PhanLap.comPhân Lập
Nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước theo Hiến pháp

Lập pháp, hành pháp, tư pháp là gì: ba quyền và cơ quan thực hiện ở Việt Nam

Lập pháp là làm luật, hành pháp là tổ chức thi hành luật, tư pháp là xét xử. Mỗi quyền do cơ quan nào thực hiện, ví dụ dễ nhớ và những chỗ hay nhầm.

Vietnamese university students in a lecture room sorting colored sticky notes without writing into three groups on a long table, side angle, bright overcast daylight

Lập pháp là quyền làm ra luật, hành pháp là quyền tổ chức thi hành luật và quản lý mọi mặt đời sống xã hội theo luật, tư pháp là quyền xét xử để bảo vệ công lý khi có vi phạm hay tranh chấp. Ở Việt Nam, theo Hiến pháp, Quốc hội thực hiện quyền lập hiến và quyền lập pháp, Chính phủ thực hiện quyền hành pháp, Toà án nhân dân thực hiện quyền tư pháp. Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.

Ba quyền này là ba phần việc trong việc thực hiện một quyền lực nhà nước thống nhất, được phân công cho các cơ quan khác nhau, có phối hợp và kiểm soát lẫn nhau theo Điều 2 Hiến pháp. Phần dưới giải từng quyền, đặt chúng cạnh nhau trong một bảng, rồi đi qua một tình huống giả định để bạn thấy ba quyền cùng xuất hiện trong một việc đời thường.

Mỗi quyền tóm trong một câu hỏi

Lập pháp trả lời câu hỏi: quy tắc chung là gì? Chữ "lập" là đặt ra, "pháp" là phép tắc, luật lệ. Lập pháp là đặt ra những quy tắc chung, áp dụng cho mọi người trong phạm vi luật điều chỉnh, dưới hình thức luật. Gần với nó là lập hiến, tức làm và sửa Hiến pháp.

Hành pháp trả lời câu hỏi: đưa quy tắc vào đời sống bằng cách nào? Chữ "hành" là thi hành, thực hiện. Hành pháp là tổ chức thực hiện Hiến pháp và luật, đề xuất chính sách, ban hành văn bản để luật được thi hành, quản lý kinh tế, xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại theo luật.

Tư pháp trả lời câu hỏi: khi có vi phạm hay tranh chấp thì phân xử ra sao? Trong cách gọi của Hiến pháp, quyền tư pháp gắn với hoạt động xét xử của toà án. Toà án xem xét vụ việc cụ thể, áp dụng pháp luật và đưa ra phán quyết.

Mẹo nhớ ba chữ. Lập pháp là "viết luật", hành pháp là "làm theo luật và tổ chức cho mọi người làm theo", tư pháp là "phân xử theo luật". Một câu dễ thuộc: Quốc hội viết, Chính phủ làm, Toà án xử.

Quyền lập pháp: Quốc hội làm gì và ai tham gia

Theo Điều 69 Hiến pháp, Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp. Quốc hội làm Hiến pháp và sửa đổi Hiến pháp, làm luật và sửa đổi luật. Một đạo luật được thông qua khi có quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành; Hiến pháp được thông qua khi có ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu tán thành.

Quốc hội không làm luật một mình từ đầu tới cuối. Nhiều chủ thể có quyền trình dự án luật, trong đó có Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao; đại biểu Quốc hội có quyền trình kiến nghị về luật và dự án luật. Sau khi Quốc hội thông qua, Chủ tịch nước công bố luật. Các bước cụ thể của quy trình làm luật có danh mục riêng giải thích kỹ.

Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan thường trực của Quốc hội, ban hành pháp lệnh về những vấn đề được Quốc hội giao. Đây là chỗ đề trắc nghiệm hay hỏi: pháp lệnh không phải do Chính phủ ban hành.

Quyền hành pháp: rộng hơn việc "làm hành chính"

Theo Điều 94 Hiến pháp, Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp, là cơ quan chấp hành của Quốc hội. "Chấp hành" nghĩa là tổ chức thực hiện những gì Quốc hội đã quyết định, từ luật tới các nghị quyết về ngân sách, kế hoạch phát triển.

