Làm hoặc sửa đổi Hiến pháp đi theo thủ tục chặt hơn làm luật ở ba điểm chính: số chủ thể có quyền đề nghị hẹp hơn, Quốc hội phải biểu quyết quyết định việc làm hay sửa Hiến pháp với ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành, và Hiến pháp chỉ được thông qua khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội tán thành, trong khi luật chỉ cần quá nửa.
Lý do nằm ở vị trí của Hiến pháp: đây là luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất, làm nền cho toàn bộ hệ thống pháp luật và cho cách tổ chức bộ máy nhà nước. Văn bản càng là nền thì càng cần thủ tục thận trọng để thay đổi. Quyền làm Hiến pháp gọi là quyền lập hiến, quyền làm luật gọi là quyền lập pháp; cả hai đều thuộc Quốc hội theo Điều 69 Hiến pháp 2013.
So sánh nhanh: làm, sửa Hiến pháp và làm luật
Bảng gom những khác biệt chắc chắn theo Hiến pháp 2013. Chi tiết thủ tục từng bước có thể được Quốc hội quy định riêng cho mỗi lần sửa đổi.
| Tiêu chí | Làm, sửa đổi Hiến pháp | Làm luật |
|---|---|---|
| Ai có quyền đề nghị | Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ hoặc ít nhất một phần ba tổng số đại biểu Quốc hội | Các chủ thể có quyền trình dự án luật theo Hiến pháp, đại biểu Quốc hội |
| Bước quyết định có làm hay không | Quốc hội biểu quyết, cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành | Theo chương trình, kế hoạch lập pháp |
| Ai soạn thảo | Uỷ ban dự thảo do Quốc hội thành lập | Cơ quan chủ trì soạn thảo của chủ thể trình |
| Lấy ý kiến Nhân dân | Uỷ ban dự thảo tổ chức lấy ý kiến Nhân dân về dự thảo | Lấy ý kiến theo quy định về ban hành văn bản |
| Tỉ lệ thông qua | Ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội | Quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội |
| Trưng cầu ý dân | Do Quốc hội quyết định có tổ chức hay không | Không phải bước của quy trình làm luật |
| Công bố, hiệu lực | Thời hạn công bố, thời điểm có hiệu lực do Quốc hội quy định | Chủ tịch nước công bố; hiệu lực ghi trong luật |
Mẹo nhớ con số: luật quá nửa, Hiến pháp hai phần ba. Mẫu số của cả hai luôn là tổng số đại biểu Quốc hội.
Ai được đề nghị làm hoặc sửa đổi Hiến pháp
Theo Hiến pháp 2013, quyền đề nghị làm Hiến pháp, sửa đổi Hiến pháp thuộc về Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, hoặc ít nhất một phần ba tổng số đại biểu Quốc hội. Danh sách này hẹp hơn danh sách chủ thể có quyền trình dự án luật: chẳng hạn Toà án nhân dân tối cao có quyền trình dự án luật nhưng không nằm trong nhóm đề nghị sửa đổi Hiến pháp.
Điểm đáng chú ý là đại biểu Quốc hội không đề nghị riêng lẻ được: cần ít nhất một phần ba tổng số đại biểu cùng đề nghị. Điều này đảm bảo việc sửa Hiến pháp chỉ được đặt ra khi có một mức đồng thuận đáng kể ngay từ đầu.
Đề nghị chưa phải là quyết định. Sau khi có đề nghị, Quốc hội biểu quyết xem có làm hay sửa đổi Hiến pháp hay không, và việc này cũng cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành. Như vậy, việc sửa Hiến pháp phải vượt qua ngưỡng hai phần ba hai lần: một lần để quyết định bắt đầu, một lần để thông qua.
Các bước làm, sửa đổi Hiến pháp theo nguyên lý
Hiến pháp quy định khung, còn trình tự cụ thể cho mỗi lần làm do Quốc hội quyết định. Có thể hình dung theo các bước sau:
- Chủ thể có quyền đề nghị gửi đề nghị làm hoặc sửa đổi Hiến pháp.
- Quốc hội biểu quyết quyết định việc làm hoặc sửa đổi Hiến pháp, cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành.
