Trách nhiệm giải trình là việc cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền làm rõ thông tin, giải thích kịp thời, đầy đủ về quyết định, hành vi của mình trong khi thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao, khi có yêu cầu của chủ thể có quyền yêu cầu theo quy định. Nói bằng lời thường: ai dùng quyền nhà nước để quyết định một việc thì phải sẵn sàng nói rõ mình đã quyết định gì, dựa trên căn cứ nào và vì sao.
Trách nhiệm giải trình gắn liền với công khai, minh bạch và là một phần của cơ chế kiểm soát quyền lực. Nếu giám sát, chất vấn là cách cơ quan dân cử hỏi, thì giải trình là nghĩa vụ trả lời của bên được giao quyền, không chỉ trước cơ quan dân cử mà trong nhiều trường hợp còn trước người chịu tác động trực tiếp của quyết định. Phần dưới đây giải thích khái niệm, phân biệt với những từ gần nghĩa và đưa ra ví dụ dễ nhớ.
Giải nghĩa: ba câu hỏi mà giải trình phải trả lời
Một lần giải trình đầy đủ thường trả lời ba câu hỏi. Quyết định gì? Nội dung cụ thể của quyết định hoặc hành vi. Căn cứ nào? Văn bản pháp luật, thẩm quyền, thông tin mà cơ quan đã dựa vào. Vì sao như vậy? Lý do lựa chọn cách làm đó, nhất là khi có nhiều phương án. Thiếu một trong ba thì phần giải trình chưa trọn.
Giải trình không đồng nghĩa với nhận lỗi. Có khi quyết định hoàn toàn đúng, và giải trình giúp người hỏi hiểu vì sao đúng. Có khi qua giải trình, chính cơ quan phát hiện sai sót và tự điều chỉnh. Điểm cốt lõi là thông tin được đưa ra rõ ràng, để người có quyền yêu cầu có căn cứ đánh giá.
Trong hệ thống pháp luật, trách nhiệm giải trình được quy định trong pháp luật hiện hành, trong đó có pháp luật về phòng, chống tham nhũng, cùng các văn bản hướng dẫn. Chi tiết như ai có quyền yêu cầu, trường hợp nào không thuộc phạm vi giải trình, thời hạn trả lời được quy định trong các văn bản đó; khi cần, hãy tra bản còn hiệu lực trên cổng pháp luật quốc gia.
Giải trình khác báo cáo, chất vấn, công khai ở đâu
Bốn từ dưới đây cùng nhóm "làm rõ thông tin", nhưng chủ thể yêu cầu và cách thức khác nhau. Bảng giúp bạn phân biệt khi làm bài.
| Khái niệm | Ai đòi hỏi | Ai thực hiện | Điểm nhận diện |
|---|---|---|---|
| Báo cáo công tác | Cơ quan dân cử, cơ quan cấp trên | Cơ quan chịu trách nhiệm trước chủ thể đó | Định kỳ, tổng hợp kết quả một giai đoạn |
| Chất vấn | Đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân | Người giữ chức vụ thuộc diện bị chất vấn | Hỏi trách nhiệm về một vấn đề, trả lời trước cơ quan dân cử |
| Công khai | Pháp luật quy định sẵn, không cần ai yêu cầu | Cơ quan, tổ chức có thông tin phải công khai | Chủ động đưa thông tin ra, như niêm yết, đăng trên cổng thông tin |
| Giải trình | Chủ thể có quyền yêu cầu theo quy định, trong đó có người chịu tác động trực tiếp | Cơ quan, người đã ra quyết định hoặc thực hiện hành vi | Làm rõ một quyết định, hành vi cụ thể khi có yêu cầu |
Mẹo nhớ: công khai là "chủ động nói trước", báo cáo là "nói theo kỳ", chất vấn là "đại biểu hỏi trách nhiệm", giải trình là "được hỏi thì phải nói rõ". Bốn công cụ bổ sung cho nhau, cùng phục vụ việc kiểm soát quyền lực.
Công khai, minh bạch: nền của giải trình
Công khai là đưa thông tin ra. Pháp luật yêu cầu cơ quan nhà nước công khai nhiều loại thông tin, như văn bản quy phạm pháp luật, thủ tục hành chính, dự toán và quyết toán ngân sách theo quy định, kế hoạch, quy hoạch. Hình thức có thể là đăng trên cổng thông tin, niêm yết tại trụ sở, thông báo qua phương tiện thông tin.