Quyền hành pháp có hai mặt mà người học nên tách ra. Mặt thứ nhất là hoạch định và đề xuất: Chính phủ xây dựng chính sách, soạn và trình dự án luật, ban hành nghị định để luật đi vào thực tế. Mặt thứ hai là quản lý hành chính: điều hành bộ máy hành chính từ các bộ tới Uỷ ban nhân dân các cấp, giải quyết công việc hằng ngày của Nhà nước. Hành pháp bao trùm cả hai mặt đó.

Ở địa phương, Uỷ ban nhân dân là cơ quan hành chính nhà nước, tổ chức thi hành Hiến pháp, luật và văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên trên địa bàn. Vì vậy khi nói "hệ thống cơ quan hành chính", bạn hiểu là Chính phủ ở trên cùng, các bộ, cơ quan ngang bộ, rồi tới Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã.

Quyền tư pháp: xét xử là trung tâm

Theo Điều 102 Hiến pháp, Toà án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. Toà án xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính và các loại việc khác theo luật. Khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.

Viện kiểm sát nhân dân không xét xử, nhưng gắn chặt với hoạt động tư pháp: theo Điều 107, viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Nói gọn, viện kiểm sát là cơ quan buộc tội nhân danh Nhà nước trong vụ án hình sự và theo dõi xem các hoạt động tư pháp có đúng pháp luật không.

Một chỗ hay nhầm: Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp có chữ "tư pháp" trong tên nhưng thuộc hệ thống hành chính. Bộ Tư pháp là một bộ của Chính phủ, Sở Tư pháp là cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân tỉnh. Hai cơ quan này không xét xử. Khi đề hỏi "cơ quan thực hiện quyền tư pháp", đáp án là Toà án nhân dân.

Đặt ba quyền cạnh nhau

Bảng dưới gom ba quyền vào một chỗ để so. Mỗi dòng là một tiêu chí bạn có thể dùng khi làm bài so sánh.

Tiêu chíLập phápHành phápTư pháp
Cơ quan thực hiện chủ yếuQuốc hộiChính phủToà án nhân dân
Căn cứ Hiến phápĐiều 69Điều 94Điều 102
Sản phẩm tiêu biểuHiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hộiNghị định, quyết định, các quyết định quản lý cụ thểBản án, quyết định của toà án
Áp dụng cho aiMọi người trong phạm vi điều chỉnh của luậtChung hoặc cụ thể tuỳ văn bảnNhững người liên quan trong một vụ việc cụ thể
Câu hỏi gốcQuy tắc chung là gì?Thi hành quy tắc thế nào?Vụ việc này phân xử ra sao?
Ở địa phươngKhông có cơ quan lập pháp; Hội đồng nhân dân ra nghị quyết về việc địa phươngUỷ ban nhân dân cấp tỉnh, cấp xãToà án nhân dân cấp tỉnh và cấp khu vực

Dòng cuối là chỗ học sinh hay sai: Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, ban hành nghị quyết, nhưng không gọi là "cơ quan lập pháp địa phương". Quyền lập pháp chỉ do Quốc hội thực hiện. Hệ thống toà án vừa được sắp xếp lại, nên khi cần các cấp toà cụ thể, bạn đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của toà án hoặc cổng pháp luật quốc gia.

Một tình huống, đủ cả ba quyền

Tình huống giả định để dễ nhớ: một đạo luật mới đặt ra yêu cầu về an toàn cho xe đạp điện của học sinh. Bạn Lan, sinh viên năm nhất, thử lần theo xem ba quyền xuất hiện ở đâu.

