Một bài thuyết trình nhóm về bộ máy nhà nước thành công khi người nghe trả lời được ba câu sau buổi học: cơ quan đó là gì, làm việc gì, và quan hệ với cơ quan khác ra sao. Để đạt được, nhóm nên chọn một đề hẹp, chia vai rõ ràng, dựng một mô hình nhìn thấy được, và chuẩn bị sẵn câu trả lời cho những câu hỏi phản biện hay gặp.
Phần dưới đây đi theo đúng trình tự chuẩn bị, từ lúc nhận đề đến lúc đứng trước lớp. Các ví dụ đều là giả định, dành cho nhóm học sinh trung học phổ thông hoặc sinh viên năm nhất. Nội dung thuyết trình nên bám sách giáo khoa đang dùng, Hiến pháp và văn bản hiện hành; chỗ nào vừa thay đổi, hãy hỏi giáo viên trước.
Chọn đề: hẹp mà rõ
Lỗi phổ biến nhất là chọn đề quá rộng như "bộ máy nhà nước Việt Nam" rồi nói lướt mọi thứ trong mười phút. Đề hẹp giúp nhóm đi sâu và có ví dụ. Bảng dưới gợi ý vài đề phù hợp.
| Đề gợi ý | Câu hỏi trung tâm | Hình thức hợp |
|---|---|---|
| Quốc hội làm những việc gì | Ba nhóm chức năng của Quốc hội là gì | Sơ đồ ba nhóm việc, mỗi nhóm một ví dụ |
| Một dự án luật đi qua những bước nào | Ai trình, ai thảo luận, ai thông qua, ai công bố | Mô phỏng chuyền một tấm thẻ qua các bàn |
| Toà án và Viện kiểm sát khác nhau thế nào | Mỗi cơ quan làm gì trong một vụ án giả định | Đóng vai ngắn |
| Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân cấp xã | Cơ quan nào quyết định, cơ quan nào thi hành | Mô hình hai tầng bằng thẻ giấy |
| Nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát | Mỗi chữ có ví dụ nào | Ba tấm thẻ lớn, mỗi tấm một ví dụ |
Nhóm nên chọn đề có một câu hỏi trung tâm duy nhất, viết lên đầu kịch bản. Mọi phần trình bày phải phục vụ câu hỏi đó; phần nào không trả lời được nó thì bỏ.
Chia vai cho nhóm năm người
Nhóm năm người là cỡ thường gặp. Mỗi vai dưới đây nên được giao cho một bạn ngay từ buổi họp đầu, kèm hạn hoàn thành cụ thể.
- Người dẫn: mở đầu bằng câu hỏi trung tâm, giới thiệu thành viên, nối các phần và kết thúc đúng giờ.
- Người tra cứu: đọc Hiến pháp và sách giáo khoa, ghi lại cách gọi chính xác của từng cơ quan, đánh dấu chỗ nào sách cũ khác văn bản hiện hành.
- Người dựng mô hình: chuẩn bị sơ đồ hoặc mô hình bằng khối gỗ, thẻ giấy, dây nối; bảo đảm cả lớp nhìn thấy từ cuối phòng.
- Người kể ví dụ: soạn một tình huống giả định ngắn, ví dụ một lớp học mô phỏng việc thảo luận một dự án luật về an toàn trường học.
- Người phản biện nội bộ: đóng vai khán giả khó tính trong các buổi tập, đặt câu hỏi hóc búa để nhóm chuẩn bị câu trả lời.
Vai người phản biện nội bộ thường bị bỏ qua, nhưng chính vai này giúp nhóm không lúng túng khi bị hỏi. Nếu nhóm ít người hơn, một bạn có thể kiêm hai vai, nhưng không nên để một người vừa dẫn vừa trả lời mọi câu hỏi.
Dựng mô hình nhìn thấy được
Bộ máy nhà nước là kiến thức trừu tượng, nên một mô hình cầm nắm được giúp người nghe nhớ lâu hơn nhiều so với một trang chữ. Cách đơn giản là dùng khối gỗ hoặc hộp giấy: khối lớn nhất ghi "Quốc hội" đặt giữa, bốn khối nhỏ hơn ghi "Chủ tịch nước", "Chính phủ", "Toà án nhân dân", "Viện kiểm sát nhân dân" xếp phía trước, và hai tầng khối thấp ở rìa bàn cho cấp tỉnh và cấp xã. Dùng dây len hai màu: một màu cho quan hệ "bầu ra", một màu cho quan hệ "chịu trách nhiệm trước".
