Hiến pháp là luật cơ bản của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực pháp lý cao nhất; mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp. Hiến pháp quy định những vấn đề nền tảng nhất của Nhà nước: quyền lực nhà nước thuộc về ai và tổ chức theo nguyên tắc nào, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, các lĩnh vực kinh tế, xã hội, văn hoá, giáo dục, và cách tổ chức từng cơ quan trong bộ máy nhà nước.
Với người học bộ máy nhà nước, Hiến pháp giống tấm bản vẽ gốc: Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, toà án, viện kiểm sát, chính quyền địa phương đều có chương riêng. Phần dưới giải thích vì sao Hiến pháp đứng trên mọi văn bản, khác luật thường ở đâu, và cho bạn một bảng tra nhanh xem mỗi cơ quan nằm ở điều nào.
Giải nghĩa bằng lời thường
Chữ "hiến" trong Hiến pháp mang nghĩa phép tắc lớn, nền tảng. Nếu coi cả hệ thống pháp luật là một toà nhà nhiều tầng, thì Hiến pháp là phần móng: các tầng trên là luật, nghị quyết, pháp lệnh, nghị định, thông tư, nghị quyết của Hội đồng nhân dân, quyết định của Uỷ ban nhân dân. Tầng nào cũng phải đặt trên móng, không tầng nào được lệch khỏi móng.
Một cách hình dung khác gần với học sinh: mỗi trường có nội quy, mỗi lớp có thể có quy ước riêng, nhưng quy ước của lớp không được trái nội quy của trường. Hiến pháp đóng vị trí như "nội quy gốc" của cả đất nước, còn các văn bản khác giống quy ước của từng lớp, từng tổ. Hình ảnh này chỉ để dễ nhớ thứ bậc, không phải để coi Hiến pháp chỉ là một bản nội quy.
Hiến pháp không chỉ dành cho cơ quan nhà nước. Hiến pháp ghi nhận quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, nên mỗi người dân cũng là chủ thể của những quy định đó. Theo Hiến pháp, Quốc hội, các cơ quan nhà nước và toàn thể Nhân dân đều có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp.
Hiến pháp quy định những nhóm vấn đề nào
Nhìn theo nội dung, Hiến pháp năm 2013 có thể chia thành các nhóm lớn dưới đây. Cách chia này giúp bạn biết cần tìm phần nào khi tra cứu.
- Những vấn đề nền tảng về Nhà nước: Nhà nước của ai, quyền lực thuộc về ai, tổ chức theo nguyên tắc nào (trong đó có Điều 2).
- Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân.
- Kinh tế, xã hội, văn hoá, giáo dục, khoa học, công nghệ và môi trường.
- Bảo vệ Tổ quốc.
- Tổ chức bộ máy nhà nước, mỗi cơ quan một chương: Quốc hội; Chủ tịch nước; Chính phủ; Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân; chính quyền địa phương; Hội đồng bầu cử quốc gia và Kiểm toán nhà nước.
- Hiệu lực của Hiến pháp và việc sửa đổi Hiến pháp.
Phần tổ chức bộ máy chiếm nhiều điều nhất, và đó cũng là phần các danh mục khác trên trang này đi sâu từng cơ quan. Muốn hiểu một cơ quan, hãy đọc chương về cơ quan đó trong Hiến pháp trước, rồi mới đọc luật tổ chức của cơ quan đó.
Hiến pháp khác luật thường ở đâu
Hiến pháp và luật đều do Quốc hội thông qua, nên người học hay xếp chúng ngang nhau. Bảng dưới chỉ ra năm điểm khác.
| Tiêu chí | Hiến pháp | Luật |
|---|---|---|
| Hiệu lực pháp lý | Cao nhất | Thấp hơn Hiến pháp, phải phù hợp với Hiến pháp |
| Quyền của Quốc hội | Quyền lập hiến | Quyền lập pháp |
| Tỉ lệ biểu quyết thông qua | Ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội | Quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội |
| Phạm vi nội dung | Những vấn đề nền tảng nhất, mang tính nguyên tắc | Một lĩnh vực cụ thể, chi tiết hơn |
| Mức ổn định | Ít thay đổi; sửa đổi theo thủ tục riêng | Được sửa đổi, bổ sung thường xuyên hơn |
Chi tiết về việc ai có quyền đề nghị sửa Hiến pháp và các bước sửa đổi được giải thích ở danh mục về một đạo luật ra đời thế nào. Ở đây bạn chỉ cần nhớ: Hiến pháp khó sửa hơn luật, vì nó là phần móng.