  • Lập pháp: Quốc hội thảo luận, biểu quyết thông qua đạo luật có quy định chung về điều kiện an toàn; Chủ tịch nước công bố luật.
  • Hành pháp: Chính phủ ban hành nghị định quy định chi tiết; bộ quản lý lĩnh vực hướng dẫn kỹ thuật; Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, cấp xã tổ chức tuyên truyền và thực hiện; lực lượng có thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính theo luật.
  • Tư pháp: nếu một người không đồng ý với quyết định xử phạt và khởi kiện, toà án xét xử vụ án hành chính, xem quyết định đó có đúng pháp luật không.
  • Kiểm soát đi kèm: Quốc hội và Hội đồng nhân dân giám sát việc thi hành; viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp.

Tình huống này cho thấy ba quyền không đứng riêng mà nối nhau như ba khâu của một dây chuyền. Đây cũng là ví dụ tốt khi bạn cần minh hoạ chữ "phối hợp" và "kiểm soát" trong bài tự luận.

Năm câu hay bị trả lời sai và cách sửa

"Chính phủ làm luật." Sai ở chữ "làm". Chính phủ soạn và trình dự án luật, ban hành nghị định để thi hành luật. Thông qua luật là việc của Quốc hội. Câu đúng: Chính phủ trình dự án luật, Quốc hội thông qua.

"Chủ tịch nước ban hành luật." Sai ở chữ "ban hành". Chủ tịch nước công bố luật sau khi Quốc hội đã thông qua. Công bố là thủ tục để luật được đưa ra thi hành, không phải quyết định nội dung luật.

"Viện kiểm sát là cơ quan tư pháp xét xử." Viện kiểm sát gắn với hoạt động tư pháp nhưng không xét xử. Hiến pháp giao cho viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp; xét xử là việc của toà án.

"Uỷ ban nhân dân là cơ quan quyền lực ở địa phương." Cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương là Hội đồng nhân dân. Uỷ ban nhân dân là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân và là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, tức thuộc khối thi hành.

"Hành pháp và hành chính là một." Hai chữ gần nhau nhưng không trùng. Hành chính là hoạt động quản lý, điều hành cụ thể; hành pháp rộng hơn, gồm cả đề xuất chính sách, trình dự án luật, ban hành văn bản để thi hành luật. Khi đề hỏi cơ quan thực hiện quyền hành pháp, đáp án là Chính phủ.

Câu hỏi thường gặp

Cơ quan lập pháp ở Việt Nam là cơ quan nào?

Cơ quan thực hiện quyền lập pháp ở Việt Nam là Quốc hội. Theo Điều 69 Hiến pháp, Quốc hội thực hiện quyền lập hiến và quyền lập pháp, đồng thời quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước.

Cơ quan hành pháp gồm những cơ quan nào?

Ở trung ương, Chính phủ là cơ quan thực hiện quyền hành pháp, cùng các bộ, cơ quan ngang bộ quản lý từng ngành, lĩnh vực. Ở địa phương, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã là cơ quan hành chính nhà nước tổ chức thi hành pháp luật trên địa bàn.

Viện kiểm sát có phải cơ quan xét xử không?

Không. Viện kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Việc xét xử thuộc về toà án. Trong một vụ án hình sự, viện kiểm sát là bên buộc tội nhân danh Nhà nước, còn toà án là bên phán quyết.

Bộ Tư pháp có thuộc hệ thống tư pháp không?

Theo nghĩa cơ quan thực hiện quyền tư pháp tức xét xử, Bộ Tư pháp không thuộc hệ thống đó. Bộ Tư pháp là một bộ của Chính phủ, thuộc khối hành pháp, phụ trách quản lý nhà nước về công tác xây dựng và thi hành pháp luật cùng một số lĩnh vực khác.

Hội đồng nhân dân có phải cơ quan lập pháp ở địa phương không?

Không nên gọi như vậy. Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, ban hành nghị quyết về các vấn đề của địa phương trong phạm vi luật cho phép. Quyền lập pháp, tức làm luật, chỉ do Quốc hội thực hiện.

Ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp có độc lập với nhau không?

Theo Hiến pháp Việt Nam, đây là ba phần việc trong việc thực hiện một quyền lực nhà nước thống nhất. Các cơ quan được phân công thực hiện từng quyền, có phối hợp và kiểm soát lẫn nhau. Riêng hoạt động xét xử thì thẩm phán, hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138