PhanLap.comPhân Lập
Một đạo luật ra đời thế nào và hệ thống văn bản

Hai văn bản quy định khác nhau thì áp dụng văn bản nào: bốn quy tắc chọn

Văn bản cao hơn thắng, văn bản sau của cùng cơ quan thắng, quy định nhẹ hơn được áp dụng cho việc cũ, điều ước quốc tế được ưu tiên: bốn quy tắc kèm ví dụ.

Two university students sitting across a small round table in a campus cafe, each holding a blank sheet of paper toward the other, over the shoulder angle, bright noon light

Khi hai văn bản quy phạm pháp luật cùng nói về một việc mà quy định khác nhau, nguyên tắc chung là: áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn; nếu cùng một cơ quan ban hành thì áp dụng văn bản ban hành sau; văn bản mới bỏ hoặc giảm nhẹ trách nhiệm pháp lý thì được áp dụng cho hành vi xảy ra trước đó; và điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên được ưu tiên áp dụng nếu quy định khác văn bản trong nước, trừ Hiến pháp.

Bốn quy tắc này được quy định trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Chúng giúp cơ quan nhà nước và người dân không bị kẹt giữa hai quy định, đồng thời cho thấy vì sao thứ bậc văn bản quan trọng. Dưới đây là từng quy tắc, ví dụ giả định để nhớ, và cách phân biệt việc "chọn văn bản để áp dụng" với việc "xử lý văn bản trái pháp luật".

Vì sao hai văn bản có thể quy định khác nhau

Hệ thống pháp luật gồm rất nhiều văn bản do nhiều cơ quan ban hành ở nhiều thời điểm. Một luật mới ra đời, nhưng nghị định hướng dẫn luật cũ chưa kịp sửa; một bộ ban hành thông tư trong lĩnh vực của mình, nhưng một điểm lại chạm sang lĩnh vực của bộ khác; Việt Nam tham gia một điều ước quốc tế có cách quy định khác luật trong nước. Những tình huống đó tạo ra chỗ "vênh".

Hệ thống tốt không phải là không bao giờ vênh, mà là có sẵn quy tắc để biết áp dụng cái nào khi vênh, và có cơ chế để sửa chỗ vênh. Quy tắc chọn văn bản giải quyết việc trước mắt: hôm nay phải làm theo cái nào. Cơ chế rà soát, sửa đổi, bãi bỏ giải quyết việc lâu dài: làm sao để chỗ vênh không còn.

Học sinh, sinh viên thường gặp phần này trong câu hỏi tình huống. Mẹo là trước khi trả lời, hãy xác định ba thông tin: hai văn bản do ai ban hành, ban hành lúc nào, và có liên quan tới trách nhiệm pháp lý của một hành vi đã xảy ra hay không.

Quy tắc 1 và 2: cao hơn thắng, cùng cơ quan thì sau thắng

Quy tắc 1: văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn được áp dụng. Nếu luật quy định một đằng, thông tư quy định một nẻo về cùng một việc, áp dụng luật. Đây là hệ quả trực tiếp của thứ bậc: văn bản cấp dưới không được trái văn bản cấp trên, nên khi trái thì phần trái không được áp dụng.

Ví dụ giả định. Một nghị định đặt điều kiện A cho một việc; sau đó một thông tư của bộ thêm điều kiện B mà nghị định không cho phép. Khi hai văn bản vênh nhau, nghị định có hiệu lực cao hơn được áp dụng.

Quy tắc 2: cùng một cơ quan ban hành thì văn bản ban hành sau được áp dụng. Nếu Chính phủ ban hành hai nghị định có quy định khác nhau về cùng một vấn đề, áp dụng nghị định ban hành sau. Lý do: cùng một chủ thể thì ý chí sau được coi là ý chí mới nhất.

Chỗ hay sai. Quy tắc 2 chỉ dùng khi cùng cơ quan ban hành. Thông tư mới của một bộ không "thắng" nghị định cũ của Chính phủ chỉ vì ban hành sau; ở đây phải quay về quy tắc 1.

Mẹo nhớ. Khác tầng thì so tầng, cùng nhà thì so ngày.

