Thuật ngữ bộ máy nhà nước cần thuộc gồm vài chục từ, chia thành sáu nhóm: nguyên tắc chung, Quốc hội, hành chính, tư pháp, chính quyền địa phương và công dân. Mỗi từ dưới đây được giải nghĩa bằng một câu ngắn bằng lời thường, kèm ví dụ hoặc mẹo nhớ, để bạn hiểu đúng thay vì học thuộc lòng.
Các giải nghĩa bám theo cách dùng trong Hiến pháp và sách giáo khoa, ở mức đủ cho học sinh trung học phổ thông và sinh viên học pháp luật đại cương. Khi cần định nghĩa chính xác như văn bản, bạn tra trực tiếp Hiến pháp và luật tương ứng trên cổng pháp luật quốc gia.
Nhóm một: nguyên tắc chung
Đây là những từ xuất hiện ngay trong chương đầu của mọi tài liệu về bộ máy.
| Thuật ngữ | Nghĩa ngắn | Ví dụ hoặc mẹo nhớ |
|---|---|---|
| Quyền lực nhà nước | Quyền của Nhà nước buộc mọi người tuân theo ý chí chung thể hiện trong pháp luật; theo Hiến pháp, thuộc về Nhân dân | Gốc của mọi mũi tên trên sơ đồ là Nhân dân |
| Quyền lập hiến | Quyền làm và sửa đổi Hiến pháp | Chỉ Quốc hội có, cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành |
| Quyền lập pháp | Quyền làm luật | Quốc hội thông qua luật |
| Quyền hành pháp | Quyền tổ chức thi hành pháp luật, quản lý công việc của Nhà nước | Chính phủ thực hiện |
| Quyền tư pháp | Quyền xét xử | Toà án nhân dân thực hiện |
| Phân công, phối hợp, kiểm soát | Mỗi cơ quan một phần việc, cùng phối hợp thực hiện, và việc thực hiện quyền lực được kiểm soát theo Hiến pháp | Nguyên tắc ở Điều 2 Hiến pháp |
| Pháp chế | Mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân phải tuân theo Hiến pháp và pháp luật | Không ai đứng ngoài pháp luật |
Mẹo: ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp gắn với ba động từ "làm luật – thi hành – xét xử". Nhớ ba động từ là nhớ ba quyền.
Nhóm hai: Quốc hội
Đại biểu Quốc hội. Người do cử tri bầu ra để thay mặt Nhân dân tham gia Quốc hội. Có đại biểu hoạt động chuyên trách và không chuyên trách.
Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Cơ quan thường trực của Quốc hội, làm việc giữa hai kỳ họp; ban hành pháp lệnh, nghị quyết. Mẹo: "thường vụ" là làm việc thường xuyên.
Kỳ họp. Thời gian Quốc hội họp toàn thể để thảo luận và quyết định. Có kỳ họp thường lệ và kỳ họp bất thường.
Biểu quyết. Việc đại biểu bày tỏ tán thành, không tán thành hoặc không biểu quyết đối với một vấn đề. Luật được thông qua khi quá nửa tổng số đại biểu tán thành.
Giám sát tối cao. Việc Quốc hội theo dõi, xem xét hoạt động của các cơ quan nhà nước khác. "Tối cao" vì là giám sát của cơ quan quyền lực cao nhất.
Chất vấn. Việc đại biểu nêu câu hỏi, yêu cầu người có trách nhiệm trả lời về việc thuộc phạm vi phụ trách. Ví dụ giả định: đại biểu hỏi một bộ trưởng về việc thực hiện một luật.
Hội đồng Dân tộc và các uỷ ban của Quốc hội. Cơ quan của Quốc hội, giúp thẩm tra dự án luật, giám sát theo lĩnh vực. Không cần nhớ số lượng, chỉ cần biết chức năng.
Nhóm ba: hành chính
Cơ quan chấp hành. Cơ quan tổ chức thực hiện quyết định của cơ quan quyền lực. Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội; Uỷ ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân.
Cơ quan hành chính nhà nước. Cơ quan quản lý công việc thường ngày của Nhà nước theo ngành, lĩnh vực, lãnh thổ: Chính phủ, bộ, Uỷ ban nhân dân, cơ quan chuyên môn.
Bộ và cơ quan ngang bộ. Cơ quan của Chính phủ quản lý một hoặc một số ngành, lĩnh vực trong cả nước. Người đứng đầu bộ là bộ trưởng, người đứng đầu cơ quan ngang bộ là thủ trưởng.