- Quốc hội thành lập Uỷ ban dự thảo Hiến pháp; thành phần, số lượng thành viên, nhiệm vụ, quyền hạn do Quốc hội quyết định theo đề nghị của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
- Uỷ ban dự thảo soạn dự thảo, tổ chức lấy ý kiến Nhân dân và trình Quốc hội dự thảo Hiến pháp.
- Quốc hội thảo luận và biểu quyết; Hiến pháp được thông qua khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành.
- Nếu Quốc hội quyết định, tổ chức trưng cầu ý dân về Hiến pháp.
- Công bố và có hiệu lực theo thời hạn, thời điểm do Quốc hội quy định.
Bước 6 có chữ "nếu": việc trưng cầu ý dân về Hiến pháp do Quốc hội quyết định, không phải lần nào cũng bắt buộc. Đây là câu hỏi đúng sai hay gặp.
Uỷ ban dự thảo Hiến pháp khác ban soạn thảo một luật ở đâu
Với một luật, việc soạn thảo thường do cơ quan chủ trì của chủ thể trình đảm nhiệm, ví dụ một bộ khi Chính phủ trình. Với Hiến pháp, Quốc hội trực tiếp thành lập một uỷ ban riêng để soạn. Điều này thể hiện quyền lập hiến thuộc Quốc hội ngay từ khâu chuẩn bị, chứ không chỉ ở khâu biểu quyết.
Uỷ ban dự thảo Hiến pháp là cơ quan lập ra cho một nhiệm vụ cụ thể, không phải cơ quan thường xuyên của Quốc hội như Hội đồng Dân tộc hay các uỷ ban của Quốc hội. Hoàn thành việc soạn thảo, lấy ý kiến và trình dự thảo là uỷ ban đã xong nhiệm vụ của mình.
Cũng đừng nhầm Uỷ ban dự thảo Hiến pháp với Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Uỷ ban Thường vụ là cơ quan thường trực, làm việc liên tục giữa các kỳ họp; trong việc sửa Hiến pháp, Uỷ ban Thường vụ đề nghị Quốc hội về thành phần, nhiệm vụ của Uỷ ban dự thảo, chứ không tự soạn dự thảo Hiến pháp.
Sau khi Hiến pháp được sửa: hệ thống văn bản phải theo kịp
Hiến pháp là nền, nên khi nền thay đổi, các tầng văn bản phía dưới cũng phải được rà soát. Những luật về tổ chức bộ máy như luật về tổ chức Quốc hội, Chính phủ, toà án, viện kiểm sát, chính quyền địa phương thường cần được sửa đổi để khớp với Hiến pháp mới. Các nghị định, thông tư, văn bản của địa phương dựa trên những luật đó cũng phải điều chỉnh theo.
Nguyên tắc vận hành ở đây là nguyên tắc thứ bậc: văn bản cấp dưới không được trái văn bản cấp trên, và mọi văn bản không được trái Hiến pháp. Quy định nào không còn phù hợp thì được sửa đổi, thay thế hoặc bãi bỏ bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền. Trong thời gian chuyển tiếp, việc áp dụng cụ thể thường được Quốc hội quy định trong chính văn bản sửa đổi hoặc trong các nghị quyết kèm theo.
Với người học, hệ quả thực tế là: sau một lần sửa Hiến pháp, sách giáo khoa và tài liệu ôn thi có thể chậm cập nhật một thời gian. Khi thấy hai nguồn mô tả khác nhau về tên gọi hay nhiệm vụ của một cơ quan, đừng vội chọn nguồn quen thuộc hơn. Hãy hỏi giáo viên, rồi đối chiếu với văn bản Hiến pháp và luật đang có hiệu lực trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Câu tự kiểm: Sau khi Hiến pháp được sửa, một thông tư cũ có nội dung trái với Hiến pháp mới thì xử lý theo nguyên tắc nào? Đáp: thông tư đó phải được sửa đổi, thay thế hoặc bãi bỏ, vì mọi văn bản phải phù hợp với Hiến pháp.
Tình huống ôn tập: cô Hoa ra đề đúng sai
Cô Hoa đưa năm nhận định cho lớp 12 đánh dấu đúng hoặc sai, kèm lời giải để các bạn tự chấm:
- "Hiến pháp được thông qua khi quá nửa số đại biểu có mặt tán thành." Sai: cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội.