Bảng tra nhanh: cơ quan nào ở điều nào
Đây là những điều Hiến pháp năm 2013 hay được dẫn khi học bộ máy nhà nước. Khi làm bài, bạn diễn đạt lại ý chính bằng lời của mình.
| Điều | Nói về | Ý chính cần nhớ |
|---|---|---|
| Điều 2 | Nguyên tắc quyền lực | Quyền lực nhà nước thống nhất, có phân công, phối hợp, kiểm soát trong thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp |
| Điều 69 | Quốc hội | Cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất |
| Điều 86 | Chủ tịch nước | Người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoại |
| Điều 94 | Chính phủ | Cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, cơ quan chấp hành của Quốc hội |
| Điều 102 | Toà án nhân dân | Cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp |
| Điều 107 | Viện kiểm sát nhân dân | Thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp |
| Chương về chính quyền địa phương | Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân | Theo Hiến pháp và Luật Tổ chức chính quyền địa phương hiện hành: Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực ở địa phương; Uỷ ban nhân dân là cơ quan chấp hành và cơ quan hành chính ở địa phương |
Hiến pháp năm 2013 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều, trong đó có phần về chính quyền địa phương gắn với việc tổ chức hai cấp tỉnh và xã. Khi trích dẫn, bạn nên đọc bản Hiến pháp đã cập nhật trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Các bản Hiến pháp và Ngày Pháp luật
Việt Nam đã có các bản Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013. Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội thông qua ngày 28 tháng 11 năm 2013 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 01 năm 2014. Mỗi bản Hiến pháp gắn với một giai đoạn phát triển của đất nước; phần lịch sử chi tiết thuộc môn Lịch sử, ở đây bạn chỉ cần nhớ năm của từng bản để không nhầm khi đọc tài liệu cũ.
Hiến pháp đầu tiên được thông qua ngày 9 tháng 11 năm 1946. Ngày 9 tháng 11 hằng năm được lấy làm Ngày Pháp luật Việt Nam. Đây là chi tiết hay xuất hiện trong câu hỏi trắc nghiệm và trong các hoạt động ngoại khoá ở trường.
Khi đọc một tài liệu, hãy xem nó dẫn Hiến pháp năm nào. Tài liệu dẫn Hiến pháp năm 1992 có thể mô tả cách tổ chức khác với hiện nay, chẳng hạn cách gọi nguyên tắc quyền lực chưa có chữ "kiểm soát" như Điều 2 Hiến pháp năm 2013. Lẫn hai bản là lỗi dễ mất điểm.
Bốn hiểu lầm thường gặp về Hiến pháp
Hiểu lầm: Hiến pháp chỉ là văn bản chung chung, không áp dụng được. Hiểu đúng: Hiến pháp có những quy định áp dụng trực tiếp, chẳng hạn quy định về vị trí, chức năng các cơ quan, tuổi bầu cử và ứng cử. Những vấn đề cần chi tiết hơn thì Hiến pháp giao cho luật quy định, nhưng luật đó phải phù hợp với Hiến pháp.
Hiểu lầm: luật mới ban hành sau thì đứng trên Hiến pháp. Hiểu đúng: nguyên tắc văn bản ban hành sau được ưu tiên chỉ dùng khi các văn bản do cùng một cơ quan ban hành có quy định khác nhau về cùng một vấn đề. Không văn bản nào, dù mới đến đâu, đứng trên Hiến pháp.
Hiểu lầm: Hiến pháp chỉ ràng buộc cơ quan nhà nước. Hiểu đúng: Hiến pháp ràng buộc cả cơ quan, tổ chức và công dân. Công dân có nghĩa vụ tuân theo Hiến pháp và pháp luật, đồng thời được Hiến pháp ghi nhận và bảo đảm các quyền cơ bản.
Hiểu lầm: sửa đổi một số điều nghĩa là có Hiến pháp mới. Hiểu đúng: Hiến pháp năm 2013 được sửa đổi, bổ sung một số điều thì vẫn là Hiến pháp năm 2013, chỉ là bản đã cập nhật. Khi làm bài, bạn gọi đúng tên "Hiến pháp năm 2013" và nếu cần thì thêm "đã được sửa đổi, bổ sung".