Quy tắc 3: quy định mới có lợi hơn cho người vi phạm

Bình thường, một hành vi được đánh giá theo quy định có hiệu lực tại thời điểm hành vi xảy ra. Tuy vậy, luật về ban hành văn bản đặt một ngoại lệ có lợi: nếu văn bản mới không quy định trách nhiệm pháp lý, hoặc quy định trách nhiệm pháp lý nhẹ hơn, đối với hành vi xảy ra trước ngày văn bản mới có hiệu lực, thì áp dụng văn bản mới.

Có thể hiểu đơn giản: Nhà nước không giữ một mức xử lý nặng cho hành vi mà chính Nhà nước đã đánh giá lại là nhẹ hơn hoặc không còn cần xử lý. Ngược lại, quy định mới nặng hơn thì không áp dụng ngược cho hành vi đã xảy ra trước đó.

Ví dụ giả định: một hành vi trước đây bị xử phạt ở mức nặng; quy định mới giảm mức xử phạt. Nếu hành vi xảy ra trước ngày quy định mới có hiệu lực nhưng đến khi xem xét thì quy định mới đã có hiệu lực, người vi phạm được áp dụng mức nhẹ hơn. Cách áp dụng cụ thể trong từng lĩnh vực như hình sự, xử lý vi phạm hành chính còn có quy định riêng; ở mức nhập môn, bạn chỉ cần nắm nguyên lý "có lợi thì áp dụng mới".

Quy tắc 4: điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên

Khi Việt Nam đã là thành viên của một điều ước quốc tế, nghĩa là đã chấp nhận ràng buộc, thì nếu văn bản quy phạm pháp luật trong nước và điều ước đó quy định khác nhau về cùng một vấn đề, áp dụng quy định của điều ước quốc tế. Ngoại lệ quan trọng: Hiến pháp. Quy tắc ưu tiên điều ước không đặt điều ước lên trên Hiến pháp.

Quy tắc này liên quan tới bộ máy ở chỗ: ký kết, gia nhập, phê chuẩn điều ước là việc của các cơ quan có thẩm quyền theo Hiến pháp, trong đó Quốc hội phê chuẩn hoặc quyết định gia nhập những điều ước quan trọng, Chủ tịch nước và Chính phủ có thẩm quyền trong lĩnh vực đối ngoại theo quy định. Khi điều ước đã có hiệu lực với Việt Nam, các văn bản trong nước được rà soát để phù hợp.

Trong bài tập tình huống, chỉ dùng quy tắc 4 khi đề nói rõ Việt Nam là thành viên của điều ước đó. Nếu đề chỉ nói "một thông lệ quốc tế" hay "cách làm ở nơi khác", quy tắc này không áp dụng.

Bảng tình huống: chọn quy tắc nào

Bảng gom các tình huống giả định thường gặp trong bài tập, kèm quy tắc cần dùng và kết quả.

Tình huống giả địnhQuy tắc dùngKết quả
Luật và nghị định quy định khác nhau về cùng một việcHiệu lực cao hơnÁp dụng luật
Hai nghị định của Chính phủ quy định khác nhauCùng cơ quan, văn bản sauÁp dụng nghị định ban hành sau
Thông tư mới của bộ khác nghị định cũHiệu lực cao hơn (không dùng "văn bản sau")Áp dụng nghị định
Quyết định của Uỷ ban nhân dân cấp xã khác nghị quyết Hội đồng nhân dân cấp tỉnhHiệu lực cao hơnÁp dụng nghị quyết cấp tỉnh
Quy định mới giảm mức xử lý cho hành vi đã xảy ra trướcCó lợi thì áp dụng mớiÁp dụng quy định mới
Điều ước Việt Nam là thành viên khác luật trong nướcƯu tiên điều ước, trừ Hiến phápÁp dụng điều ước

Khi gặp tình huống lạ, đi lần lượt: có điều ước không, có liên quan trách nhiệm của hành vi cũ không, hai văn bản có cùng cơ quan không, rồi cuối cùng so tầng.

Ai dùng các quy tắc này, và khi nào nên hỏi cơ quan có thẩm quyền

Người dùng quy tắc chọn văn bản nhiều nhất là cơ quan nhà nước khi giải quyết công việc: một cơ quan hành chính khi xem xét hồ sơ, một toà án khi xét xử, một viện kiểm sát khi thực hiện nhiệm vụ của mình. Họ phải chọn đúng văn bản để quyết định của mình có căn cứ. Người dân, doanh nghiệp cũng dùng các quy tắc này khi tự tìm hiểu quyền và nghĩa vụ.