- "Chính phủ có quyền đề nghị sửa đổi Hiến pháp." Đúng: Chính phủ nằm trong nhóm chủ thể có quyền đề nghị.
- "Một đại biểu Quốc hội có thể tự mình đề nghị sửa đổi Hiến pháp." Sai: cần ít nhất một phần ba tổng số đại biểu.
- "Mỗi lần sửa Hiến pháp đều bắt buộc trưng cầu ý dân." Sai: việc trưng cầu ý dân về Hiến pháp do Quốc hội quyết định.
- "Uỷ ban dự thảo Hiến pháp tổ chức lấy ý kiến Nhân dân." Đúng: đây là nhiệm vụ Hiến pháp giao cho uỷ ban này.
Mẹo nhớ nhanh: cứ thấy chữ "Hiến pháp" đi kèm biểu quyết, nghĩ ngay tới con số hai phần ba và chữ "tổng số".
Tra cứu và lưu ý khi viết về sửa đổi Hiến pháp
Các quy định về làm, sửa đổi Hiến pháp nằm ở chương cuối của Hiến pháp 2013. Hiến pháp 2013 cũng đã có lần được sửa đổi, bổ sung, nên khi trích bạn cần dùng bản hợp nhất hoặc bản có ghi chú sửa đổi trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội, cổng pháp luật quốc gia. Sách giáo khoa có thể chưa kịp cập nhật; khi có chỗ khác nhau, hỏi giáo viên và ưu tiên văn bản chính thức.
Khi viết bài tự luận, hãy giữ giọng mô tả thủ tục: ai đề nghị, ai quyết định, ai soạn, cần bao nhiêu phiếu. Không cần, và không nên, bình luận nội dung của một lần sửa đổi cụ thể; đề bài về bộ máy nhà nước chấm ở chỗ bạn nắm đúng thủ tục và đúng tên cơ quan.
Một cách trình bày gọn trong bài thi là kẻ bảng hai cột như ở trên. Người chấm thấy ngay bạn phân biệt được Hiến pháp với luật ở cả chủ thể, cách soạn và tỉ lệ biểu quyết.
Câu hỏi thường gặp
Sửa đổi Hiến pháp cần bao nhiêu phiếu?
Hiến pháp được thông qua khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Việc Quốc hội quyết định có làm hay sửa đổi Hiến pháp hay không cũng cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành.
Ai có quyền đề nghị sửa đổi Hiến pháp?
Theo Hiến pháp 2013, Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ hoặc ít nhất một phần ba tổng số đại biểu Quốc hội có quyền đề nghị làm Hiến pháp, sửa đổi Hiến pháp.
Ai soạn thảo Hiến pháp?
Quốc hội thành lập Uỷ ban dự thảo Hiến pháp để soạn thảo, tổ chức lấy ý kiến Nhân dân và trình Quốc hội dự thảo. Thành phần, nhiệm vụ của uỷ ban do Quốc hội quyết định theo đề nghị của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
Sửa Hiến pháp có bắt buộc trưng cầu ý dân không?
Không bắt buộc trong mọi trường hợp. Hiến pháp quy định việc trưng cầu ý dân về Hiến pháp do Quốc hội quyết định, nên Quốc hội xem xét có tổ chức hay không cho từng lần.
Uỷ ban dự thảo Hiến pháp có phải cơ quan thường xuyên của Quốc hội không?
Không. Uỷ ban dự thảo Hiến pháp được Quốc hội thành lập cho nhiệm vụ soạn thảo, lấy ý kiến Nhân dân và trình dự thảo Hiến pháp. Nó khác Hội đồng Dân tộc và các uỷ ban thường xuyên của Quốc hội.
Vì sao Hiến pháp khó sửa hơn luật?
Vì Hiến pháp là luật cơ bản, có hiệu lực pháp lý cao nhất và làm nền cho cả hệ thống pháp luật, cho cách tổ chức bộ máy nhà nước. Thủ tục chặt giúp mỗi thay đổi có mức đồng thuận cao và ổn định lâu dài.