"Quyền lực nhà nước là thống nhất" nghĩa là quyền lực nhà nước có một nguồn gốc duy nhất là Nhân dân và không bị chia thành những quyền lực riêng biệt, độc lập với nhau. Trên nền thống nhất đó, Điều 2 Hiến pháp quy định có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Nói gọn: một quyền lực, nhiều cơ quan được giao phần việc, cùng làm và cùng kiểm soát lẫn nhau.
Câu Hiến pháp này ngắn nhưng chứa bốn ý, và đề kiểm tra hay hỏi từng ý. Phần dưới tách riêng từng chữ, mỗi chữ có một ví dụ, rồi chỉ ra những cách hiểu sai thường gặp. Đây cũng là cách đọc đúng tên gọi "Phân Lập": phân công, phối hợp và kiểm soát việc thực hiện quyền lực, không phải chia tách quyền lực.
Bốn ý trong một câu của Điều 2
Thống nhất. Quyền lực nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân, thuộc về Nhân dân. Quốc hội, Chính phủ, Toà án hay chính quyền địa phương đều thực hiện quyền lực do Nhân dân trao, không cơ quan nào có một "quyền lực riêng" đứng ngoài nguồn gốc chung ấy.
Phân công. Việc thực hiện quyền lực được chia cho các cơ quan khác nhau theo chức năng: cơ quan nào làm luật, cơ quan nào tổ chức thi hành, cơ quan nào xét xử. Phân công giúp mỗi cơ quan chuyên sâu vào phần việc của mình và biết rõ trách nhiệm.
Phối hợp. Các cơ quan được phân công không làm việc biệt lập. Nhiều việc lớn chỉ hoàn thành khi nhiều cơ quan cùng góp phần, mỗi cơ quan đúng vai của mình.
Kiểm soát. Các cơ quan kiểm tra, giám sát việc thực hiện quyền lực của nhau theo những kênh Hiến pháp và luật quy định, để quyền lực được dùng đúng mục đích, đúng phạm vi.
Ba quyền được nhắc tên. Điều 2 gọi tên ba quyền: lập pháp, hành pháp, tư pháp. Đây là ba mặt của việc thực hiện quyền lực nhà nước, không phải ba quyền lực tách rời.
"Thống nhất" khác "tập trung vào một người" như thế nào
Một số bạn đọc chữ "thống nhất" rồi hiểu thành "mọi quyền nằm trong tay một cơ quan" hay "một người quyết hết". Hiểu như vậy là lệch. Thống nhất ở đây nói về nguồn gốc và mục đích của quyền lực: quyền lực đến từ Nhân dân và phục vụ Nhân dân, nên dù chia cho nhiều cơ quan thực hiện, nó vẫn là một.
Hãy hình dung một con sông lớn chia thành nhiều kênh tưới cho từng cánh đồng. Nước ở các kênh là cùng một dòng nước, nhưng mỗi kênh có hướng chảy, có cửa cống, có người trông coi riêng. Nếu không có kênh, nước tràn bờ; nếu các kênh không thông nhau, có cánh đồng sẽ khô. Hình ảnh này giúp nhớ cả ba chữ: cùng một dòng nước (thống nhất), chia kênh (phân công), thông nhau (phối hợp), có cửa cống và người trông (kiểm soát).
Về mặt tổ chức, chính Hiến pháp xác định Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Các cơ quan khác ở trung ương được hình thành từ Quốc hội theo những cách khác nhau, và chịu trách nhiệm hoặc báo cáo công tác trước Quốc hội. Đó là biểu hiện cụ thể của sự thống nhất trong tổ chức bộ máy.
Phân công: mỗi quyền giao cho cơ quan nào
Bảng dưới là phần phân công cơ bản ở trung ương theo Hiến pháp. Mỗi quyền có một cơ quan được giao chủ yếu, nhưng các cơ quan khác vẫn tham gia ở những khâu nhất định.
| Quyền | Cơ quan được giao chủ yếu | Cách gọi trong Hiến pháp | Cơ quan khác tham gia ở khâu nào |
|---|---|---|---|
| Lập pháp | Quốc hội | Thực hiện quyền lập hiến, quyền lập pháp (Điều 69) | Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và một số chủ thể khác có quyền trình dự án luật; Chủ tịch nước công bố luật |
| Hành pháp | Chính phủ | Cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, thực hiện quyền hành pháp (Điều 94) | Quốc hội giám sát, quyết định ngân sách; Uỷ ban nhân dân tổ chức thi hành ở địa phương |
| Tư pháp | Toà án nhân dân | Cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp (Điều 102) | Viện kiểm sát thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp (Điều 107) |
Chú ý cột cuối: không có quyền nào chỉ một cơ quan làm từ đầu tới cuối. Đó chính là chỗ "phân công" nối sang "phối hợp".
