Lấy phiếu tín nhiệm là việc Quốc hội hoặc Hội đồng nhân dân định kỳ cho đại biểu đánh giá mức độ tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do mình bầu hoặc phê chuẩn. Bỏ phiếu tín nhiệm là việc cơ quan dân cử biểu quyết xem người đó còn được tín nhiệm hay không, khi có đề nghị theo thủ tục luật định. Lấy phiếu mang tính đánh giá; bỏ phiếu có hệ quả trực tiếp tới chức vụ.
Hai cụm từ chỉ khác nhau một chữ nên rất hay bị lẫn trong đề trắc nghiệm. Phần dưới đây đặt chúng cạnh nhau trong một bảng, giải thích vì sao cần cả hai công cụ, ai bị lấy phiếu, ai có quyền đề nghị bỏ phiếu, và đưa ra một bộ câu hỏi tự kiểm. Các ngưỡng phiếu và thời điểm cụ thể nằm trong văn bản hướng dẫn của Quốc hội, nên bài chỉ trình bày nguyên lý.
Vì sao cần hai công cụ khác nhau
Hiến pháp năm 2013 trao cho Quốc hội quyền lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn. Hội đồng nhân dân cũng có quyền tương tự đối với người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu. Đây là một phần của chức năng giám sát, giúp cơ quan dân cử theo dõi không chỉ công việc mà cả người được giao việc.
Hai công cụ đi theo hai nhịp khác nhau. Lấy phiếu giống một lần "khám định kỳ": diễn ra theo chu kỳ trong nhiệm kỳ, áp dụng cho nhiều chức danh cùng lúc, giúp người được lấy phiếu biết đại biểu đánh giá mình ra sao để tự điều chỉnh. Bỏ phiếu giống một quyết định "có tiếp tục hay không": chỉ diễn ra khi có đề nghị của chủ thể có thẩm quyền, hướng vào một người cụ thể, và kết quả có thể dẫn tới miễn nhiệm hoặc phê chuẩn việc miễn nhiệm.
Có cả hai công cụ giúp cơ chế kiểm soát vừa có tính thường xuyên vừa có tính quyết định. Nếu chỉ có lấy phiếu thì đánh giá không có hệ quả; nếu chỉ có bỏ phiếu thì người giữ chức vụ thiếu tín hiệu sớm để điều chỉnh.
Bảng so sánh lấy phiếu và bỏ phiếu tín nhiệm
Bảng dưới đây là phần quan trọng nhất của bài, nên chép vào vở ôn tập.
| Tiêu chí | Lấy phiếu tín nhiệm | Bỏ phiếu tín nhiệm |
|---|---|---|
| Bản chất | Đánh giá mức độ tín nhiệm | Biểu quyết tín nhiệm hay không tín nhiệm |
| Khi nào diễn ra | Định kỳ trong nhiệm kỳ theo quy định | Khi có đề nghị của chủ thể có thẩm quyền theo luật |
| Đối tượng | Nhiều chức danh do cơ quan dân cử bầu hoặc phê chuẩn, cùng một đợt | Một hoặc một số người cụ thể được đề nghị |
| Các mức trên phiếu | Ba mức: tín nhiệm cao, tín nhiệm, tín nhiệm thấp | Hai mức: tín nhiệm, không tín nhiệm |
| Hệ quả trực tiếp | Là thông tin đánh giá; người có nhiều phiếu tín nhiệm thấp có thể xin từ chức; nếu tín nhiệm thấp tới mức luật định thì có thể bị đưa ra bỏ phiếu tín nhiệm | Nếu không được tín nhiệm theo mức luật định thì cơ quan hoặc người đã giới thiệu trình cơ quan dân cử miễn nhiệm, hoặc phê chuẩn đề nghị miễn nhiệm |
| Mẹo nhớ | "Lấy" ý kiến để biết | "Bỏ" phiếu để quyết |
Số phiếu cụ thể làm ngưỡng cho từng hệ quả, thời điểm lấy phiếu trong nhiệm kỳ và các trường hợp không lấy phiếu được quy định trong văn bản hướng dẫn hiện hành. Khi làm bài, nếu đề không hỏi con số, hãy trình bày theo nguyên lý như bảng trên.
Ai bị lấy phiếu, ai có quyền đề nghị bỏ phiếu
Ở Quốc hội. Đối tượng là người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn, chẳng hạn các chức danh đứng đầu Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ, thành viên Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tổng Kiểm toán nhà nước. Danh sách đầy đủ và các trường hợp loại trừ nằm trong văn bản hướng dẫn.
