Hiến pháp 2013 trao quyền trình dự án luật trước Quốc hội cho một số chủ thể xác định: Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các uỷ ban của Quốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm toán nhà nước và một số chủ thể khác được Hiến pháp liệt kê. Đại biểu Quốc hội có quyền trình kiến nghị về luật và trình dự án luật.
Quyền này còn được gọi là quyền sáng kiến lập pháp: quyền đưa một dự án luật vào quy trình để Quốc hội xem xét. Trình dự án luật không có nghĩa là ban hành luật. Dù ai trình, luật chỉ ra đời khi Quốc hội biểu quyết thông qua. Danh sách đầy đủ và cách diễn đạt chính xác nằm trong chương về Quốc hội của Hiến pháp; khi cần trích, bạn mở văn bản Hiến pháp hiện hành để đối chiếu.
Bảng các chủ thể có quyền trình dự án luật và lĩnh vực thường gặp
Mỗi chủ thể trình dự án luật trong phạm vi việc mình phụ trách. Cột thứ ba là ví dụ về loại luật thường do chủ thể đó trình, giúp bạn hiểu lý do chứ không phải danh sách khép kín.
| Chủ thể | Vị trí trong bộ máy | Thường trình dự án luật về |
|---|---|---|
| Chính phủ | Cơ quan hành chính nhà nước cao nhất | Phần lớn lĩnh vực quản lý: kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại |
| Toà án nhân dân tối cao | Cơ quan xét xử cao nhất | Tổ chức toà án, thủ tục tố tụng |
| Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp cao nhất | Tổ chức viện kiểm sát, việc kiểm sát |
| Kiểm toán nhà nước | Cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật | Lĩnh vực kiểm toán tài chính, tài sản công |
| Uỷ ban Thường vụ Quốc hội | Cơ quan thường trực của Quốc hội | Tổ chức, hoạt động của Quốc hội và cơ quan liên quan |
| Hội đồng Dân tộc, uỷ ban của Quốc hội | Cơ quan của Quốc hội | Lĩnh vực mình phụ trách |
| Chủ tịch nước | Người đứng đầu Nhà nước | Lĩnh vực thuộc nhiệm vụ của Chủ tịch nước |
| Đại biểu Quốc hội | Người đại diện cử tri | Kiến nghị về luật, dự án luật theo quy định |
Cách nhớ: cơ quan nào hiểu rõ lĩnh vực nào thì có quyền đưa sáng kiến cho lĩnh vực đó. Toà án hiểu việc xét xử, Kiểm toán nhà nước hiểu việc kiểm toán, Chính phủ quản lý nhiều mặt của đời sống nên thường trình nhiều dự án.
Vì sao Chính phủ trình nhiều dự án luật mà vẫn không phải cơ quan làm luật
Chính phủ là cơ quan thực hiện quyền hành pháp, trực tiếp quản lý giáo dục, y tế, giao thông, đất đai, thuế và nhiều lĩnh vực khác. Khi thực tiễn quản lý phát sinh vấn đề cần luật điều chỉnh, Chính phủ là nơi thấy rõ nhất, có bộ máy chuyên môn để soạn thảo, nên phần nhiều dự án luật đi qua cửa Chính phủ.
Nhưng quyền lập pháp thuộc Quốc hội. Chính phủ trình, Quốc hội quyết. Quốc hội có thể thông qua, yêu cầu chỉnh lý, lùi thời điểm xem xét hoặc không thông qua. Đây là một ví dụ rõ về phân công và phối hợp: cơ quan hành pháp đóng góp sự hiểu biết thực tiễn, cơ quan lập pháp giữ quyền quyết định.
Sau khi luật có hiệu lực, Chính phủ lại là cơ quan tổ chức thi hành và ban hành nghị định quy định chi tiết những điều luật giao. Như vậy, Chính phủ xuất hiện ở hai đầu của đạo luật: đầu vào là trình dự án, đầu ra là đưa luật vào đời sống. Quốc hội đứng ở giữa với quyền thông qua, và sau đó giám sát việc thi hành.