Một ý tưởng khác cho đề quy trình làm luật: nhóm chuẩn bị một tấm thẻ lớn ghi "dự án luật", rồi chuyền tấm thẻ qua các bàn tượng trưng cho cơ quan trình, cơ quan thẩm tra, Quốc hội thảo luận và biểu quyết, Chủ tịch nước công bố. Mỗi lần chuyền, người cầm thẻ nói một câu về việc cơ quan đó làm. Cả lớp thấy được rằng luật ra đời nhờ sự phối hợp của nhiều cơ quan, mỗi cơ quan một phần việc.
Khi dựng mô hình, chỉ dùng hình khối và chữ tên cơ quan. Không cần và không nên dùng hình ảnh trụ sở, quốc huy hay hình người thật; mô hình là công cụ giải thích quan hệ, không phải tranh minh hoạ. Nhớ vẽ đúng chính quyền địa phương hai cấp, không thêm tầng huyện.
Những câu phản biện hay gặp và cách đáp
"Chủ tịch nước đứng đầu Nhà nước, sao lại do Quốc hội bầu?" Đáp: vì Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; các chức danh cao nhất đều do Quốc hội bầu và chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Đó là biểu hiện của nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất.
"Chính phủ có làm luật không?" Đáp: không. Chính phủ có thể trình dự án luật và ban hành nghị định để thi hành luật; luật do Quốc hội thông qua.
"Viện kiểm sát với toà án, ai cao hơn?" Đáp: hai cơ quan có chức năng khác nhau, không xếp hơn kém. Toà án xét xử; Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Người đứng đầu ở cấp tối cao của cả hai đều do Quốc hội bầu.
"Bỏ cấp huyện thì việc của huyện đi đâu?" Đáp ở mức nguyên lý: việc được phân lại cho cấp tỉnh và cấp xã theo văn bản hiện hành; nhóm không nêu chi tiết từng việc nếu chưa tra cứu, và nói thẳng "phần này cần đối chiếu văn bản trên cổng thông tin của Chính phủ".
Khi không biết câu trả lời. Nói rõ "nhóm chưa tìm hiểu phần này, sẽ tra lại Hiến pháp và gửi cô sau" tốt hơn trả lời đoán. Đoán sai trước lớp là cách nhanh nhất làm cả lớp nhớ sai.
Giữ bài nói đúng phạm vi bài học
Bài thuyết trình môn học là bài phổ biến kiến thức, nên giọng nói cần trung tính, giáo khoa. Nhóm trình bày cơ quan là gì, làm gì theo Hiến pháp và luật; không đưa ý kiến khen chê, không đánh giá cơ quan nào làm tốt hay chưa tốt, không bình luận một chính sách hay một luật cụ thể. Đó là phạm vi của môn học và cũng giúp bài nói chính xác hơn.
Ví dụ trong bài nên là tình huống giả định: "một xã đồng bằng", "một tỉnh ven biển", "bạn Minh", "chú Bảy cử tri". Không dùng tên người đang giữ hay đã giữ chức vụ, không lấy một phiên họp, một vụ việc có thật làm ví dụ, vì các chi tiết ấy dễ sai và dễ lạc sang thời sự. Khi nhắc tới người giữ chức vụ, chỉ dùng chức danh như Thủ tướng, Chánh án, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân.
Với những phần vừa thay đổi do sắp xếp bộ máy, nhóm nên có một câu dặn chung ở cuối: "bộ máy vừa được sắp xếp lại; số liệu và tên gọi cụ thể cần đối chiếu văn bản hiện hành". Câu này giúp người nghe biết đâu là nguyên tắc ổn định, đâu là chi tiết cần tra thêm.
Mở đầu và kết thúc bài nói
Ba mươi giây đầu quyết định lớp có chú ý hay không. Thay vì mở bằng "Hôm nay nhóm em xin trình bày về…", nhóm có thể mở bằng một câu hỏi gần gũi, ví dụ: "Nếu trường mình có quy định mới về giờ học thêm, ai là người ra quy định, ai thực hiện, ai kiểm tra? Bộ máy nhà nước cũng vận hành theo đúng ba câu hỏi ấy." Câu mở như vậy đưa người nghe vào đúng mạch "quyết định – thi hành – kiểm soát" mà cả bài sẽ giải thích.