Ở Hội đồng nhân dân. Đối tượng là người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu, như Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân, Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các uỷ viên Uỷ ban nhân dân, trưởng các ban của Hội đồng nhân dân. Sau khi chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp, việc này áp dụng ở cấp tỉnh và cấp xã theo luật hiện hành.
Ai được đề nghị bỏ phiếu tín nhiệm. Luật quy định những chủ thể có quyền đề nghị, chẳng hạn một tỷ lệ đại biểu nhất định, cơ quan thường trực hoặc cơ quan của Quốc hội, Hội đồng nhân dân. Ngoài ra, kết quả lấy phiếu ở mức tín nhiệm thấp nhất định cũng là căn cứ để đưa ra bỏ phiếu. Khi ôn, bạn chỉ cần nắm: bỏ phiếu không tự nhiên diễn ra, phải có đề nghị đúng thẩm quyền.
Người không do cơ quan dân cử bầu hoặc phê chuẩn thì sao. Họ không thuộc diện lấy phiếu hay bỏ phiếu tín nhiệm của cơ quan dân cử. Việc đánh giá họ được thực hiện trong hệ thống của cơ quan mình theo pháp luật về cán bộ, công chức. Đây là điểm giúp loại phương án sai trong câu hỏi trắc nghiệm.
Ba hiểu lầm thường gặp
Phân biệt tốt bảng so sánh rồi, bạn vẫn có thể vấp ở ba chỗ sau.
- "Lấy phiếu tín nhiệm là bầu lại." Không phải. Lấy phiếu không bầu ai vào hay ra khỏi chức vụ; nó chỉ cho biết mức độ tín nhiệm. Bầu, miễn nhiệm là những thủ tục khác.
- "Bị tín nhiệm thấp là mất chức ngay." Không đúng. Kết quả lấy phiếu là căn cứ để người đó tự xem xét, có thể xin từ chức, hoặc là căn cứ để đưa ra bỏ phiếu tín nhiệm nếu đạt mức luật định. Hệ quả trực tiếp tới chức vụ chỉ xuất hiện ở bỏ phiếu tín nhiệm và các thủ tục sau đó.
- "Chỉ Quốc hội mới lấy phiếu tín nhiệm." Không đúng. Hội đồng nhân dân cũng lấy phiếu, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu.
Để nhớ lâu, hãy tự đặt một câu: "lấy để biết, bỏ để quyết; Quốc hội và Hội đồng nhân dân đều làm; chỉ áp dụng với người do mình bầu hoặc phê chuẩn".
Đặt hai công cụ vào chuỗi giám sát
Lấy phiếu và bỏ phiếu tín nhiệm không đứng một mình. Trong một nhiệm kỳ, cơ quan dân cử nghe báo cáo công tác, chất vấn, giám sát chuyên đề, theo dõi việc thực hiện lời hứa. Tất cả những thông tin đó dồn lại, trở thành căn cứ để đại biểu đánh giá khi lấy phiếu. Người được lấy phiếu thường gửi báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ để đại biểu tham khảo trước khi ghi phiếu.
Có thể hình dung một chuỗi bốn mắt xích: giao việc (bầu hoặc phê chuẩn), theo dõi việc (báo cáo, chất vấn, giám sát chuyên đề), đánh giá người làm việc (lấy phiếu tín nhiệm), quyết định về người làm việc khi cần (bỏ phiếu tín nhiệm, miễn nhiệm theo thủ tục). Chuỗi này cho thấy kiểm soát quyền lực đi từ việc tới người, từ thông tin tới quyết định.
Đặt như vậy cũng giúp bạn tránh một hiểu lệch: coi lấy phiếu là hoạt động riêng lẻ diễn ra một lần. Thực ra nó là một mắt xích có trước, có sau. Khi viết bài tự luận về chức năng giám sát của Quốc hội, hãy trình bày theo chuỗi này để người chấm thấy bạn hiểu mối liên hệ giữa các công cụ.
Tình huống giả định: một buổi lấy phiếu ở Hội đồng nhân dân
Chú Bảy là cử tri ở một xã đồng bằng. Chú nghe đại biểu Hội đồng nhân dân xã kể rằng kỳ họp tới sẽ lấy phiếu tín nhiệm một số chức danh. Chú hỏi: "Vậy là bầu lại Chủ tịch xã à?"
