Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại. Chủ tịch Quốc hội là người đứng đầu Quốc hội, chủ toạ các phiên họp của Quốc hội và lãnh đạo công tác của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Cả hai chức danh đều do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, nhưng một bên đại diện cho cả Nhà nước, một bên điều hành cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.
Hai chức danh cùng có chữ "Chủ tịch" nên rất dễ bị đánh tráo trong đề trắc nghiệm. Bài này đặt hai chức danh cạnh nhau theo từng tiêu chí, chỉ ra ba cặp động từ hay gây nhầm nhất là "công bố" và "ký chứng thực", "đề nghị" và "bầu", "lệnh" và "nghị quyết", rồi kết thúc bằng bộ câu hỏi để bạn tự kiểm.
Đặt hai chức danh cạnh nhau
Bảng dưới gom các điểm cơ bản nhất mà sách giáo khoa và tài liệu pháp luật đại cương thường nêu. Cột giữa và cột phải nên được đọc theo từng hàng.
| Tiêu chí | Chủ tịch nước | Chủ tịch Quốc hội |
|---|---|---|
| Vị trí | Người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoại | Người đứng đầu Quốc hội |
| Do ai bầu | Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội | Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội |
| Chịu trách nhiệm trước | Quốc hội, báo cáo công tác trước Quốc hội | Quốc hội |
| Việc với luật | Công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh | Ký chứng thực luật, nghị quyết của Quốc hội |
| Văn bản ban hành | Lệnh, quyết định | Ký văn bản của Quốc hội và Uỷ ban Thường vụ Quốc hội theo thẩm quyền |
| Gắn với lực lượng vũ trang | Thống lĩnh lực lượng vũ trang, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh | Không có chức năng này |
| Cơ quan giúp việc | Văn phòng Chủ tịch nước | Văn phòng Quốc hội phục vụ Quốc hội |
Điểm chung duy nhất đáng nhớ: cả hai đều được Quốc hội bầu từ chính các đại biểu Quốc hội và đều chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Mọi điểm còn lại đều khác nhau.
Chủ tịch nước làm những việc gì
Theo Điều 86 Hiến pháp, Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoại. Từ vị trí đó, Chủ tịch nước có những nhóm việc chính. Về lập pháp, Chủ tịch nước công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh sau khi được thông qua; công bố là bước để văn bản được đưa ra thi hành, không phải bước làm ra nội dung văn bản. Về nhân sự, Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; căn cứ nghị quyết của Quốc hội để bổ nhiệm, miễn nhiệm Phó Thủ tướng, bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ; bổ nhiệm thẩm phán theo quy định.
Về quốc phòng, an ninh, Chủ tịch nước thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân và giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh. Về đối ngoại, Chủ tịch nước thay mặt Nhà nước trong quan hệ quốc tế, tiếp nhận đại sứ của nước ngoài, quyết định đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước theo thẩm quyền. Ngoài ra còn có các việc như quyết định tặng thưởng huân chương, danh hiệu vinh dự nhà nước; quyết định cho nhập, cho thôi, tước quốc tịch Việt Nam; quyết định đặc xá.
Khi ôn, bạn không cần chép hết danh sách. Hãy nhớ năm nhóm bằng chữ đầu: "Luật – Người – Quân – Ngoại – Thưởng", tức công bố luật, nhân sự, quốc phòng an ninh, đối ngoại, khen thưởng và các quyết định khác. Giúp việc Chủ tịch nước có Phó Chủ tịch nước, có thể được Chủ tịch nước uỷ nhiệm thay mình thực hiện một số nhiệm vụ.
Chủ tịch Quốc hội làm những việc gì
Chủ tịch Quốc hội đứng đầu cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Việc dễ thấy nhất là chủ toạ các phiên họp của Quốc hội: điều hành phiên họp, bảo đảm chương trình làm việc được thực hiện. Việc thứ hai là ký chứng thực luật, nghị quyết của Quốc hội, tức xác nhận văn bản đó đúng là văn bản Quốc hội đã thông qua.
