Khi một văn bản bị phát hiện trái Hiến pháp, trái luật hoặc trái văn bản của cơ quan cấp trên, cơ quan có thẩm quyền theo Hiến pháp và luật sẽ xử lý bằng cách đình chỉ việc thi hành, bãi bỏ hoặc huỷ bỏ văn bản đó, hoặc yêu cầu chính cơ quan ban hành tự sửa. Nguyên tắc chung là cơ quan cấp trên hoặc cơ quan có quyền giám sát xử lý văn bản của cơ quan chịu sự giám sát, quản lý của mình.
Đây là một kênh kiểm soát quyền lực quan trọng nhưng ít được chú ý: không chỉ hành vi mà cả văn bản cũng được kiểm soát. Phần dưới đây phân biệt các từ "đình chỉ", "bãi bỏ", "huỷ bỏ", trình bày bảng ai xử lý văn bản của ai ở mức nguyên lý, và chỉ ra con đường để một văn bản trái luật được phát hiện. Thứ bậc giữa các loại văn bản là kiến thức nền, được trình bày kỹ ở phần học về hệ thống văn bản.
Ba từ cần phân biệt: đình chỉ, bãi bỏ, huỷ bỏ
Đình chỉ việc thi hành. Là tạm dừng việc áp dụng văn bản trong khi chờ cơ quan có thẩm quyền quyết định cuối cùng. Văn bản chưa mất hiệu lực hẳn, nhưng tạm thời không được thi hành. Đình chỉ thường dùng khi cần ngăn hậu quả ngay mà quyết định cuối cùng thuộc cơ quan khác.
Bãi bỏ. Là làm cho văn bản, hoặc một phần văn bản, chấm dứt hiệu lực. Sau khi bị bãi bỏ, văn bản không còn được áp dụng. Cách xử lý hậu quả đã phát sinh do luật quy định.
Huỷ bỏ. Cũng làm văn bản mất hiệu lực, được dùng trong một số quy định về thẩm quyền, chẳng hạn khi Quốc hội quyết định đối với văn bản đã bị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đình chỉ. Khi học nhập môn, bạn chỉ cần nhớ huỷ bỏ và bãi bỏ đều dẫn tới mất hiệu lực, còn đình chỉ là tạm dừng.
Sửa đổi, bổ sung, thay thế. Là cách chính cơ quan ban hành tự điều chỉnh văn bản của mình. Khi cơ quan kiểm tra phát hiện sai, cách xử lý thường thấy là yêu cầu cơ quan ban hành tự sửa trước, chỉ khi cần mới dùng quyền đình chỉ, bãi bỏ.
Bảng: ai xử lý văn bản của ai
Bảng dưới đây tóm tắt các quy định chính trong Hiến pháp năm 2013 về thẩm quyền xử lý văn bản trái Hiến pháp, luật. Phần ở địa phương viết theo nguyên lý vì chính quyền địa phương vừa chuyển sang hai cấp, cần tra luật hiện hành.
| Cơ quan xử lý | Văn bản của ai | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Quốc hội | Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Bãi bỏ văn bản trái Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội |
| Uỷ ban Thường vụ Quốc hội | Chính phủ, Thủ tướng, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Đình chỉ việc thi hành văn bản trái Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội và trình Quốc hội quyết định huỷ bỏ; bãi bỏ văn bản trái pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội |
| Uỷ ban Thường vụ Quốc hội | Hội đồng nhân dân cấp tỉnh | Bãi bỏ nghị quyết sai trái |
| Thủ tướng | Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Uỷ ban nhân dân và Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh | Đình chỉ việc thi hành hoặc bãi bỏ văn bản trái Hiến pháp, luật, văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên |
| Thủ tướng | Hội đồng nhân dân cấp tỉnh | Đình chỉ việc thi hành nghị quyết trái Hiến pháp, luật, văn bản cấp trên, đồng thời đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội bãi bỏ |
| Hội đồng nhân dân, cơ quan cấp trên ở địa phương | Uỷ ban nhân dân cùng cấp, chính quyền cấp dưới | Xử lý theo thẩm quyền do luật về tổ chức chính quyền địa phương quy định |
Để ý hàng về Hội đồng nhân dân cấp tỉnh: Thủ tướng chỉ đình chỉ, còn bãi bỏ thuộc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Có thể hiểu lý do như sau: Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do Nhân dân bầu, nên quyết định cuối cùng về nghị quyết của nó thuộc cơ quan thường trực của Quốc hội chứ không thuộc khối hành chính.