Nghị định. Văn bản do Chính phủ ban hành, thường để quy định chi tiết luật. Mẹo: Chính phủ "định" cách thi hành.
Thông tư. Văn bản do bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ ban hành, hướng dẫn trong ngành, lĩnh vực mình phụ trách.
Cơ quan chuyên môn. Cơ quan giúp Uỷ ban nhân dân quản lý một lĩnh vực ở địa phương, ví dụ các sở ở cấp tỉnh. Cơ cấu cụ thể theo văn bản hiện hành.
Nhóm bốn: toà án và viện kiểm sát
Đây là nhóm từ dễ lẫn nhất. Bảng đặt mỗi từ cạnh một tình huống giả định ngắn.
| Thuật ngữ | Nghĩa ngắn | Tình huống giả định |
|---|---|---|
| Xét xử | Toà án xem xét vụ việc và ra bản án, quyết định | Toà án xem xét một vụ tranh chấp hợp đồng giữa hai người |
| Quyền công tố | Quyền nhân danh Nhà nước buộc tội người phạm tội | Viện kiểm sát truy tố, đọc cáo trạng tại phiên toà |
| Kiểm sát hoạt động tư pháp | Kiểm tra việc tuân theo pháp luật trong điều tra, xét xử, thi hành án | Viện kiểm sát phát hiện vi phạm và kiến nghị khắc phục |
| Sơ thẩm | Xét xử lần đầu một vụ án | Lần đầu toà án xem xét vụ việc |
| Phúc thẩm | Xét xử lại khi bản án sơ thẩm chưa có hiệu lực bị kháng cáo, kháng nghị | Một bên không đồng ý và kháng cáo trong thời hạn luật định |
| Giám đốc thẩm, tái thẩm | Xem xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện vi phạm nghiêm trọng hoặc tình tiết mới | Thủ tục đặc biệt, không phải một cấp xét xử |
| Hội thẩm | Người được bầu hoặc cử tham gia xét xử cùng thẩm phán theo quy định của luật | Cùng thẩm phán ngồi trong hội đồng xét xử |
Mẹo nhớ "sơ – phúc": sơ là sơ khởi, lần đầu; phúc nghĩa là xét lại. Còn giám đốc thẩm, tái thẩm là thủ tục đặc biệt, không phải cấp xét xử thứ ba.
Nhóm năm: chính quyền địa phương
Chính quyền địa phương. Gồm Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân ở một đơn vị hành chính. Hiện có hai cấp: cấp tỉnh và cấp xã.
Đơn vị hành chính. Phần lãnh thổ được tổ chức chính quyền để quản lý. Cấp tỉnh gồm tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; cấp xã gồm xã, phường, đặc khu.
Đặc khu. Đơn vị hành chính thuộc cấp xã, có tổ chức phù hợp đặc thù. Mẹo: đặc khu không phải một cấp riêng.
Phân cấp. Cơ quan cấp trên chuyển giao nhiệm vụ, quyền hạn cho cấp dưới thực hiện và cấp dưới chịu trách nhiệm về việc đó.
Phân quyền. Luật giao hẳn một nhiệm vụ, quyền hạn cho chính quyền địa phương tự quyết định và chịu trách nhiệm.
Uỷ quyền. Cơ quan có thẩm quyền giao cho cơ quan khác thực hiện một việc thay mình, thường trong phạm vi và thời hạn nhất định; bên giao vẫn chịu trách nhiệm.
Thôn, tổ dân phố. Tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, không phải một cấp chính quyền. Ba từ phân cấp, phân quyền, uỷ quyền có nghĩa pháp lý chi tiết hơn trong luật; ở đây chỉ là nghĩa phổ thông để ôn.
Nhóm bổ sung: bốn động từ quanh một đạo luật
Thông qua. Quốc hội biểu quyết tán thành dự án luật với quá nửa tổng số đại biểu. Từ lúc này dự án luật trở thành luật.
Ký chứng thực. Chủ tịch Quốc hội ký để xác nhận văn bản đúng là văn bản Quốc hội đã thông qua.
Công bố. Chủ tịch nước công bố luật để đưa ra thi hành. Công bố không phải là làm ra nội dung luật.