Chủ tịch Quốc hội đồng thời lãnh đạo công tác của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thường trực của Quốc hội, làm việc giữa hai kỳ họp. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội gồm Chủ tịch Quốc hội, các Phó Chủ tịch Quốc hội và các uỷ viên. Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội chỉ đạo việc chuẩn bị, triệu tập kỳ họp, tổ chức hoạt động đối ngoại của Quốc hội và giữ mối liên hệ với các đại biểu Quốc hội. Giúp việc có các Phó Chủ tịch Quốc hội.
Mẹo nhớ ngắn: Chủ tịch Quốc hội là "người cầm nhịp" các phiên họp, còn Chủ tịch nước là "người thay mặt cả nước". Hình ảnh cầm nhịp gợi việc chủ toạ, điều hành; hình ảnh thay mặt cả nước gợi đối nội, đối ngoại, nguyên thủ quốc gia. Nếu một phương án trắc nghiệm nói về đón đại sứ, thống lĩnh lực lượng vũ trang hay đặc xá, đó là Chủ tịch nước; nếu nói về chủ toạ phiên họp hay Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, đó là Chủ tịch Quốc hội.
Ba cặp động từ hay đánh tráo
"Công bố" và "ký chứng thực". Sau khi Quốc hội thông qua một luật, Chủ tịch Quốc hội ký chứng thực để xác nhận văn bản, còn Chủ tịch nước công bố để luật được đưa ra thi hành. Đề hay ra câu "Ai công bố luật?" với phương án nhiễu là Chủ tịch Quốc hội. Đáp án đúng là Chủ tịch nước.
"Ban hành luật" và "công bố luật". Không có chức danh cá nhân nào "ban hành luật" theo nghĩa làm ra luật. Luật do Quốc hội thông qua với quá nửa tổng số đại biểu tán thành. Chủ tịch nước chỉ công bố. Thấy phương án "Chủ tịch nước ban hành luật" thì loại ngay.
"Đề nghị" và "bầu". Chủ tịch nước đề nghị, Quốc hội bầu. Ví dụ: Thủ tướng do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước. Nếu đề hỏi "ai bầu Thủ tướng", đáp án là Quốc hội, không phải Chủ tịch nước.
"Lệnh" và "nghị quyết". Lệnh, quyết định là văn bản của Chủ tịch nước; nghị quyết thường là văn bản của Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hoặc Hội đồng nhân dân. Văn bản mang tên "lệnh" gần như chắc chắn gắn với Chủ tịch nước.
Vì sao cả hai đều chịu trách nhiệm trước Quốc hội
Có bạn thắc mắc: Chủ tịch nước đứng đầu Nhà nước, sao lại báo cáo công tác trước Quốc hội? Câu trả lời nằm ở nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất. Quốc hội do cử tri cả nước bầu ra, là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. Các chức danh cao nhất của bộ máy đều được Quốc hội bầu, nên đều phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Đó là một biểu hiện của sự kiểm soát giữa các cơ quan.
Đồng thời, giữa Chủ tịch nước và Quốc hội có phối hợp: Quốc hội thông qua luật, Chủ tịch nước công bố; Chủ tịch nước đề nghị nhân sự, Quốc hội bầu. Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước theo nhiệm kỳ của Quốc hội; khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chủ tịch nước tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá mới bầu Chủ tịch nước.
Như vậy, nếu một câu tự luận yêu cầu "phân tích mối quan hệ giữa Chủ tịch nước và Quốc hội", bạn nêu ba ý: Quốc hội bầu và Chủ tịch nước chịu trách nhiệm trước Quốc hội; hai bên phối hợp trong lập pháp và nhân sự; mỗi bên có nhiệm vụ riêng do Hiến pháp quy định. Ba ý ấy khớp với nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát ở Điều 2 Hiến pháp.
Tình huống giả định trên lớp
Bạn Minh lớp 10 xem bản tin và thắc mắc bốn điều. Hãy thử trả lời trước, rồi đọc phần giải thích in nghiêng.
- "Sau khi luật được thông qua, ai ký lệnh công bố?" Chủ tịch nước. Chủ tịch Quốc hội đã ký chứng thực văn bản trước đó.