Đại biểu Quốc hội và người dân: ai được làm gì
Đại biểu Quốc hội có quyền trình kiến nghị về luật và dự án luật. Đây là quyền của từng cá nhân đại biểu, khác với các cơ quan nêu ở bảng. Kiến nghị về luật là đề xuất nên làm một luật mới hoặc sửa luật hiện có; trình dự án luật đòi hỏi chuẩn bị hồ sơ đầy đủ hơn, có sự hỗ trợ của cơ quan giúp việc theo quy định.
Người dân không trực tiếp trình dự án luật. Người dân không nằm trong danh sách chủ thể trình. Tuy vậy, người dân có thể góp ý dự thảo khi được lấy ý kiến, gửi kiến nghị tới đại biểu Quốc hội, tới cơ quan nhà nước có liên quan. Ý kiến đó có thể trở thành đầu vào cho một sáng kiến lập pháp.
Tổ chức nghề nghiệp, doanh nghiệp cũng vậy. Họ góp ý, kiến nghị, tham gia hội thảo trong quá trình soạn thảo, nhưng không tự mình trình dự án luật ra Quốc hội.
Mẹo phân biệt. Hỏi câu "ai được đặt hồ sơ lên bàn Quốc hội?". Trả lời được bằng tên một cơ quan có trong Hiến pháp, hoặc một đại biểu Quốc hội, thì đó là chủ thể trình. Còn lại là người góp ý.
Trình dự án luật khác chủ trì soạn thảo và khác dự án pháp lệnh
Hai khái niệm hay đi cùng nhau nhưng không trùng: cơ quan trình là chủ thể đứng tên đưa dự án ra Quốc hội; cơ quan chủ trì soạn thảo là nơi trực tiếp viết dự thảo. Với dự án do Chính phủ trình, Chính phủ thường giao một bộ hoặc cơ quan ngang bộ chủ trì soạn thảo. Bộ soạn, Chính phủ xem xét, thông qua việc trình, rồi đại diện Chính phủ trình bày tờ trình trước Quốc hội.
Bên cạnh luật còn có pháp lệnh, văn bản do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành về những vấn đề được Quốc hội giao. Các chủ thể có quyền trình dự án luật trước Quốc hội cũng có quyền trình dự án pháp lệnh trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Chủ tịch nước công bố cả luật lẫn pháp lệnh.
Khi ôn bài, bạn nên tách ba cặp: trình và thông qua; trình và soạn thảo; luật và pháp lệnh. Mỗi cặp là một câu trắc nghiệm hay gặp.
Các chủ thể trình phối hợp với nhau thế nào
Quyền trình dự án luật được trao cho nhiều chủ thể, nhưng các chủ thể ấy không làm việc tách rời. Một dự án do Toà án nhân dân tối cao trình vẫn có thể đụng tới việc quản lý của Chính phủ, ngân sách, tổ chức bộ máy. Vì vậy, quy định về ban hành văn bản yêu cầu dự án được gửi lấy ý kiến các cơ quan liên quan; với dự án không do Chính phủ trình, Chính phủ có ý kiến bằng văn bản để Quốc hội có thêm góc nhìn của cơ quan sẽ tổ chức thi hành.
Ngược lại, dự án do Chính phủ trình cũng được gửi tới các cơ quan khác để góp ý, và trước khi lên kỳ họp sẽ qua thẩm tra của cơ quan Quốc hội. Mỗi bên đóng góp phần hiểu biết của mình: cơ quan trình hiểu vấn đề cần giải quyết, cơ quan thẩm tra soi từ góc độ chung của hệ thống pháp luật, đại biểu mang ý kiến cử tri vào thảo luận.
Đây là chỗ nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát hiện ra rất cụ thể. Phân công: mỗi chủ thể trình trong phạm vi của mình. Phối hợp: lấy ý kiến lẫn nhau, cùng chỉnh lý. Kiểm soát: dự án nào cũng phải qua thẩm tra và qua biểu quyết của Quốc hội, không chủ thể trình nào tự quyết được kết quả. Khi trả lời câu hỏi tự luận "vì sao nhiều cơ quan cùng tham gia làm luật", bạn có thể dùng ngay ba ý này làm dàn bài.
Câu hỏi tự kiểm có đáp án
Thử trả lời trước khi đọc giải thích. Đây là câu tự soạn để ôn, không phải đề thi thật.
