Ở Việt Nam, một đạo luật ra đời qua chuỗi bước nối nhau: có đề nghị xây dựng luật và chính sách, cơ quan có thẩm quyền soạn dự án luật, lấy ý kiến, cơ quan của Quốc hội thẩm tra, Quốc hội thảo luận, chỉnh lý rồi biểu quyết; luật được thông qua khi quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội tán thành, sau đó Chủ tịch nước công bố và luật có hiệu lực từ ngày ghi trong chính văn bản.
Quyền làm luật thuộc về Quốc hội, nhưng để một dự án luật lên tới bàn biểu quyết cần nhiều cơ quan cùng góp phần: Chính phủ và các cơ quan khác trình dự án, các uỷ ban của Quốc hội thẩm tra, Chủ tịch nước công bố. Đây chính là sự phân công và phối hợp trong thực hiện quyền lập pháp theo tinh thần Điều 2 Hiến pháp 2013. Dưới đây là sơ đồ chữ từng bước, ai làm gì ở mỗi bước và những chỗ học sinh, sinh viên hay nhầm.
Sơ đồ chữ: tám bước từ ý tưởng tới luật có hiệu lực
Có thể hình dung đường đi của một dự án luật như một băng chuyền tám trạm. Tên gọi chi tiết và thời hạn từng bước do luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định và có thể được sửa đổi theo thời gian, nên ở đây chỉ nêu khung nguyên lý để bạn nắm mạch:
- Đề nghị và chính sách: cơ quan có quyền trình dự án luật nêu vì sao cần luật, giải quyết vấn đề gì, theo hướng nào.
- Đưa vào kế hoạch lập pháp: đề nghị được xem xét để xếp vào chương trình, kế hoạch làm luật của Quốc hội.
- Soạn thảo: cơ quan chủ trì lập ban soạn thảo, viết dự thảo, đánh giá tác động.
- Lấy ý kiến: gửi các cơ quan, tổ chức, chuyên gia, đối tượng chịu tác động; dự thảo được đăng công khai để người dân góp ý.
- Thẩm định, thẩm tra: dự án do Chính phủ trình được thẩm định trước khi trình; khi đã trình Quốc hội thì Hội đồng Dân tộc hoặc uỷ ban của Quốc hội thẩm tra.
- Quốc hội xem xét: đại biểu thảo luận ở tổ và ở hội trường; cơ quan liên quan tiếp thu, giải trình, chỉnh lý dự thảo.
- Biểu quyết thông qua: luật được thông qua khi quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội tán thành; Chủ tịch Quốc hội ký chứng thực.
- Công bố và có hiệu lực: Chủ tịch nước công bố luật; luật có hiệu lực từ ngày được ghi trong luật.
Mẹo nhớ tám trạm theo bốn chữ: đề – soạn – xét – công. "Đề" là đề nghị và kế hoạch; "soạn" là viết và lấy ý kiến; "xét" là thẩm tra, thảo luận, biểu quyết; "công" là công bố và hiệu lực.
Giai đoạn chuẩn bị: vì sao phải làm rõ chính sách trước khi viết điều luật
Nhiều người nghĩ làm luật bắt đầu bằng việc viết từng điều khoản. Thực ra, việc đầu tiên là trả lời câu hỏi: xã hội đang gặp vấn đề gì mà cần một luật mới, hoặc cần sửa luật cũ? Cơ quan đề nghị phải nêu rõ chính sách định đưa vào luật, những phương án có thể chọn, chi phí và lợi ích dự kiến, đối tượng chịu tác động. Phần này giống như bản thiết kế trước khi xây nhà: thiết kế sai thì xây khéo đến đâu cũng không dùng được.
Sau khi chính sách được thống nhất ở mức nguyên tắc, cơ quan chủ trì soạn thảo mới bắt tay viết dự thảo. Với phần lớn dự án do Chính phủ trình, Chính phủ giao một bộ hoặc cơ quan ngang bộ phụ trách lĩnh vực đó chủ trì; ban soạn thảo thường gồm đại diện nhiều cơ quan, chuyên gia, nhà khoa học. Dự thảo đi kèm tờ trình giải thích lý do, báo cáo đánh giá tác động và các tài liệu liên quan.
Chỗ cần nhớ: cơ quan soạn thảo không phải là cơ quan làm luật. Bộ soạn, Chính phủ trình, nhưng chỉ Quốc hội mới có quyền thông qua luật. Chính phủ có quyền ban hành nghị định, không có quyền ban hành luật.