Có hiệu lực. Thời điểm luật bắt đầu được áp dụng, thường được ghi ngay trong luật và có thể muộn hơn ngày thông qua, ngày công bố. Ba mốc thông qua, công bố, có hiệu lực là ba ngày khác nhau; đề trắc nghiệm hay hỏi mốc nào áp dụng.
Mẹo nhớ trình tự. "Quốc hội thông qua – Chủ tịch Quốc hội ký chứng thực – Chủ tịch nước công bố – đến ngày thì có hiệu lực." Đọc thành một câu liền, bạn sẽ không gán nhầm động từ cho chức danh. Quy trình đầy đủ của việc làm luật, từ đề nghị đến công bố, nằm trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.
Nhóm sáu và cách ôn bằng thẻ
Nhóm cuối gồm những từ gắn với người dân. Sau đó là cách biến cả sáu nhóm thành bộ thẻ ôn.
- Cử tri: công dân có quyền bầu cử, đủ mười tám tuổi.
- Ứng cử: tự mình ra tranh cử làm đại biểu, đủ hai mươi mốt tuổi.
- Bầu cử phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín: bốn nguyên tắc bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân.
- Tiếp xúc cử tri: đại biểu gặp cử tri để nghe ý kiến, kiến nghị và báo cáo hoạt động.
- Lấy ý kiến Nhân dân: cơ quan nhà nước đưa dự thảo văn bản ra để người dân góp ý trước khi thông qua.
- Đại biểu dân cử: cách gọi chung đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân, những người được cử tri bầu và chịu trách nhiệm trước cử tri.
- Cách làm thẻ: mặt trước ghi thuật ngữ, mặt sau ghi nghĩa ngắn và một ví dụ. Mỗi ngày rút ngẫu nhiên mười thẻ; thẻ nào nói sai thì để riêng, ôn lại hôm sau.
- Tự kiểm nhanh: "Phúc thẩm khác giám đốc thẩm ở đâu?" Phúc thẩm xét lại bản án chưa có hiệu lực; giám đốc thẩm xem xét lại bản án đã có hiệu lực khi phát hiện vi phạm nghiêm trọng.
Cô Hoa gợi ý cho lớp chơi "đoán từ": một bạn đọc nghĩa ngắn, cả lớp nói thuật ngữ. Trò này mất năm phút cuối tiết nhưng giúp cả lớp nhớ chính xác cách gọi, thứ thường bị trừ điểm nhất trong bài làm.
Câu hỏi thường gặp
Quyền lập hiến và quyền lập pháp khác nhau thế nào?
Quyền lập hiến là quyền làm và sửa đổi Hiến pháp, văn bản có hiệu lực pháp lý cao nhất. Quyền lập pháp là quyền làm luật. Cả hai đều do Quốc hội thực hiện, nhưng thông qua Hiến pháp cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành.
Kiểm sát và giám sát có giống nhau không?
Không. Giám sát tối cao là việc của Quốc hội đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước. Kiểm sát hoạt động tư pháp là chức năng của Viện kiểm sát nhân dân, kiểm tra việc tuân theo pháp luật trong điều tra, xét xử, thi hành án.
Hội thẩm có phải là thẩm phán không?
Không. Hội thẩm là người được bầu hoặc cử tham gia xét xử cùng thẩm phán theo quy định của luật. Khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.
Phân cấp và uỷ quyền khác nhau ở điểm nào?
Phân cấp là chuyển giao nhiệm vụ, quyền hạn cho cấp dưới và cấp dưới chịu trách nhiệm về việc đó. Uỷ quyền là giao cho cơ quan khác làm thay trong phạm vi, thời hạn nhất định, bên giao vẫn chịu trách nhiệm. Chi tiết pháp lý cần tra luật hiện hành.
Có cần học thuộc nguyên văn định nghĩa trong luật không?
Với học sinh phổ thông thì không. Hiểu đúng nghĩa và giữ đúng các cụm từ then chốt là đủ. Sinh viên luật cần đọc định nghĩa trong văn bản để trích dẫn chính xác khi làm bài chuyên sâu.
Thuật ngữ nào hay bị dùng sai nhất trong bài làm?
Thường là "ban hành luật" gán cho Chủ tịch nước hoặc Chính phủ, "cơ quan tư pháp" gán cho Bộ Tư pháp, và "xét xử" gán cho Viện kiểm sát. Gạch chân các cụm này khi đọc lại bài là cách tránh mất điểm.