Minh bạch là thông tin đủ rõ để hiểu và kiểm chứng. Một bảng số liệu được đăng nhưng không ai đọc hiểu được thì mới là công khai về hình thức. Minh bạch đòi hỏi thông tin đầy đủ, dễ tiếp cận, nhất quán.
Quyền tiếp cận thông tin của công dân. Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền tiếp cận thông tin của công dân, và luật về tiếp cận thông tin quy định cách thực hiện. Ngoài thông tin được công khai, công dân có thể yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp thông tin theo phạm vi, thủ tục luật định.
Ba thứ nối thành chuỗi. Công khai cho người dân biết có quyết định gì; minh bạch giúp họ hiểu quyết định đó; giải trình trả lời khi họ còn thắc mắc. Thiếu mắt xích đầu thì người dân không biết để hỏi; thiếu mắt xích cuối thì hỏi mà không ai có nghĩa vụ trả lời.
Giải trình trong bức tranh kiểm soát quyền lực
Trong bộ máy, giải trình xuất hiện ở nhiều tầng. Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác theo Điều 94 Hiến pháp; tại các phiên giám sát, cơ quan chịu giám sát được yêu cầu giải trình những vấn đề đại biểu quan tâm. Ở địa phương, Uỷ ban nhân dân giải trình trước Hội đồng nhân dân. Kiểm toán nhà nước, khi đưa ra kết luận, cũng cho đơn vị được kiểm toán giải trình trước khi chốt.
Ngoài quan hệ giữa các cơ quan, giải trình còn nối bộ máy với người dân. Người chịu tác động trực tiếp của một quyết định hành chính có thể đề nghị cơ quan đã ra quyết định làm rõ theo quy định. Kênh này khác khiếu nại: giải trình là đề nghị làm rõ, còn khiếu nại là đề nghị xem xét lại vì cho rằng quyết định trái pháp luật, xâm phạm quyền lợi của mình. Hai kênh có thủ tục riêng, do các luật khác nhau điều chỉnh.
Vì vậy khi viết bài tự luận về kiểm soát quyền lực, bạn có thể đưa trách nhiệm giải trình vào như một công cụ "mềm", đi cùng các công cụ "cứng" như bãi bỏ văn bản, bỏ phiếu tín nhiệm. Công cụ mềm giúp phát hiện vấn đề sớm, công cụ cứng xử lý khi vấn đề đã rõ.
Tình huống giả định và câu nói mẫu
Chú Bảy là cử tri ở một xã đồng bằng. Uỷ ban nhân dân xã vừa quyết định dời điểm tập kết rác của khu dân cư sang một bãi đất trống gần nhà chú. Chú không phản đối ngay, nhưng muốn biết vì sao chọn chỗ đó. Theo nguyên lý, chú có thể đề nghị Uỷ ban nhân dân xã làm rõ. Một cách hỏi rõ ràng gồm các ý sau:
- Nêu đúng quyết định: "Đề nghị Uỷ ban nhân dân xã làm rõ quyết định dời điểm tập kết rác của khu dân cư sang bãi đất cạnh tuyến đường liên thôn."
- Nêu điều cần làm rõ: căn cứ chọn vị trí, phương án bảo đảm vệ sinh, thời gian thực hiện.
- Nêu mình là ai và chịu tác động thế nào: hộ gia đình ở gần vị trí mới.
- Hỏi về đường tiếp theo: nếu sau khi nghe làm rõ vẫn còn ý kiến, cần gửi ý kiến tới đâu.
Tình huống này minh hoạ nguyên lý chứ không phải hướng dẫn thủ tục. Ai có quyền yêu cầu giải trình, hình thức và thời hạn cụ thể được quy định trong văn bản hiện hành. Chú Bảy cũng có thể phản ánh ý kiến với đại biểu Hội đồng nhân dân xã, để đại biểu đưa vào hoạt động giám sát.
Bốn hiểu lầm về trách nhiệm giải trình
Khái niệm này dễ bị hiểu lệch vì tên gọi gần với cụm "chịu trách nhiệm". Dưới đây là bốn hiểu lầm và cách hiểu đúng.
- "Giải trình là xin lỗi, nhận khuyết điểm." Hiểu đúng: giải trình là làm rõ căn cứ và lý do. Kết quả có thể cho thấy quyết định đúng, cũng có thể cho thấy cần điều chỉnh.
