PhanLap.comPhân Lập
Ôn tập bộ máy nhà nước cho học sinh, sinh viên

So sánh Quốc hội, Chính phủ, Toà án và Viện kiểm sát: bảng ôn theo năm câu hỏi

Bảng so sánh bốn cơ quan nhà nước ở trung ương theo năm câu hỏi: là gì, ai lập ra, làm gì, chịu trách nhiệm trước ai, ban hành văn bản gì.

Two Vietnamese university students side by side at a library reading table arranging four stacks of blank paper cards into columns, warm afternoon lamp light, over-the-shoulder view

Quốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân là bốn cơ quan hay được đặt cạnh nhau trong đề ôn tập. Điểm khác nhau cốt lõi: Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, làm Hiến pháp, làm luật, quyết định vấn đề quan trọng và giám sát tối cao; Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp; Toà án nhân dân là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp; Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.

Để không học thuộc rời rạc, bạn hãy hỏi mỗi cơ quan đúng năm câu giống nhau, rồi xếp câu trả lời thành bảng. Cách học theo khung cố định này giúp bạn so sánh nhanh, thấy ngay chỗ giống và khác, và dùng lại được cho bất kỳ cơ quan nào khác trong bộ máy.

Năm câu hỏi dùng cho mọi cơ quan

Một: Hiến pháp gọi cơ quan này là gì? Đây là câu định danh. Hãy học đúng cách gọi của Hiến pháp, ví dụ "cơ quan hành chính nhà nước cao nhất" chứ không phải "cơ quan quản lý cao nhất". Đề trắc nghiệm hay đánh tráo vài chữ trong cách gọi.

Hai: Ai lập ra, người đứng đầu do ai bầu hoặc bổ nhiệm? Câu này cho biết nguồn gốc quyền lực của cơ quan. Quốc hội do Nhân dân bầu; ba cơ quan còn lại có người đứng đầu do Quốc hội bầu.

Ba: Làm những việc chính gì? Chỉ cần nhớ hai đến bốn chức năng lớn, không chép cả danh sách nhiệm vụ dài trong luật.

Bốn: Chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước ai? Đây là câu thể hiện cơ chế kiểm soát quyền lực. Ba cơ quan còn lại đều báo cáo trước Quốc hội.

Năm: Ban hành văn bản gì, và quan hệ với cơ quan khác thế nào? Câu cuối giúp nối các cơ quan lại với nhau, thấy được phân công và phối hợp.

Mẹo đọc nhanh năm câu. Rút gọn thành năm chữ: "Gọi – Lập – Làm – Chịu – Ban". Mỗi khi gặp tên một cơ quan trong đề, bạn đọc thầm năm chữ này để kiểm xem mình đã nhớ đủ chưa. Thầy cô cũng hay ra câu tự luận theo đúng trình tự đó.

Bảng tổng hợp vị trí và chức năng

Bảng dưới trả lời câu một và câu ba cho cả bốn cơ quan. Các cách gọi trong cột thứ hai được diễn đạt sát với Hiến pháp (Điều 69, 94, 102, 107).

Cơ quanHiến pháp gọi làViệc chính
Quốc hộiCơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhấtLập hiến, lập pháp; quyết định vấn đề quan trọng của đất nước; giám sát tối cao
Chính phủCơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, cơ quan chấp hành của Quốc hộiTổ chức thi hành Hiến pháp, luật; quản lý các lĩnh vực đời sống; trình dự án luật
Toà án nhân dânCơ quan xét xử, thực hiện quyền tư phápXét xử các vụ án, giải quyết các việc theo quy định của pháp luật
Viện kiểm sát nhân dânCơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư phápBuộc tội người phạm tội trước toà; kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp

Chú ý chữ "chấp hành" ở dòng Chính phủ: Chính phủ tổ chức thực hiện những gì Quốc hội đã quyết định. Còn chữ "quyền tư pháp" chỉ gắn với Toà án nhân dân; Viện kiểm sát có hai chức năng riêng, nên trong bài làm đừng viết Viện kiểm sát "xét xử".

