PhanLap.comPhân Lập
Nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước theo Hiến pháp

Tam quyền phân lập là gì: khái niệm lý thuyết và nguyên tắc của Hiến pháp Việt Nam

Tam quyền phân lập là một học thuyết chính trị học; Việt Nam không tổ chức theo mô hình đó mà theo nguyên tắc quyền lực thống nhất, phân công, phối hợp, kiểm soát.

A Vietnamese university student reading quietly at a library reading table with an open notebook with blank pages, seen from the side, warm lamp light, wooden shelves softly blurred

Tam quyền phân lập là một học thuyết trong chính trị học và luật học, chủ trương chia quyền lực nhà nước thành ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, giao cho ba cơ quan tách biệt để các cơ quan này kiềm chế lẫn nhau. Đây là khái niệm lý thuyết thường gặp trong giáo trình. Việt Nam không tổ chức bộ máy nhà nước theo mô hình này.

Theo Điều 2 Hiến pháp, ở Việt Nam quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Bài này giải thích khái niệm ở mức giáo trình, chỉ ra vì sao người học hay nhầm hai cách tổ chức, và cách trình bày gọn khi đề bài nhắc tới khái niệm này. Bài không bàn hơn kém giữa các cách tổ chức.

Khái niệm theo cách trình bày của giáo trình

Trong các giáo trình lý luận về nhà nước và pháp luật, tam quyền phân lập được giới thiệu như một học thuyết về tổ chức quyền lực. Tên gọi gồm ba chữ: "tam quyền" là ba quyền, "phân lập" là phân chia và tách lập. Nhà tư tưởng thế kỷ XVIII Montesquieu thường được nhắc tới như người trình bày học thuyết này một cách có hệ thống, trong tác phẩm thường được dịch là "Tinh thần pháp luật".

Theo cách trình bày lý thuyết, ba quyền được giao cho ba cơ quan khác nhau, mỗi cơ quan có vị trí ngang nhau và hoạt động tách biệt; giữa chúng có những cơ chế để quyền này hạn chế quyền kia, thường được gọi là "kiềm chế và đối trọng". Đây là thuật ngữ của học thuyết, dùng để mô tả lý thuyết, không phải cách gọi trong Hiến pháp Việt Nam.

Khi học khái niệm này, bạn chỉ cần nắm định nghĩa, ba yếu tố cấu thành và tên gọi các thuật ngữ đi kèm. Môn Giáo dục kinh tế và pháp luật hay pháp luật đại cương không yêu cầu bạn đánh giá học thuyết, và bài làm cũng không nên đi theo hướng đó.

Ba yếu tố cấu thành của học thuyết

Chia quyền lực thành ba quyền. Học thuyết xuất phát từ việc tách quyền lực nhà nước thành ba quyền có nội dung khác nhau: đặt ra luật, thi hành luật và xét xử.

Giao mỗi quyền cho một cơ quan riêng. Mỗi quyền thuộc về một cơ quan hoặc một hệ thống cơ quan riêng, nhân sự giữa các cơ quan được tách biệt theo lý thuyết.

Các quyền hạn chế lẫn nhau. Học thuyết đặt ra các cơ chế để mỗi quyền có thể hạn chế quyền khác, nhằm không để một cơ quan nắm trọn quyền lực. Trong giáo trình, phần này thường được minh hoạ bằng những ví dụ chung chung như cơ quan này có thể phản đối quyết định của cơ quan kia, hoặc cơ quan kia xem xét lại văn bản của cơ quan này.

Ghi nhớ thuật ngữ. Ba cụm hay gặp trong giáo trình khi trình bày học thuyết: "phân chia quyền lực", "kiềm chế và đối trọng", "ba nhánh quyền lực". Cả ba là thuật ngữ của học thuyết. Khi viết về bộ máy nhà nước Việt Nam, bạn dùng cách gọi của Hiến pháp: phân công, phối hợp, kiểm soát.

Học khái niệm này để làm gì

Có ba lý do khiến chương trình học nhắc tới tam quyền phân lập. Thứ nhất, đây là một khái niệm có thật trong lịch sử tư tưởng chính trị – pháp lý, xuất hiện trong nhiều tài liệu tham khảo, nên người học cần biết nó nghĩa là gì để đọc tài liệu không bị hiểu sai. Thứ hai, biết khái niệm giúp bạn phân biệt rõ hơn nguyên tắc tổ chức quyền lực trong Hiến pháp Việt Nam, vì hai cách trình bày dùng một số từ giống nhau như lập pháp, hành pháp, tư pháp. Thứ ba, đề kiểm tra đôi khi đặt câu hỏi dạng đúng sai xoay quanh chỗ dễ nhầm này.