- Câu 1. Chủ thể nào sau đây không có quyền trình dự án luật trước Quốc hội: A. Chính phủ; B. Toà án nhân dân tối cao; C. Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh; D. Kiểm toán nhà nước? Đáp án C. Uỷ ban nhân dân là cơ quan hành chính ở địa phương, không nằm trong danh sách chủ thể trình dự án luật.
- Câu 2. Bạn Lan nói: "Chính phủ trình dự án luật nên Chính phủ là cơ quan lập pháp." Đúng hay sai? Sai. Quyền lập pháp thuộc Quốc hội; trình chỉ là đưa dự án vào quy trình.
- Câu 3. Đại biểu Quốc hội có quyền gì liên quan tới luật? Đáp: trình kiến nghị về luật và dự án luật, thảo luận, biểu quyết thông qua luật.
- Câu 4. Chú Bảy là cử tri ở một xã đồng bằng muốn đề xuất sửa một quy định. Chú có thể trình dự án luật không? Không, nhưng chú có thể gửi ý kiến tới đại biểu Quốc hội hoặc góp ý khi dự thảo được lấy ý kiến.
Nếu bạn trả lời đúng cả bốn câu, phần "ai trình" đã vững; chuyển sang phần "ai thẩm tra" và "ai công bố" để nối thành một quy trình hoàn chỉnh.
Tra danh sách chính xác ở đâu và lưu ý khi viết bài
Danh sách chủ thể có quyền trình dự án luật nằm trong chương về Quốc hội của Hiến pháp 2013, cùng các lần sửa đổi, bổ sung nếu có. Luật về tổ chức Quốc hội và luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định thêm cách thực hiện. Bạn nên đọc thẳng văn bản trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia, thay vì chép lại từ tài liệu truyền tay có thể đã cũ.
Khi viết bài tự luận, hãy gọi đúng tên: "Toà án nhân dân tối cao" chứ không "toà án trung ương", "Viện kiểm sát nhân dân tối cao" chứ không "viện kiểm sát trung ương", "Uỷ ban Thường vụ Quốc hội" viết hoa đúng chỗ. Gọi sai tên cơ quan là lỗi dễ mất điểm nhất.
Một lưu ý nữa: bộ máy nhà nước vừa được sắp xếp lại, tên một số bộ, cơ quan có thể đã đổi. Phần nguyên tắc ai có quyền trình dự án luật nằm trong Hiến pháp nên ổn định, nhưng tên cơ quan chủ trì soạn thảo một luật cụ thể thì phải tra văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Chính phủ có quyền ban hành luật không?
Không. Chính phủ có quyền trình dự án luật trước Quốc hội và ban hành nghị định. Luật chỉ do Quốc hội thông qua, sau đó được Chủ tịch nước công bố.
Toà án nhân dân tối cao có được trình dự án luật không?
Có. Toà án nhân dân tối cao nằm trong danh sách chủ thể có quyền trình dự án luật theo Hiến pháp, thường là các dự án liên quan tới tổ chức toà án và thủ tục tố tụng.
Đại biểu Quốc hội khác các cơ quan ở chỗ nào khi trình dự án luật?
Đại biểu Quốc hội trình với tư cách cá nhân người đại diện cử tri, có quyền trình kiến nghị về luật và dự án luật. Các cơ quan trình với tư cách tổ chức, có bộ máy chuyên môn để soạn thảo.
Người dân có thể đề xuất làm một luật mới không?
Người dân không trực tiếp trình dự án luật, nhưng có thể gửi kiến nghị tới đại biểu Quốc hội hoặc cơ quan nhà nước có liên quan, và góp ý khi dự thảo được công bố để lấy ý kiến.
Cơ quan trình và cơ quan chủ trì soạn thảo có phải là một không?
Không nhất thiết. Với dự án do Chính phủ trình, Chính phủ là cơ quan trình còn một bộ hoặc cơ quan ngang bộ thường được giao chủ trì soạn thảo dự thảo và hồ sơ kèm theo.
Ai có quyền trình dự án pháp lệnh?
Các chủ thể có quyền trình dự án luật trước Quốc hội cũng có quyền trình dự án pháp lệnh trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Pháp lệnh do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành và được Chủ tịch nước công bố.