Ai bầu, ai chịu trách nhiệm trước ai

Bảng thứ hai trả lời câu hai và câu bốn. Đây là phần đề trắc nghiệm hay hỏi nhất vì dễ đánh tráo.

Cơ quanNgười đứng đầuDo ai bầuChịu trách nhiệm, báo cáo trước
Quốc hộiChủ tịch Quốc hộiQuốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội; đại biểu do cử tri cả nước bầuCử tri, Nhân dân
Chính phủThủ tướng Chính phủQuốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hộiQuốc hội; báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước
Toà án nhân dânChánh án Toà án nhân dân tối caoQuốc hội bầuQuốc hội; giữa hai kỳ họp là Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước
Viện kiểm sát nhân dânViện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối caoQuốc hội bầuQuốc hội; giữa hai kỳ họp là Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước

Nhìn cột cuối, bạn thấy cả ba cơ quan đều quay về Quốc hội. Đó là biểu hiện của nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất: Quốc hội do Nhân dân bầu, các cơ quan khác do Quốc hội bầu người đứng đầu và chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Thủ tướng, Chánh án và Viện trưởng được bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước.

Văn bản mỗi cơ quan ban hành

Câu năm hay xuất hiện trong đề dưới dạng "văn bản nào sau đây do cơ quan X ban hành". Quốc hội ban hành Hiến pháp, luật và nghị quyết; Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành pháp lệnh, nghị quyết. Chính phủ ban hành nghị định; Thủ tướng ban hành quyết định; bộ trưởng và thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành thông tư. Như vậy Chính phủ không làm luật; Chính phủ trình dự án luật để Quốc hội xem xét, và ban hành nghị định để quy định chi tiết, tổ chức thi hành luật.

Với Toà án nhân dân, sản phẩm đặc trưng là bản án, quyết định giải quyết từng vụ việc cụ thể. Ngoài ra, ở cấp tối cao còn có văn bản hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử, như nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao. Viện kiểm sát nhân dân có các quyết định, cáo trạng, kháng nghị trong hoạt động tố tụng; ở cấp tối cao, Viện trưởng ban hành thông tư theo thẩm quyền.

Ở mức ôn thi phổ thông, bạn chỉ cần thuộc chắc ba cặp: Quốc hội – luật, Chính phủ – nghị định, bộ – thông tư. Với toà án, nhớ "bản án"; với viện kiểm sát, nhớ "cáo trạng". Phần chi tiết hơn về thứ bậc và loại văn bản quy phạm pháp luật thuộc về luật ban hành văn bản hiện hành, nên khi cần chính xác hãy tra cổng pháp luật quốc gia.

Bốn cơ quan liên hệ với nhau ra sao

Bảng so sánh dễ khiến người học tưởng bốn cơ quan đứng riêng rẽ. Thực ra, theo Điều 2 Hiến pháp, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Ba chữ ấy nên được minh hoạ bằng ví dụ cụ thể thay vì học vẹt.

Phân công: Quốc hội làm luật, Chính phủ tổ chức thi hành luật, Toà án xét xử, Viện kiểm sát thực hành quyền công tố. Mỗi cơ quan một việc chính. Phối hợp: một dự án luật thường do Chính phủ trình, Quốc hội thảo luận và thông qua, Chủ tịch nước công bố, rồi Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn. Trong một vụ án hình sự, Viện kiểm sát truy tố, Toà án xét xử; hai cơ quan cùng tham gia một quá trình nhưng đảm nhận phần việc khác nhau.

Kiểm soát: Quốc hội giám sát tối cao hoạt động của Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao; đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn; Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp. Khi viết tự luận, bạn chỉ cần một ví dụ cho mỗi chữ là bài đã có chiều sâu.

Chỗ hay nhầm khi học bảng so sánh

"Cơ quan quyền lực" và "cơ quan hành chính". Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất. Hai chữ "cao nhất" giống nhau làm nhiều bạn chọn nhầm. Mẹo: quyền lực đi với dân cử, hành chính đi với chấp hành.