Phối hợp: một việc, nhiều cơ quan cùng góp phần
Ví dụ dễ thấy nhất là một đạo luật. Chính phủ có thể soạn và trình dự án luật; các cơ quan của Quốc hội thẩm tra; Quốc hội thảo luận và biểu quyết; Chủ tịch nước công bố; Chính phủ và các bộ ban hành văn bản hướng dẫn thi hành; Uỷ ban nhân dân các cấp tổ chức thực hiện ở địa phương; khi có tranh chấp liên quan, toà án xét xử. Thiếu một khâu, đạo luật hoặc không ra đời, hoặc không đi vào cuộc sống.
Ví dụ thứ hai là ngân sách nhà nước. Chính phủ lập dự toán và tổ chức thực hiện; Quốc hội quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán; Kiểm toán nhà nước kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công. Mỗi cơ quan đúng vai, nối vào nhau thành một chu trình.
Phối hợp không có nghĩa là làm thay. Quốc hội không đứng ra quản lý hành chính hằng ngày thay Chính phủ; Chính phủ không thông qua luật thay Quốc hội; không cơ quan nào được can thiệp vào việc xét xử của toà án. Phối hợp là mỗi bên làm trọn phần của mình và kết nối đúng lúc với phần của bên kia.
Ở địa phương, phối hợp cũng diễn ra hằng ngày. Hội đồng nhân dân tỉnh ra nghị quyết về một chương trình của địa phương; Uỷ ban nhân dân tỉnh tổ chức thực hiện, giao các sở theo dõi từng phần; Uỷ ban nhân dân cấp xã triển khai tới người dân; Hội đồng nhân dân lại xem xét báo cáo kết quả. Khi kể ví dụ trong bài làm, bạn nên nêu rõ từng cơ quan làm khâu nào, đừng chỉ viết chung chung là "các cơ quan cùng phối hợp".
Kiểm soát: ai kiểm soát ai, bằng cách nào
Kiểm soát quyền lực diễn ra qua nhiều kênh. Bảng dưới chỉ nêu những kênh cơ bản ở mức nguyên lý; danh mục kiểm soát và giám sát có bài riêng đi sâu hơn.
| Bên kiểm soát | Đối tượng | Công cụ ở mức nguyên lý |
|---|---|---|
| Quốc hội | Hoạt động của Nhà nước nói chung | Giám sát tối cao, xem xét báo cáo công tác, chất vấn, lấy phiếu và bỏ phiếu tín nhiệm |
| Hội đồng nhân dân | Cơ quan nhà nước ở địa phương | Giám sát, xem xét báo cáo, chất vấn |
| Toà án nhân dân | Quyết định, hành vi hành chính | Xét xử các vụ án hành chính khi có người khởi kiện |
| Viện kiểm sát nhân dân | Hoạt động tư pháp | Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp |
| Kiểm toán nhà nước | Việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công | Kiểm toán, báo cáo kết quả |
| Nhân dân | Đại biểu dân cử và cơ quan nhà nước | Bầu cử, tiếp xúc cử tri, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo theo pháp luật |
Kiểm soát ở đây nhằm bảo đảm quyền lực được dùng đúng Hiến pháp và pháp luật, chứ không nhằm để các cơ quan kìm hãm hay đối đầu nhau. Đó là điểm khác biệt về tinh thần cần nắm khi trả lời câu hỏi tự luận.
Hiểu lầm thường gặp và cách hiểu đúng
Hiểu lầm: có ba quyền nghĩa là có ba quyền lực độc lập. Hiểu đúng: lập pháp, hành pháp, tư pháp là ba phần việc trong việc thực hiện một quyền lực nhà nước thống nhất. Hiến pháp không trình bày đây là ba nhánh quyền lực tách rời.