Vì sao văn bản cũng phải được kiểm soát
Khi nói tới kiểm soát quyền lực, người ta thường nghĩ tới hành vi của người giữ chức vụ. Nhưng phần lớn quyền lực nhà nước được thực hiện qua văn bản: luật, nghị định, thông tư, nghị quyết, quyết định. Một văn bản sai có thể ảnh hưởng tới rất nhiều người cùng lúc và kéo dài nhiều năm, nên việc kiểm soát văn bản có tầm tác động rộng hơn việc xử lý từng hành vi.
Kiểm soát văn bản còn giữ cho hệ thống pháp luật thống nhất. Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất; luật phải phù hợp Hiến pháp; văn bản của Chính phủ, bộ, chính quyền địa phương phải phù hợp luật và văn bản cấp trên. Nếu một văn bản cấp dưới đặt thêm điều kiện mà luật không cho phép, người dân và doanh nghiệp sẽ gặp hai quy định trái nhau. Cơ chế đình chỉ, bãi bỏ giúp đưa hệ thống trở lại trạng thái thống nhất.
Từ đó có thể thấy kiểm soát văn bản là một phần của nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát. Cơ quan được giao quyền ban hành văn bản thì ban hành; cơ quan cấp trên, cơ quan dân cử, cơ quan kiểm tra văn bản theo dõi tính hợp pháp; khi có sai thì xử lý theo đúng thẩm quyền. Không cơ quan nào được tự ý xử lý văn bản ngoài phạm vi quyền hạn của mình.
Văn bản trái luật được phát hiện bằng những con đường nào
Văn bản sai không tự lộ ra. Con đường thứ nhất là tự kiểm tra: cơ quan ban hành rà soát văn bản của chính mình. Con đường thứ hai là kiểm tra theo thẩm quyền: cơ quan cấp trên, hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ kiểm tra văn bản, xem xét văn bản của cơ quan khác. Trong khối hành pháp, Bộ Tư pháp giúp Chính phủ thực hiện công tác kiểm tra văn bản theo quy định của luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Con đường thứ ba là giám sát của cơ quan dân cử: Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Hội đồng nhân dân xem xét văn bản trong hoạt động giám sát. Con đường thứ tư là kiến nghị từ bên ngoài: cơ quan, tổ chức, công dân phát hiện văn bản có dấu hiệu trái luật có thể kiến nghị tới cơ quan có thẩm quyền. Theo luật về tổ chức toà án, trong quá trình xét xử, toà án cũng có thể kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét văn bản có dấu hiệu trái Hiến pháp, luật.
Bốn con đường này cho thấy kiểm soát văn bản không do một cơ quan duy nhất đảm nhận mà là kết quả của sự phối hợp. Chi tiết thủ tục, thời hạn xử lý nằm trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
Chỗ hay nhầm
Phần này hay ra dạng câu hỏi "cơ quan nào có quyền". Bốn nhầm lẫn sau thường gặp.
- Nhầm "đình chỉ" với "bãi bỏ". Đình chỉ là tạm dừng thi hành; bãi bỏ là chấm dứt hiệu lực.