Như vậy mục tiêu học là nhận diện đúng khái niệm và không dùng lẫn thuật ngữ, không phải để bàn luận về các mô hình. Bạn có thể coi phần này giống như học định nghĩa một thuật ngữ trong từ điển chuyên ngành: biết nó nói gì, thuộc lĩnh vực nào, và khi nào thì không nên dùng nó để mô tả bộ máy nhà nước Việt Nam.

Nguồn để tra là giáo trình lý luận nhà nước và pháp luật mà trường bạn đang dùng, sách giáo khoa phần bộ máy nhà nước, và văn bản Hiến pháp trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia. Khi các nguồn diễn đạt khác nhau, căn cứ để mô tả bộ máy Việt Nam là Hiến pháp.

Việt Nam tổ chức quyền lực theo nguyên tắc nào

Hiến pháp năm 2013 xác định tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, và quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Như vậy Hiến pháp có nhắc tên ba quyền, nhưng đặt chúng trên nền một quyền lực thống nhất, không chia thành ba quyền lực riêng.

Về tổ chức, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Quốc hội bầu Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; các cơ quan này chịu trách nhiệm hoặc báo cáo công tác trước Quốc hội. Đây là đặc điểm tổ chức gắn với nguyên tắc thống nhất.

Trên nền thống nhất đó, các cơ quan vẫn được phân công rõ việc, phải phối hợp với nhau và kiểm soát lẫn nhau theo những kênh luật định: Quốc hội giám sát tối cao, toà án xét xử vụ án hành chính, viện kiểm sát kiểm sát hoạt động tư pháp, Kiểm toán nhà nước kiểm toán tài chính công. Riêng khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, đây là nguyên tắc của hoạt động xét xử chứ không phải của học thuyết tam quyền phân lập.

Phân biệt hai cách trình bày để không viết lẫn

Bảng dưới không xếp hạng, chỉ đặt các ý cạnh nhau để bạn khỏi dùng lẫn thuật ngữ. Cột giữa mô tả học thuyết trong giáo trình, cột phải mô tả nguyên tắc của Hiến pháp Việt Nam.

Tiêu chíHọc thuyết tam quyền phân lập (lý thuyết)Hiến pháp Việt Nam
Quyền lực nhà nướcĐược chia thành ba quyền riêngThống nhất, thuộc về Nhân dân
Quan hệ giữa các cơ quanTách biệt, ngang nhauPhân công, phối hợp, kiểm soát
Cơ quan đại diện của Nhân dânLà một trong ba cơ quanQuốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất
Thuật ngữ thường dùngPhân chia quyền lực, kiềm chế và đối trọngPhân công, phối hợp, kiểm soát
Nơi bạn gặp trong học tậpGiáo trình lý luận, phần lịch sử tư tưởngHiến pháp, sách giáo khoa phần bộ máy nhà nước

Mẹo nhớ: nhìn thấy chữ "phân lập", "đối trọng", "nhánh" là bạn đang ở phần lý thuyết; nhìn thấy "phân công", "phối hợp", "kiểm soát" là bạn đang ở phần Hiến pháp Việt Nam.

Vì sao người học hay nhầm

Thấy Hiến pháp nhắc ba quyền. Điều 2 có gọi tên lập pháp, hành pháp, tư pháp, nên nhiều bạn suy ra Việt Nam theo mô hình ba quyền tách biệt. Thật ra Hiến pháp chỉ nói về việc thực hiện ba quyền trong một quyền lực thống nhất.

Thấy chữ "kiểm soát". Chữ kiểm soát dễ bị hiểu thành "đối trọng". Theo Hiến pháp, kiểm soát nhằm bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng, đi cùng phân công và phối hợp.

Thấy tên gọi "Phân Lập". Trên trang này, tên gọi được đọc là phân công, phối hợp, kiểm soát việc thực hiện quyền lực. Nó không mang nghĩa phân lập quyền lực theo học thuyết.