Phần thân nên giữ một nhịp đều: mỗi bạn nói khoảng hai phút, có một câu chuyển giao rõ ràng sang bạn kế tiếp. Người dựng mô hình đứng cạnh mô hình và chỉ tay vào đúng khối đang được nói tới; người nghe nhìn theo tay sẽ dễ theo kịp hơn nghe chữ thuần.
Kết bài nên quay lại câu hỏi trung tâm và trả lời nó trong một câu. Ví dụ với đề Quốc hội: "Quốc hội làm ba nhóm việc: làm Hiến pháp và luật, quyết định những vấn đề quan trọng, giám sát tối cao; ba nhóm việc ấy cho thấy vì sao Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất." Sau đó mới chuyển sang phần hỏi đáp. Một kết bài gọn giúp giáo viên dễ đánh giá và giúp lớp nhớ điều cốt lõi.
Lịch chuẩn bị trong một tuần
Nếu nhóm có một tuần, có thể chia như sau. Mỗi bước kết thúc bằng một sản phẩm cụ thể để cả nhóm kiểm được tiến độ.
- Ngày đầu: họp nhóm, chọn đề, viết câu hỏi trung tâm, chia vai.
- Ngày thứ hai và thứ ba: người tra cứu nộp bảng cách gọi và chức năng các cơ quan liên quan; người kể ví dụ nộp tình huống giả định.
- Ngày thứ tư: người dựng mô hình hoàn thành mô hình; cả nhóm ghép thành kịch bản mười phút, mỗi phần có thời lượng cụ thể.
- Ngày thứ năm: tập lần một, người phản biện nội bộ đặt ít nhất năm câu hỏi; ghi lại câu nào nhóm trả lời chưa tốt.
- Ngày thứ sáu: sửa kịch bản, tra lại những chỗ còn chưa chắc, tập lần hai có bấm giờ.
- Ngày cuối: kiểm lại mô hình, chuẩn bị một trang tóm tắt phát cho lớp gồm sơ đồ và năm câu hỏi ôn.
Trang tóm tắt phát cho lớp nên ngắn, chỉ một mặt giấy. Người nghe mang về được một thứ cụ thể thì bài thuyết trình mới thật sự để lại kiến thức.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết trình về bộ máy nhà nước nên dài bao lâu?
Với một tiết học, mười đến mười lăm phút là vừa, cộng thêm năm phút hỏi đáp. Đề càng hẹp thì càng dễ nói trọn trong thời gian đó, và người nghe nhớ được nhiều hơn so với một bài nói lướt qua mọi cơ quan.
Có nên đóng vai mô phỏng một phiên họp Quốc hội không?
Có thể, nếu là mô phỏng giả định để minh hoạ trình tự như thảo luận và biểu quyết một dự án luật tưởng tượng. Không nên dựng lại một phiên họp có thật hay đóng vai người thật, vì dễ sai chi tiết và lệch khỏi mục tiêu bài học.
Nguồn nào đáng tin để nhóm tra cứu?
Hiến pháp và các luật đăng trên cổng pháp luật quốc gia, cổng thông tin của Quốc hội và Chính phủ, cùng sách giáo khoa đang dùng. Chỗ nào sách và văn bản hiện hành khác nhau, nhóm nên hỏi giáo viên trước khi trình bày.
Nếu bạn trong lớp hỏi một câu mang tính bình luận chính trị thì sao?
Nhóm có thể lịch sự đưa câu hỏi về phạm vi bài học: trình bày cơ quan đó được Hiến pháp quy định thế nào, làm những việc gì. Bài thuyết trình môn học là để giải thích kiến thức, không phải để tranh luận quan điểm.
Mô hình nên làm bằng vật liệu gì?
Vật liệu đơn giản là đủ: khối gỗ, hộp giấy, thẻ bìa, dây len hai màu. Quan trọng là mô hình thể hiện đúng quan hệ bầu ra và chịu trách nhiệm, và đủ lớn để bạn ngồi cuối lớp cũng nhìn rõ.
Làm sao để cả lớp nhớ bài sau buổi thuyết trình?
Kết thúc bằng ba đến năm câu hỏi nhanh cho cả lớp trả lời, và phát một trang tóm tắt gồm sơ đồ cùng các câu hỏi đó. Người nghe được trả lời ngay thường nhớ lâu hơn người chỉ ngồi nghe.