Hiểu lầm: phân công thì mỗi cơ quan tự làm, không liên quan đến nhau. Hiểu đúng: phân công luôn đi kèm phối hợp và kiểm soát. Ba chữ đứng cạnh nhau trong cùng một câu Hiến pháp và phải hiểu cùng nhau.
Hiểu lầm: kiểm soát nghĩa là cấp trên kiểm tra cấp dưới. Hiểu đúng: kiểm soát quyền lực theo Điều 2 là kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện các quyền khác nhau, chẳng hạn toà án xét xử vụ án hành chính, Quốc hội giám sát Chính phủ. Quan hệ cấp trên với cấp dưới trong cùng một hệ thống là chuyện khác.
Hiểu lầm: tên "Phân Lập" nghĩa là phân lập quyền lực. Hiểu đúng: trên trang này, "Phân Lập" được đọc là phân công, phối hợp, kiểm soát việc thực hiện quyền lực, đúng với Điều 2 Hiến pháp. Nó không mang nghĩa chia tách quyền lực.
Câu hỏi tự kiểm có đáp án
Cô Hoa dạy môn Giáo dục kinh tế và pháp luật thường cho lớp làm nhanh ba câu dưới đây sau khi học phần nguyên tắc. Bạn thử trả lời trước khi đọc đáp án trong ngoặc.
- Câu 1. Theo Hiến pháp, quyền lực nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc nào? A. Mỗi cơ quan giữ một quyền lực riêng, tách biệt. B. Thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát. C. Tập trung vào Chính phủ. (Đáp án B, theo Điều 2.)
- Câu 2. Chính phủ trình dự án luật, Quốc hội thông qua, Chủ tịch nước công bố. Đây là ví dụ rõ nhất cho chữ nào? (Phối hợp: ba cơ quan cùng góp phần vào một việc, mỗi cơ quan đúng vai.)
- Câu 3. Một người khởi kiện quyết định hành chính ra toà án và toà án xem xét tính hợp pháp của quyết định đó. Đây là ví dụ cho chữ nào? (Kiểm soát: cơ quan thực hiện quyền tư pháp kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp.)
Muốn đọc nguyên văn, bạn tra Hiến pháp trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia, phần Điều 2. Khi làm bài, hãy diễn đạt bằng lời của mình nhưng giữ đúng bốn chữ khoá: thống nhất, phân công, phối hợp, kiểm soát.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất được quy định ở đâu?
Nguyên tắc này được quy định tại Điều 2 Hiến pháp năm 2013. Điều này nêu quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Phân công và phối hợp khác nhau thế nào?
Phân công trả lời câu hỏi việc gì giao cho cơ quan nào. Phối hợp trả lời câu hỏi các cơ quan đã được giao việc nối với nhau ra sao để hoàn thành một nhiệm vụ chung. Có phân công mà thiếu phối hợp thì mỗi cơ quan làm đúng phần mình nhưng việc chung vẫn có thể không thành.
Vì sao Hiến pháp năm 2013 nhấn mạnh thêm chữ kiểm soát?
Chữ kiểm soát nhằm bảo đảm mỗi cơ quan dùng quyền lực đúng phạm vi Hiến pháp và luật giao. Khi quyền lực được giao cho nhiều cơ quan, cần có cơ chế để các cơ quan kiểm tra, giám sát lẫn nhau theo đúng kênh luật định.
Kiểm soát quyền lực có làm các cơ quan đối đầu nhau không?
Không. Kiểm soát theo Hiến pháp là để quyền lực được thực hiện đúng, không phải để các cơ quan kìm hãm hay đối đầu. Nó diễn ra trên nền quyền lực thống nhất và đi cùng sự phối hợp giữa các cơ quan.
Khi làm bài tự luận về nguyên tắc này nên trình bày theo dàn ý nào?
Một dàn ý gọn gồm bốn phần: nêu nguyên tắc và căn cứ Điều 2; giải thích chữ thống nhất; giải thích phân công, phối hợp, kiểm soát, mỗi chữ một ví dụ; kết bằng ý nghĩa của nguyên tắc đối với việc thực hiện quyền lực đúng pháp luật. Nên theo thêm yêu cầu riêng của giáo viên.