Học từ tài liệu dịch. Một số tài liệu dịch dùng chữ "nhánh lập pháp, nhánh hành pháp" theo thói quen của văn bản gốc. Khi viết về Việt Nam, bạn đổi sang cách gọi của Hiến pháp: cơ quan thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Nhầm nguyên tắc xét xử độc lập với phân lập quyền lực. Hiến pháp quy định thẩm phán, hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Đây là nguyên tắc của hoạt động xét xử, bảo đảm không ai can thiệp vào việc toà án phán quyết một vụ việc cụ thể. Nó không có nghĩa toà án là một quyền lực tách khỏi quyền lực nhà nước thống nhất; Chánh án Toà án nhân dân tối cao vẫn do Quốc hội bầu và báo cáo công tác trước Quốc hội.

Khi đề bài nhắc tới tam quyền phân lập thì trình bày thế nào

Dàn ý bốn bước dưới đây giữ bài làm ở mức giáo khoa, trung tính, đủ ý.

  1. Nêu định nghĩa học thuyết: chia quyền lực nhà nước thành ba quyền, giao cho ba cơ quan tách biệt, hạn chế lẫn nhau.
  2. Nói rõ đây là khái niệm lý thuyết; Việt Nam không tổ chức bộ máy theo mô hình này.
  3. Trình bày nguyên tắc theo Điều 2 Hiến pháp: quyền lực thống nhất, có phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; nêu Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.
  4. Cho một ví dụ về phân công hoặc phối hợp hoặc kiểm soát, chẳng hạn Chính phủ trình dự án luật, Quốc hội thông qua, Chủ tịch nước công bố.

Câu hỏi tự kiểm: "Hiến pháp Việt Nam nhắc tên ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, vậy Việt Nam theo tam quyền phân lập." Câu này đúng hay sai? Đáp án: sai. Hiến pháp nhắc tên ba quyền nhưng xác định quyền lực nhà nước là thống nhất, các cơ quan được phân công, phối hợp, kiểm soát trong thực hiện ba quyền đó.

Không cần thêm nhận xét hơn kém hay bình luận vào bài. Câu hỏi về khái niệm chỉ chấm phần hiểu đúng khái niệm và nguyên tắc.

Câu hỏi thường gặp

Tam quyền phân lập nghĩa là gì?

Đây là học thuyết chia quyền lực nhà nước thành ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, giao cho ba cơ quan tách biệt, các cơ quan hạn chế lẫn nhau. Khái niệm thuộc lý thuyết chính trị học và luật học, thường gặp trong phần lịch sử tư tưởng của giáo trình.

Việt Nam có áp dụng tam quyền phân lập không?

Không. Theo Điều 2 Hiến pháp, quyền lực nhà nước ở Việt Nam là thống nhất, thuộc về Nhân dân, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Ai thường được nhắc tới khi học về tam quyền phân lập?

Giáo trình thường nhắc nhà tư tưởng thế kỷ XVIII Montesquieu với tác phẩm hay được dịch là Tinh thần pháp luật. Khi học, bạn chỉ cần nhớ tên gắn với học thuyết, không cần đi sâu vào lịch sử tư tưởng nếu đề bài không yêu cầu.

Kiềm chế và đối trọng có phải là kiểm soát quyền lực theo Hiến pháp Việt Nam không?

Không nên đồng nhất. Kiềm chế và đối trọng là thuật ngữ của học thuyết tam quyền phân lập. Hiến pháp Việt Nam dùng chữ kiểm soát, đặt cùng phân công và phối hợp trên nền quyền lực thống nhất, nhằm bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng pháp luật.

Có nên dùng chữ ba nhánh quyền lực khi viết về Việt Nam không?

Không nên. Cách gọi đúng theo Hiến pháp là các cơ quan nhà nước thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Chữ ba nhánh quyền lực là cách diễn đạt của học thuyết, dùng trong bài sẽ làm người chấm hiểu rằng bạn nhầm hai cách tổ chức.

Tên gọi Phân Lập trên trang này có liên quan đến tam quyền phân lập không?

Không theo nghĩa học thuyết. Trên trang này, Phân Lập được đọc là phân công, phối hợp, kiểm soát việc thực hiện quyền lực nhà nước, đúng như Điều 2 Hiến pháp. Trang chỉ giải thích bộ máy nhà nước Việt Nam theo các quy định hiện hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138