- "Người chủ trì phiên họp Quốc hội là Chủ tịch nước phải không?" Không. Người chủ toạ là Chủ tịch Quốc hội; Chủ tịch nước tham dự với tư cách đại biểu và theo vị trí của mình.
- "Khi có đại sứ nước ngoài đến trình quốc thư thì ai tiếp nhận?" Chủ tịch nước, vì đây là việc thay mặt Nhà nước về đối ngoại.
- "Ai chủ trì Uỷ ban Thường vụ Quốc hội?" Chủ tịch Quốc hội.
Cô Hoa thường dặn học sinh: gặp chữ "Chủ tịch" trong đề, việc đầu tiên là gạch chân chữ đứng sau nó. "Chủ tịch nước" và "Chủ tịch Quốc hội" khác nhau đúng ở một chữ, nhưng chữ ấy quyết định cả đáp án. Thêm một lưu ý: không nhầm với Chủ tịch Uỷ ban nhân dân, là người đứng đầu cơ quan hành chính ở địa phương.
Tra cứu lại ở đâu cho chắc
Danh sách nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước nằm trong chương về Chủ tịch nước của Hiến pháp; nhiệm vụ của Chủ tịch Quốc hội và Uỷ ban Thường vụ Quốc hội nằm trong chương về Quốc hội, chi tiết hơn trong luật về tổ chức Quốc hội. Bạn có thể đọc toàn văn Hiến pháp trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội.
Khi đọc, hãy dùng bút dạ quang đánh dấu các động từ: "công bố", "đề nghị", "bổ nhiệm", "quyết định", "chủ toạ", "ký chứng thực". Động từ là thứ phân biệt chức năng, và cũng là thứ đề trắc nghiệm thường đánh tráo. Một trang ghi chú chỉ gồm hai cột động từ cho hai chức danh là đủ để ôn trong năm phút trước giờ kiểm tra.
Với sinh viên, có thể đọc thêm phần nói về Hội đồng quốc phòng và an ninh và Văn phòng Chủ tịch nước để hiểu bộ phận giúp việc. Với học sinh phổ thông, phần đọc thêm ấy vượt quá yêu cầu; nắm vững bảng so sánh và ba cặp động từ ở trên đã đủ làm hầu hết câu hỏi thường gặp.
Câu hỏi thường gặp
Chủ tịch nước có phải là người đứng đầu Chính phủ không?
Không. Người đứng đầu Chính phủ là Thủ tướng Chính phủ. Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoại, và không phải thành viên Chính phủ.
Chủ tịch Quốc hội có quyền công bố luật không?
Không. Chủ tịch Quốc hội ký chứng thực luật, nghị quyết của Quốc hội. Việc công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh thuộc thẩm quyền của Chủ tịch nước theo quy định của Hiến pháp.
Chủ tịch nước có bắt buộc là đại biểu Quốc hội không?
Có. Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội. Chủ tịch Quốc hội cũng được bầu trong số đại biểu Quốc hội, nên cả hai chức danh đều phải là đại biểu.
Phó Chủ tịch nước và Phó Chủ tịch Quốc hội khác nhau thế nào?
Phó Chủ tịch nước giúp Chủ tịch nước làm nhiệm vụ và có thể được uỷ nhiệm thay Chủ tịch nước một số việc. Phó Chủ tịch Quốc hội giúp Chủ tịch Quốc hội và là thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
Ai giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh?
Chủ tịch nước. Hiến pháp quy định Chủ tịch nước thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân và giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh, nên đây là đáp án của câu hỏi này.
Khi học nhóm, có cách nào nhớ nhanh sự khác nhau không?
Hãy cho một bạn đóng vai Chủ tịch nước, một bạn đóng vai Chủ tịch Quốc hội, rồi cả nhóm đọc từng việc như "công bố luật", "chủ toạ phiên họp", "tiếp đại sứ". Ai đúng vai thì giơ tay. Trò này giúp nhớ động từ gắn với từng chức danh.