- "Chỉ người đứng đầu cơ quan mới phải giải trình." Hiểu đúng: nghĩa vụ giải trình gắn với cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền đã ra quyết định hoặc thực hiện hành vi trong phạm vi nhiệm vụ được giao; người đứng đầu chịu trách nhiệm chung về việc giải trình của cơ quan mình.
- "Ai hỏi gì cơ quan cũng phải giải trình." Hiểu đúng: pháp luật quy định chủ thể có quyền yêu cầu, nội dung thuộc phạm vi giải trình và những nội dung không thuộc phạm vi đó, chẳng hạn thông tin thuộc bí mật nhà nước. Cần tra văn bản hiện hành để biết giới hạn.
- "Đã công khai rồi thì không cần giải trình." Hiểu đúng: công khai và giải trình bổ sung cho nhau; công khai trả lời câu hỏi "có gì", giải trình trả lời câu hỏi "vì sao".
Khi viết bài, chỉ cần dùng đúng định nghĩa ở phần mở đầu và nêu một ví dụ cụ thể là đủ để tránh cả bốn hiểu lầm này.
Câu hỏi tự kiểm
Trả lời bốn câu dưới đây, mỗi câu kèm một dòng lý do.
- Một cơ quan đăng toàn văn kế hoạch năm lên cổng thông tin mà không ai yêu cầu. Đó là công khai hay giải trình? Đáp: công khai, vì cơ quan chủ động đưa thông tin ra.
- Đại biểu Quốc hội hỏi một bộ trưởng về việc chậm thực hiện một chính sách tại kỳ họp. Đó là giải trình hay chất vấn? Đáp: chất vấn, vì là quyền của đại biểu, trả lời trước Quốc hội.
- Người dân chịu tác động của một quyết định đề nghị cơ quan làm rõ căn cứ. Đó là gì? Đáp: yêu cầu giải trình, theo phạm vi luật định.
- Giải trình có bắt buộc cơ quan phải thay đổi quyết định không? Đáp: không; giải trình là làm rõ, việc thay đổi tuỳ kết quả xem xét theo thẩm quyền.
Văn bản để đối chiếu: Hiến pháp năm 2013, luật về tiếp cận thông tin, pháp luật về phòng, chống tham nhũng và văn bản hướng dẫn về trách nhiệm giải trình, trên cổng pháp luật quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Trách nhiệm giải trình khác chịu trách nhiệm thế nào?
Chịu trách nhiệm là gánh hệ quả về kết quả công việc được giao, có thể dẫn tới đánh giá, kỷ luật, miễn nhiệm. Trách nhiệm giải trình là nghĩa vụ làm rõ, giải thích về quyết định, hành vi của mình khi có yêu cầu. Giải trình thường là bước giúp xác định có cần chịu trách nhiệm hay không.
Ai có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước giải trình?
Theo nguyên lý, chủ thể có quyền yêu cầu gồm cơ quan có thẩm quyền và cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu tác động trực tiếp của quyết định, hành vi đó. Phạm vi cụ thể, nội dung không thuộc diện giải trình và thời hạn trả lời nằm trong văn bản hiện hành.
Giải trình có phải là khiếu nại không?
Không. Giải trình là đề nghị làm rõ một quyết định, hành vi. Khiếu nại là đề nghị xem xét lại vì cho rằng quyết định, hành vi trái pháp luật và xâm phạm quyền, lợi ích của mình. Hai việc có thủ tục và luật điều chỉnh khác nhau.
Công khai thông tin có thay được giải trình không?
Không hoàn toàn. Công khai giúp người dân biết có quyết định gì, nhưng không trả lời được mọi thắc mắc về căn cứ và lý do. Giải trình bổ sung bằng cách làm rõ khi có yêu cầu. Hai việc đi cùng nhau để bảo đảm minh bạch.
Quyền tiếp cận thông tin của công dân được quy định ở đâu?
Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền tiếp cận thông tin của công dân, còn luật về tiếp cận thông tin quy định loại thông tin được tiếp cận, cách yêu cầu cung cấp và những trường hợp hạn chế. Bạn tra văn bản còn hiệu lực trên cổng pháp luật quốc gia.
Vì sao trách nhiệm giải trình thuộc chủ đề kiểm soát quyền lực?
Vì khi cơ quan, người có thẩm quyền phải làm rõ căn cứ và lý do của quyết định, việc sử dụng quyền lực trở nên dễ theo dõi hơn. Thông tin từ giải trình giúp cơ quan dân cử, cơ quan cấp trên và người dân phát hiện sai sót sớm để xử lý theo thẩm quyền.