Ngoài bốn quy tắc chung, nhiều luật tự ghi một điều về áp dụng luật, chẳng hạn nói rõ khi luật khác có quy định đặc thù về một vấn đề thì áp dụng theo luật nào. Khi đọc một luật cụ thể, bạn nên tìm điều này ở chương đầu; nó được viết ra chính để giảm chỗ vênh.

Ở mức người học, mục tiêu là nắm nguyên lý để trả lời bài tập và hiểu vì sao thứ bậc văn bản quan trọng. Với một việc thật của bản thân hay gia đình mà các quy định có vẻ vênh nhau, cách đúng là hỏi cơ quan có thẩm quyền giải quyết việc đó hoặc người có chuyên môn pháp lý, thay vì tự chọn văn bản có lợi cho mình. Khi hỏi, nên nêu rõ việc của mình, tên hai văn bản bạn thấy vênh và điều khoản cụ thể; câu hỏi rõ thì câu trả lời mới rõ.

Chọn văn bản để áp dụng khác với xử lý văn bản trái pháp luật

Quy tắc chọn văn bản trả lời câu hỏi "hôm nay làm theo cái nào". Nó không làm văn bản bị vênh tự biến mất. Văn bản cấp dưới có nội dung trái văn bản cấp trên vẫn cần được cơ quan có thẩm quyền xử lý: sửa đổi, thay thế, đình chỉ thi hành hoặc bãi bỏ phần trái. Theo Hiến pháp, Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của các cơ quan nhà nước ở trung ương trái Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội; cơ chế kiểm tra, xử lý văn bản ở các tầng khác do luật quy định.

Phân công ở đây rõ: cơ quan ban hành có trách nhiệm tự rà soát văn bản của mình; cơ quan cấp trên có thẩm quyền xem xét văn bản cấp dưới; cơ quan áp dụng thì dùng quy tắc chọn văn bản khi gặp chỗ vênh.

Câu tự kiểm: Bạn Minh nói "thông tư trái luật thì thông tư tự hết hiệu lực". Đúng hay sai? Sai: phần trái luật không được áp dụng, nhưng việc chính thức sửa hoặc bãi bỏ thông tư phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện bằng văn bản. Muốn biết tình trạng một văn bản, bạn tra trên cổng pháp luật quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Luật và thông tư quy định khác nhau thì làm theo văn bản nào?

Làm theo luật, vì luật có hiệu lực pháp lý cao hơn thông tư. Văn bản cấp dưới không được trái văn bản cấp trên, nên phần quy định trái của thông tư không được áp dụng.

Văn bản ban hành sau có luôn được ưu tiên không?

Không. Quy tắc văn bản ban hành sau chỉ dùng khi hai văn bản do cùng một cơ quan ban hành. Nếu khác cơ quan, khác tầng thì so hiệu lực pháp lý, văn bản cao hơn được áp dụng.

Quy định mới nhẹ hơn có áp dụng cho hành vi xảy ra trước đó không?

Có, theo nguyên tắc chung trong luật về ban hành văn bản: nếu văn bản mới không quy định trách nhiệm pháp lý hoặc quy định trách nhiệm nhẹ hơn với hành vi xảy ra trước ngày nó có hiệu lực thì áp dụng văn bản mới.

Điều ước quốc tế có đứng trên Hiến pháp không?

Không. Khi điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên quy định khác văn bản trong nước thì áp dụng điều ước, nhưng quy tắc này loại trừ Hiến pháp. Hiến pháp vẫn có hiệu lực pháp lý cao nhất.

Văn bản trái pháp luật có tự mất hiệu lực không?

Không tự mất. Phần trái không được áp dụng khi gặp chỗ vênh, nhưng việc sửa đổi, đình chỉ hay bãi bỏ phải do cơ quan có thẩm quyền thực hiện bằng văn bản theo quy định.

Làm bài tình huống về văn bản mâu thuẫn nên bắt đầu từ đâu?

Nên xác định ba thông tin trước: hai văn bản do cơ quan nào ban hành, ban hành khi nào, và có liên quan tới trách nhiệm của hành vi đã xảy ra hay không. Sau đó áp từng quy tắc theo thứ tự.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138