Lấy ý kiến, thẩm định và thẩm tra: ba lớp sàng lọc khác nhau
Lấy ý kiến là mở rộng tầm nhìn. Dự thảo được gửi tới cơ quan, tổ chức liên quan và đăng công khai để mọi người góp ý. Mục đích là nghe những người sẽ chịu tác động của luật: doanh nghiệp, người lao động, chính quyền địa phương, chuyên gia. Ý kiến được tổng hợp, cơ quan soạn thảo phải giải trình tiếp thu hay không tiếp thu.
Thẩm định là kiểm tra từ phía trình. Với dự án luật do Chính phủ trình, trước khi trình có bước thẩm định do cơ quan tư pháp của Chính phủ thực hiện, xem dự thảo có hợp Hiến pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật, đúng kỹ thuật lập pháp hay không. Ở đây "tư pháp" là tên ngành quản lý công tác pháp chế, không phải cơ quan xét xử.
Thẩm tra là kiểm tra từ phía Quốc hội. Khi dự án đã được trình Quốc hội, Hội đồng Dân tộc hoặc uỷ ban phụ trách lĩnh vực của Quốc hội thẩm tra: xem xét sự cần thiết, phạm vi, nội dung, tính khả thi, rồi có báo cáo thẩm tra gửi đại biểu. Báo cáo này là tài liệu quan trọng để đại biểu thảo luận.
Mẹo không nhầm. Thẩm định đứng trước cửa trình, thẩm tra đứng trong nhà Quốc hội. Một bên thuộc khối hành pháp tự soát hồ sơ của mình, một bên là cơ quan của Quốc hội xem xét hồ sơ được gửi tới.
Tại Quốc hội: thảo luận, chỉnh lý và biểu quyết
Khi dự án luật được đưa ra kỳ họp, người đại diện cơ quan trình trình bày tờ trình, đại diện cơ quan thẩm tra trình bày báo cáo thẩm tra. Đại biểu thảo luận ở tổ, thường gồm đại biểu một vài đoàn, rồi thảo luận ở hội trường. Những vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau có thể được đưa ra xin ý kiến để Quốc hội chọn phương án.
Sau thảo luận, cơ quan thẩm tra phối hợp với cơ quan trình và các cơ quan liên quan nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội chỉ đạo, điều hoà việc tiếp thu, chỉnh lý và có báo cáo giải trình gửi đại biểu. Tuỳ quy mô và tính chất, một dự án luật có thể được xem xét, thông qua tại một kỳ họp hoặc qua nhiều kỳ họp; cách làm cụ thể theo quy định hiện hành.
Cuối cùng, Quốc hội biểu quyết. Theo Hiến pháp, luật được thông qua khi có quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Chú ý chữ "tổng số": mẫu số là toàn bộ đại biểu, không phải số người có mặt hôm biểu quyết. Sau khi luật được thông qua, Chủ tịch Quốc hội ký chứng thực.
Bảng tra nhanh: mỗi bước do ai làm, cho ra cái gì
Bảng dưới gom các bước theo cơ quan chịu trách nhiệm chính. Đây là bảng tổng quát để học; tên tài liệu cụ thể có thể khác theo quy định hiện hành.
| Bước | Cơ quan làm chính | Kết quả của bước |
|---|---|---|
| Đề nghị, chính sách | Cơ quan có quyền trình dự án luật | Đề nghị xây dựng luật, nội dung chính sách |
| Kế hoạch lập pháp | Quốc hội và Uỷ ban Thường vụ Quốc hội | Dự án được xếp vào chương trình, kế hoạch |
| Soạn thảo | Cơ quan chủ trì, ban soạn thảo | Dự thảo luật, tờ trình, đánh giá tác động |
| Lấy ý kiến | Cơ quan chủ trì soạn thảo | Bản tổng hợp, giải trình ý kiến góp ý |
| Thẩm định | Cơ quan tư pháp của Chính phủ (với dự án Chính phủ trình) | Báo cáo thẩm định |
| Thẩm tra | Hội đồng Dân tộc, uỷ ban của Quốc hội | Báo cáo thẩm tra |
| Thảo luận, biểu quyết | Quốc hội | Luật được thông qua, Chủ tịch Quốc hội ký chứng thực |
| Công bố | Chủ tịch nước | Lệnh công bố luật |
Nhìn cột giữa, bạn thấy đủ ba khối: cơ quan trình (thường là Chính phủ), cơ quan của Quốc hội, và Chủ tịch nước. Không một cơ quan nào tự mình làm trọn từ đầu tới cuối.