- Nhầm thẩm quyền với Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Thủ tướng chỉ đình chỉ nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh; bãi bỏ thuộc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
- Nghĩ rằng toà án tự huỷ văn bản khi xét xử. Toà án áp dụng pháp luật để giải quyết vụ việc và có thể kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét văn bản; việc bãi bỏ thuộc cơ quan có thẩm quyền.
- Nghĩ rằng văn bản cấp dưới trái cấp trên thì "tự mất hiệu lực". Khi áp dụng, văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn được ưu tiên theo quy định, nhưng văn bản trái vẫn cần được cơ quan có thẩm quyền xử lý để chấm dứt hiệu lực chính thức.
Nhớ một câu: "cơ quan cấp trên hoặc cơ quan giám sát xử lý, cơ quan ban hành tự sửa, người phát hiện thì kiến nghị". Câu này phủ được gần hết các câu hỏi về chủ đề này.
Ví dụ giả định để tự kiểm
Giả sử Uỷ ban nhân dân của một tỉnh giả định ban hành một quyết định quy định thêm một điều kiện mà luật không đặt ra. Cô Hoa đưa tình huống này cho lớp và hỏi ba câu.
Câu 1: Ai có quyền đình chỉ hoặc bãi bỏ quyết định đó? Đáp: theo Hiến pháp, Thủ tướng có quyền đình chỉ việc thi hành hoặc bãi bỏ văn bản của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh trái Hiến pháp, luật; Hội đồng nhân dân cùng cấp cũng có thẩm quyền xử lý theo luật về tổ chức chính quyền địa phương. Câu 2: Nếu thay bằng nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh thì sao? Đáp: Thủ tướng đình chỉ và đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội bãi bỏ. Câu 3: Một người dân thấy điều kiện đó trái luật thì làm gì? Đáp: kiến nghị tới cơ quan có thẩm quyền; người dân không tự tuyên bố văn bản vô hiệu.
Nếu trả lời đúng cả ba câu, bạn đã nắm được chủ đề. Để đối chiếu, đọc phần nhiệm vụ của Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Thủ tướng trong Hiến pháp năm 2013 và luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia. Chính quyền địa phương vừa chuyển sang hai cấp, nên phần thẩm quyền ở địa phương cần đối chiếu văn bản mới nhất.
Câu hỏi thường gặp
Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của những cơ quan nào?
Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao nếu văn bản đó trái với Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội.
Đình chỉ và bãi bỏ văn bản khác nhau thế nào?
Đình chỉ là tạm dừng việc thi hành văn bản trong khi chờ quyết định cuối cùng; văn bản chưa mất hiệu lực hẳn. Bãi bỏ là làm cho văn bản hoặc một phần văn bản chấm dứt hiệu lực.
Thủ tướng có được bãi bỏ nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh không?
Không. Thủ tướng có quyền đình chỉ việc thi hành nghị quyết trái Hiến pháp, luật, văn bản cấp trên của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội bãi bỏ. Quyền bãi bỏ thuộc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
Công dân phát hiện văn bản trái luật thì làm gì?
Công dân có thể kiến nghị tới cơ quan đã ban hành văn bản hoặc cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xử lý văn bản. Công dân không tự tuyên bố văn bản vô hiệu; việc đình chỉ, bãi bỏ thuộc cơ quan có thẩm quyền theo luật.
Toà án có được tuyên một văn bản trái luật là vô hiệu không?
Toà án giải quyết vụ việc bằng cách áp dụng pháp luật. Khi phát hiện văn bản có dấu hiệu trái Hiến pháp, luật, toà án có thể kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét. Việc bãi bỏ văn bản thuộc thẩm quyền của cơ quan khác theo luật.
Cơ quan nào giúp Chính phủ kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật?
Bộ Tư pháp giúp Chính phủ thực hiện công tác kiểm tra văn bản theo luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật. Các bộ, cơ quan ngang bộ và chính quyền địa phương cũng có trách nhiệm tự kiểm tra và kiểm tra văn bản trong phạm vi của mình.