tả con đường phổ biến của một bản án theo nguyên lý, bỏ qua các ngoại lệ. Thời hạn cụ thể ở từng bước do luật tố tụng quy định.
- Toà án xét xử sơ thẩm và tuyên án.
- Trong thời hạn luật định, nếu không có kháng cáo, kháng nghị thì bản án sơ thẩm có hiệu lực pháp luật và được đưa ra thi hành.
- Nếu có kháng cáo hoặc kháng nghị hợp lệ, bản án sơ thẩm phần bị kháng cáo, kháng nghị chưa có hiệu lực; vụ án được chuyển lên toà án cấp trên trực tiếp để xét xử phúc thẩm.
- Bản án phúc thẩm có hiệu lực pháp luật kể từ ngày tuyên án.
- Sau khi bản án đã có hiệu lực, chỉ khi có căn cứ luật định và có kháng nghị của người có thẩm quyền thì vụ án mới được xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.
Điều quan trọng rút ra từ sơ đồ: bản án đã có hiệu lực pháp luật thì phải được tôn trọng và chấp hành. Hiến pháp quy định bản án, quyết định của toà án đã có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành. Thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm là ngoại lệ có điều kiện chặt chẽ, không phải cách thông thường để kéo dài vụ án.
Giám đốc thẩm và tái thẩm: vì sao không phải cấp xét xử thứ ba
Hiến pháp chỉ bảo đảm hai cấp xét xử. Nếu ai không hài lòng cũng có thể đưa vụ án lên mãi, bản án sẽ không bao giờ ổn định, quyền lợi của các bên không bao giờ được xác lập chắc chắn. Vì vậy, sau khi bản án có hiệu lực, việc xem xét lại chỉ được mở ra trong những trường hợp đặc biệt mà luật liệt kê và phải qua kháng nghị của người có thẩm quyền.
Hai thủ tục này khác nhau ở căn cứ. Giám đốc thẩm nhìn vào chính cách vụ án đã được giải quyết: kết luận trong bản án không phù hợp với tình tiết khách quan, có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, hoặc có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật. Tái thẩm nhìn vào một sự thật mới: tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án, mà toà án và các bên không thể biết được khi ra bản án.
Ví dụ giả định để phân biệt: nếu sau khi bản án có hiệu lực, người ta phát hiện toà án đã áp dụng sai điều luật, đó là gợi ý của giám đốc thẩm. Nếu phát hiện một giấy tờ quan trọng trước đây không ai biết đến, chứng minh sự việc khác hẳn, đó là gợi ý của tái thẩm. Hai ví dụ chỉ để minh hoạ khái niệm; căn cứ cụ thể luôn theo luật tố tụng hiện hành.
Trắc nghiệm tự soạn có đáp án
Năm câu dưới đây được soạn theo dạng ôn môn Giáo dục kinh tế và pháp luật và pháp luật đại cương. Hãy tự trả lời rồi mới đọc phần giải thích.
- Câu 1. Bản án sơ thẩm đang trong thời hạn kháng cáo thì: A. đã có hiệu lực; B. chưa có hiệu lực. Đáp án B. Bản án chỉ có hiệu lực khi hết thời hạn mà không có kháng cáo, kháng nghị.
- Câu 2. Thủ tục nào xem xét lại bản án vì phát hiện tình tiết mới? A. phúc thẩm; B. giám đốc thẩm; C. tái thẩm. Đáp án C. Phúc thẩm áp dụng với bản án chưa có hiệu lực; giám đốc thẩm dựa trên vi phạm pháp luật nghiêm trọng.
- Câu 3. Người dân có quyền kháng nghị giám đốc thẩm không? A. có; B. không. Đáp án B. Người dân chỉ có quyền đề nghị người có thẩm quyền xem xét kháng nghị.
- Câu 4. Chế độ xét xử nào được Hiến pháp bảo đảm? A. sơ thẩm và phúc thẩm; B. sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm. Đáp án A. Giám đốc thẩm là thủ tục đặc biệt, không phải cấp xét xử.
- Câu 5. Bản án phúc thẩm có hiệu lực từ khi nào? A. từ ngày tuyên án; B. sau khi hết thời hạn kháng cáo tiếp. Đáp án A.
Nếu sai từ hai câu trở lên, hãy đọc lại bảng ở đầu bài và chú ý cột về hiệu lực của bản án. Muốn đối chiếu chính xác, xem luật tố tụng hình sự, tố tụng dân sự và tố tụng hành chính hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Phúc thẩm có phải là xử lại toàn bộ vụ án không?
Thông thường toà án cấp phúc thẩm xem xét phần bản án bị kháng cáo, kháng nghị, cùng những phần có liên quan theo luật. Hội đồng phúc thẩm có thể giữ nguyên, sửa bản án hoặc huỷ để giải quyết lại trong những trường hợp luật tố tụng quy định.
Kháng cáo và kháng nghị khác nhau thế nào?
Kháng cáo là quyền của những người tham gia tố tụng có quyền lợi trong vụ án, như bị cáo hay đương sự. Kháng nghị là quyền của cơ quan, người có thẩm quyền, chủ yếu là viện kiểm sát, và với giám đốc thẩm, tái thẩm còn có người đứng đầu toà án có thẩm quyền theo luật.
Vì sao giám đốc thẩm không được coi là cấp xét xử thứ ba?
Vì Hiến pháp chỉ bảo đảm hai cấp xét xử là sơ thẩm và phúc thẩm. Giám đốc thẩm chỉ xem xét lại bản án đã có hiệu lực khi có căn cứ luật định và có kháng nghị của người có thẩm quyền, nhằm sửa sai nghiêm trọng chứ không phải để xử thêm một lần thông thường.
Bản án đã có hiệu lực mà đang có đơn đề nghị giám đốc thẩm thì có phải chấp hành không?
Về nguyên tắc, bản án đã có hiệu lực pháp luật phải được tôn trọng và chấp hành. Việc tạm đình chỉ thi hành bản án chỉ xảy ra trong những trường hợp và theo thẩm quyền luật tố tụng quy định, nên không thể tự coi việc gửi đơn là lý do để không chấp hành.
Tái thẩm khác giám đốc thẩm ở điểm cốt lõi nào?
Giám đốc thẩm dựa vào sai sót trong cách giải quyết vụ án, như vi phạm thủ tục hay áp dụng sai pháp luật. Tái thẩm dựa vào tình tiết mới được phát hiện có thể làm thay đổi cơ bản nội dung bản án, mà khi xét xử toà án và các bên không thể biết được.
Học các thuật ngữ này nên đối chiếu ở đâu?
Nên đối chiếu Hiến pháp 2013 về chế độ xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, rồi xem các luật tố tụng hình sự, dân sự, hành chính hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia. Sách giáo khoa và giáo trình pháp luật đại cương cũng giải thích các khái niệm này ở mức cơ bản.