Đọc một điều Hiến pháp theo bốn bước
Nhiều bạn đọc Hiến pháp thấy khô vì đọc lướt cả câu dài. Thử tách theo bốn bước sau, áp dụng cho bất kỳ điều nào về bộ máy nhà nước.
- Tìm chủ ngữ: điều này nói về cơ quan hay chức danh nào.
- Tìm vị trí: cụm "là cơ quan…" hoặc "là người…" cho biết cơ quan đó đứng ở đâu trong bộ máy.
- Tìm chức năng: cụm "thực hiện quyền…", "thực hành…", "kiểm sát…" cho biết cơ quan đó làm gì.
- Tìm quan hệ: cụm "chịu trách nhiệm trước…", "báo cáo công tác trước…", "do… bầu" cho biết cơ quan đó nối với ai.
Thử với Điều 94: chủ ngữ là Chính phủ; vị trí là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất; chức năng là thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội; quan hệ là chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Bốn bước, bốn ý, đủ cho một câu trả lời ngắn.
Tự kiểm sau khi đọc
Bạn Minh lớp 10 tự đặt ra năm câu để kiểm tra mình. Thử trả lời rồi so với gợi ý trong ngoặc.
- Văn bản nào có hiệu lực pháp lý cao nhất? (Hiến pháp.)
- Một nghị định có nội dung trái Hiến pháp thì áp dụng văn bản nào? (Hiến pháp; văn bản trái Hiến pháp phải được xử lý theo quy định.)
- Cần tối thiểu bao nhiêu phiếu để Quốc hội thông qua Hiến pháp? (Ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu Quốc hội.)
- Hiến pháp hiện hành là bản năm nào? (Hiến pháp năm 2013, đã được sửa đổi, bổ sung một số điều.)
- Vì sao ngày 9 tháng 11 là Ngày Pháp luật Việt Nam? (Vì đó là ngày Hiến pháp đầu tiên năm 1946 được thông qua.)
Nếu sách giáo khoa của bạn in trước khi Hiến pháp được sửa đổi, bổ sung, phần nguyên tắc chung vẫn giữ nguyên; chỗ cần cập nhật chủ yếu là tổ chức chính quyền địa phương. Hỏi giáo viên cách trình bày khi làm bài.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hiến pháp có hiệu lực pháp lý cao nhất?
Vì Hiến pháp quy định những vấn đề nền tảng nhất của Nhà nước và do Quốc hội thông qua bằng quyền lập hiến với tỉ lệ biểu quyết cao nhất. Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp; văn bản trái Hiến pháp phải được xử lý theo quy định.
Hiến pháp và luật cùng do Quốc hội thông qua thì khác nhau ở đâu?
Hiến pháp thông qua bằng quyền lập hiến, cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành, có hiệu lực cao nhất và quy định những vấn đề nền tảng. Luật thông qua bằng quyền lập pháp, cần quá nửa tổng số đại biểu tán thành và điều chỉnh từng lĩnh vực cụ thể.
Việt Nam đã có bao nhiêu bản Hiến pháp?
Việt Nam đã có năm bản Hiến pháp, ban hành các năm 1946, 1959, 1980, 1992 và 2013. Hiến pháp năm 2013 là bản hiện hành và đã được sửa đổi, bổ sung một số điều; khi trích dẫn nên dùng bản đã cập nhật.
Học sinh có cần đọc nguyên văn Hiến pháp không?
Không cần thuộc lòng, nhưng nên đọc ít nhất các điều về nguyên tắc tổ chức quyền lực và các chương về từng cơ quan. Đọc nguyên văn giúp bạn dùng đúng cách gọi của Hiến pháp, tránh lỗi gọi sai tên hay sai vị trí cơ quan khi làm bài.
Ai có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp?
Theo Hiến pháp, Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, toà án, viện kiểm sát, các cơ quan khác của Nhà nước và toàn thể Nhân dân đều có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp. Cơ chế bảo vệ Hiến pháp do luật định.
Tra Hiến pháp bản chính thức ở đâu?
Bạn có thể tra trên cổng thông tin của Quốc hội và cổng pháp luật quốc gia, đều là trang có tên miền đuôi gov chấm vn. Nên chọn bản đã cập nhật các lần sửa đổi, bổ sung, và đối chiếu với sách giáo khoa đang dùng trong lớp.