Chính phủ "ban hành luật". Sai. Luật do Quốc hội thông qua. Chính phủ có thể là nơi trình dự án luật và ban hành nghị định quy định chi tiết.

Viện kiểm sát "xử án". Sai. Viện kiểm sát buộc tội, tức thực hành quyền công tố, và kiểm sát hoạt động tư pháp; xét xử là việc của Toà án.

Bộ Tư pháp là "cơ quan tư pháp". Bộ Tư pháp là một bộ của Chính phủ, thuộc khối hành pháp. "Cơ quan tư pháp" theo nghĩa xét xử chỉ Toà án nhân dân.

Chủ tịch Quốc hội đứng đầu Nhà nước. Sai. Người đứng đầu Nhà nước là Chủ tịch nước; Chủ tịch Quốc hội đứng đầu Quốc hội.

Câu hỏi tự kiểm có giải thích

Thử trả lời trước khi đọc giải thích. Bạn Lan, sinh viên năm nhất, đã dùng bộ câu này để ôn phần bộ máy cho môn pháp luật đại cương.

  • Cơ quan nào thực hiện quyền hành pháp? Chính phủ. Giải thích: Hiến pháp ghi rõ Chính phủ thực hiện quyền hành pháp và là cơ quan chấp hành của Quốc hội.
  • Cơ quan nào được gọi là cơ quan xét xử? Toà án nhân dân. Viện kiểm sát không xét xử.
  • Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao chịu trách nhiệm trước cơ quan nào? Trước Quốc hội; giữa hai kỳ họp, trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.
  • Nghị định là văn bản của cơ quan nào? Chính phủ.
  • Quốc hội có ba nhóm chức năng nào? Lập hiến và lập pháp; quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước; giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước.

Trả lời đúng cả năm câu mà không nhìn bảng là bạn đã nắm chắc phần so sánh. Sai câu nào, hãy quay lại đúng dòng tương ứng trong bảng ở trên và đọc lại cột đó.

Câu hỏi thường gặp

Quốc hội và Chính phủ, cơ quan nào cao hơn?

Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội, do Quốc hội bầu Thủ tướng, phê chuẩn các thành viên khác, và chịu trách nhiệm, báo cáo công tác trước Quốc hội. Vì vậy trong sơ đồ, Chính phủ nằm dưới Quốc hội.

Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân giống nhau ở điểm nào?

Cả hai đều có người đứng đầu ở cấp tối cao do Quốc hội bầu, đều chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội, và đều tham gia vào hoạt động tư pháp. Khác nhau ở chức năng: một bên xét xử, một bên thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.

Vì sao Chính phủ không được gọi là cơ quan quyền lực?

Vì theo Hiến pháp, cơ quan quyền lực nhà nước là cơ quan do Nhân dân trực tiếp bầu ra, gồm Quốc hội ở trung ương và Hội đồng nhân dân ở địa phương. Chính phủ do Quốc hội thành lập và là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất.

Có nên học thuộc toàn bộ nhiệm vụ của Quốc hội trong Hiến pháp không?

Với học sinh phổ thông thì không cần. Hãy nhớ ba nhóm chức năng: lập hiến – lập pháp, quyết định vấn đề quan trọng, giám sát tối cao. Sinh viên luật có thể đọc thêm danh sách nhiệm vụ cụ thể trong Hiến pháp để làm bài tự luận chi tiết hơn.

Thủ tướng có phải đại biểu Quốc hội không?

Theo Hiến pháp, Thủ tướng Chính phủ do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội. Vì vậy người được bầu làm Thủ tướng phải là đại biểu Quốc hội. Các thành viên khác của Chính phủ thì không bắt buộc như vậy.

Muốn kiểm tra lại cách gọi chính xác của từng cơ quan thì tra ở đâu?

Bạn đọc thẳng các chương về Quốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp, đăng trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội, rồi đối chiếu với sách giáo khoa đang dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138