Câu trả lời đúng là không. Đại biểu Hội đồng nhân dân xã sẽ nhận phiếu có ba mức đánh giá cho từng chức danh do Hội đồng nhân dân bầu, ghi theo đánh giá của mình về việc thực hiện nhiệm vụ, rồi kết quả được công bố. Không ai được bầu thêm hay bị miễn nhiệm chỉ vì buổi lấy phiếu đó. Nếu kết quả cho thấy một người có tín nhiệm thấp tới mức luật định, các bước tiếp theo mới được xem xét theo thủ tục.
Chú Bảy hỏi tiếp: "Cử tri như chú có được ghi phiếu không?" Cũng không. Lấy phiếu tín nhiệm là việc của đại biểu trong cơ quan dân cử. Cử tri tác động bằng cách phản ánh ý kiến với đại biểu mà mình đã bầu, để đại biểu có thêm thông tin khi đánh giá.
Câu hỏi trắc nghiệm tự soạn có giải thích
Bạn Lan, sinh viên năm nhất, tự soạn bốn câu dưới đây để ôn cùng nhóm. Hãy thử chọn đáp án trước khi đọc phần giải thích.
- Câu 1. Phiếu lấy tín nhiệm có mấy mức? A. hai; B. ba; C. bốn. Đáp án B: tín nhiệm cao, tín nhiệm, tín nhiệm thấp. Phương án A là số mức của phiếu bỏ phiếu tín nhiệm.
- Câu 2. Kết quả nào có thể dẫn trực tiếp tới việc trình miễn nhiệm? A. lấy phiếu tín nhiệm; B. bỏ phiếu tín nhiệm; C. trả lời chất vấn. Đáp án B. Lấy phiếu và chất vấn chỉ là căn cứ đánh giá.
- Câu 3. Một công chức cấp phòng ở bộ có thuộc diện Quốc hội lấy phiếu tín nhiệm không? A. có; B. không. Đáp án B, vì người đó không do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn.
- Câu 4. Hội đồng nhân dân cấp xã có quyền lấy phiếu tín nhiệm Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã không? A. có; B. không. Đáp án A, vì Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã do Hội đồng nhân dân xã bầu; chi tiết thời điểm theo luật hiện hành.
Nếu trả lời đúng cả bốn câu kèm lý do, bạn đã nắm chắc phần này. Để đối chiếu, đọc Hiến pháp năm 2013 phần về nhiệm vụ của Quốc hội, luật về hoạt động giám sát và văn bản hướng dẫn việc lấy phiếu, bỏ phiếu tín nhiệm trên cổng pháp luật quốc gia, chọn bản còn hiệu lực.
Câu hỏi thường gặp
Lấy phiếu tín nhiệm có làm người giữ chức vụ mất chức không?
Bản thân việc lấy phiếu không làm mất chức. Kết quả là thông tin đánh giá; người có nhiều phiếu tín nhiệm thấp có thể xin từ chức, và nếu tín nhiệm thấp tới mức luật định thì có thể bị đưa ra bỏ phiếu tín nhiệm theo thủ tục.
Ai bị Quốc hội lấy phiếu tín nhiệm?
Người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn, trừ những trường hợp văn bản hướng dẫn quy định không lấy phiếu. Danh sách cụ thể cần tra văn bản hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội.
Hội đồng nhân dân có được bỏ phiếu tín nhiệm không?
Có. Hội đồng nhân dân lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu. Sau khi chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp, việc này áp dụng ở cấp tỉnh và cấp xã theo luật hiện hành.
Phiếu bỏ phiếu tín nhiệm có mấy lựa chọn?
Phiếu bỏ phiếu tín nhiệm có hai lựa chọn là tín nhiệm và không tín nhiệm. Đây là điểm khác với phiếu lấy tín nhiệm, vốn có ba mức đánh giá là tín nhiệm cao, tín nhiệm và tín nhiệm thấp.
Vì sao lấy phiếu tín nhiệm thuộc chức năng giám sát?
Vì qua lấy phiếu, cơ quan dân cử theo dõi và đánh giá người giữ chức vụ do mình bầu hoặc phê chuẩn. Kết quả giúp người đó tự điều chỉnh, đồng thời là căn cứ cho những bước giám sát tiếp theo khi cần.
Muốn biết ngưỡng phiếu cụ thể thì tra ở đâu?
Ngưỡng phiếu, thời điểm lấy phiếu và các trường hợp loại trừ nằm trong văn bản hướng dẫn của Quốc hội về lấy phiếu, bỏ phiếu tín nhiệm. Bạn tra trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội, chọn văn bản còn hiệu lực.