Ví dụ giả định: lớp 11 mô phỏng làm một luật
Cô Hoa chia lớp thành các nhóm để mô phỏng việc làm một luật giả định về giữ gìn cây xanh nơi công cộng. Mỗi nhóm đóng một vai và phải nói đúng việc của mình:
- Nhóm "Chính phủ" trình bày vì sao cần luật, chính sách chính là gì, và nói rõ một bộ được giao chủ trì soạn thảo.
- Nhóm "người dân góp ý" gửi ba ý kiến, trong đó có một ý kiến không được tiếp thu; nhóm "Chính phủ" phải giải trình lý do.
- Nhóm "uỷ ban của Quốc hội" đọc báo cáo thẩm tra: điều nào khả thi, điều nào cần sửa.
- Cả lớp làm "đại biểu" thảo luận rồi biểu quyết; bạn Minh đếm phiếu và phải so với tổng số thành viên lớp, không so với số bạn có mặt.
- Nhóm "Chủ tịch nước" đọc lệnh công bố; nhóm "Chủ tịch Quốc hội" ký chứng thực trước đó.
Câu tự kiểm sau buổi học: nếu lớp có 40 bạn, hôm biểu quyết có 30 bạn và 18 bạn tán thành, "luật" của lớp có được thông qua không? Đáp án: không, vì 18 chưa vượt quá nửa của 40. Câu này giúp nhớ mẫu số là tổng số đại biểu.
Chỗ hay nhầm và cách tra quy trình chính xác
Nhầm thứ nhất: "Chủ tịch nước ban hành luật". Đúng là Chủ tịch nước công bố luật, còn Quốc hội mới là cơ quan thông qua luật. Nhầm thứ hai: "Chính phủ làm luật". Đúng là Chính phủ trình dự án luật và ban hành nghị định để thi hành luật. Nhầm thứ ba: luật có hiệu lực ngay khi Quốc hội bấm nút. Đúng là ngày có hiệu lực được ghi trong luật, thường cách ngày thông qua một khoảng để mọi người kịp chuẩn bị.
Quy trình chi tiết như thời hạn gửi hồ sơ, số lần lấy ý kiến, thành phần hồ sơ trình được quy định trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực, và luật này cũng từng được thay thế, sửa đổi. Vì vậy, khi cần con số chính xác, bạn tra văn bản hiện hành trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội, của Chính phủ hoặc cổng pháp luật quốc gia, và đối chiếu với sách giáo khoa đang dùng. Với bài thi, hãy học vững khung các bước và vai trò từng cơ quan; đó là phần ít thay đổi nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan nào có quyền thông qua luật ở Việt Nam?
Chỉ Quốc hội có quyền thông qua luật. Các cơ quan khác như Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thể trình dự án luật, nhưng quyết định cuối cùng là biểu quyết của Quốc hội.
Một luật cần bao nhiêu phiếu để được thông qua?
Theo Hiến pháp, luật được thông qua khi quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Mẫu số là tổng số đại biểu Quốc hội, không phải số đại biểu có mặt trong phiên biểu quyết.
Thẩm định và thẩm tra dự án luật khác nhau thế nào?
Thẩm định là bước kiểm tra trước khi trình, áp dụng với dự án do Chính phủ trình và do cơ quan tư pháp của Chính phủ thực hiện. Thẩm tra là bước Hội đồng Dân tộc hoặc uỷ ban của Quốc hội xem xét dự án sau khi đã trình Quốc hội.
Ai ký vào luật sau khi Quốc hội thông qua?
Chủ tịch Quốc hội ký chứng thực luật đã được thông qua. Sau đó Chủ tịch nước ký lệnh công bố luật. Hai chữ ký này có ý nghĩa khác nhau: một bên xác nhận văn bản Quốc hội đã thông qua, một bên đưa luật ra công bố.
Người dân tham gia vào quy trình làm luật ở bước nào?
Người dân tham gia rõ nhất ở bước lấy ý kiến, khi dự thảo được đăng công khai để mọi người góp ý. Ngoài ra, người dân có thể gửi ý kiến tới đại biểu Quốc hội nơi mình được bầu để đại biểu mang vào thảo luận.
Học sinh nên học quy trình làm luật theo cách nào cho dễ nhớ?
Nên nhớ theo bốn chữ đề, soạn, xét, công, rồi gắn mỗi chữ với cơ quan làm chính. Con số thời hạn chi tiết có thể thay đổi theo luật hiện hành, nên chỉ học khi giáo viên yêu cầu và tra ở văn bản chính thức.