Phối hợp giữa các cơ quan nhà nước là việc các cơ quan được phân công thực hiện những phần quyền khác nhau cùng làm, mỗi cơ quan đúng phần việc của mình, để hoàn thành một nhiệm vụ chung mà không cơ quan nào làm trọn một mình. Theo Điều 2 Hiến pháp năm 2013, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Phối hợp là vế đứng giữa, nối phân công với kiểm soát.
Cách hiểu phối hợp nhanh nhất là đi qua ví dụ. Phần dưới đây trình bày ba ví dụ hay gặp trong chương trình học: một đạo luật, một năm ngân sách và việc bổ nhiệm một bộ trưởng. Ở mỗi ví dụ, bạn sẽ thấy cơ quan nào làm bước nào, và ngay trong lúc phối hợp, kiểm soát diễn ra ở đâu.
Phối hợp nghĩa là gì, và không phải là gì
Phối hợp đòi hỏi hai điều cùng lúc. Thứ nhất, mỗi cơ quan làm đúng phần việc được Hiến pháp, luật giao: Quốc hội làm luật, Chính phủ tổ chức thi hành, Chủ tịch nước công bố luật, toà án xét xử. Thứ hai, các phần việc đó phải khớp nối với nhau về thời gian, thông tin và trách nhiệm, để kết quả chung đạt được.
Phối hợp không có nghĩa là làm thay. Chính phủ có thể trình dự án luật và tham gia giải trình, nhưng không biểu quyết thông qua luật. Quốc hội quyết định dự toán ngân sách, nhưng không trực tiếp chi tiêu ngân sách. Nếu một cơ quan làm luôn phần việc của cơ quan khác thì nguyên tắc phân công bị phá vỡ.
Phối hợp cũng không có nghĩa là bỏ qua kiểm soát. Ngay trong lúc phối hợp, mỗi bước đều có cơ chế để cơ quan sau xem xét việc của cơ quan trước. Vì vậy ba chữ phân công, phối hợp, kiểm soát luôn được đọc liền nhau, không tách rời.
Ví dụ một: một đạo luật đi qua tay những cơ quan nào
Quy trình chi tiết thuộc luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật; ở đây chỉ nhấn vào vai trò phối hợp của từng cơ quan, giả định dự án luật do Chính phủ trình.
- Chính phủ chuẩn bị và trình dự án luật, vì là cơ quan trực tiếp tổ chức thi hành và nắm thực tiễn quản lý.
- Cơ quan của Quốc hội phụ trách lĩnh vực thẩm tra dự án, nêu ý kiến về sự phù hợp với Hiến pháp, tính khả thi.
- Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến, chuẩn bị đưa dự án ra kỳ họp.
- Quốc hội thảo luận, chỉnh lý, biểu quyết; luật được thông qua khi quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội tán thành.
- Chủ tịch nước công bố luật theo thẩm quyền.
- Chính phủ, các bộ ban hành văn bản quy định chi tiết những nội dung luật giao, tổ chức thi hành; Quốc hội tiếp tục giám sát việc thi hành.
Để ý chỗ kiểm soát nằm trong chuỗi: thẩm tra là kiểm soát dự án trước khi thông qua; giám sát thi hành là kiểm soát sau khi có hiệu lực. Chủ tịch nước công bố luật, không ban hành luật; Chính phủ trình dự án và ban hành nghị định, không làm luật.
Ví dụ hai: một năm ngân sách nhà nước
Ngân sách là ví dụ rõ về việc nhiều cơ quan phải phối hợp, và ở bước nào cũng có kiểm soát. Bảng dưới đây mô tả theo nguyên lý của Hiến pháp năm 2013.
| Giai đoạn | Cơ quan chủ trì | Việc làm | Kiểm soát ở đâu |
|---|---|---|---|
| Lập dự toán | Chính phủ | Lập dự toán ngân sách nhà nước, trình Quốc hội | Cơ quan của Quốc hội phụ trách tài chính, ngân sách thẩm tra |
| Quyết định | Quốc hội | Quyết định dự toán ngân sách nhà nước và phân bổ ngân sách trung ương | Đại biểu thảo luận, biểu quyết |
| Thực hiện | Chính phủ, các bộ, chính quyền địa phương | Tổ chức thu, chi theo dự toán | Quốc hội, Hội đồng nhân dân giám sát; cơ quan hành chính kiểm tra, thanh tra |
| Kiểm toán | Kiểm toán nhà nước | Kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công, kiểm toán quyết toán | Báo cáo kết quả trước Quốc hội |
| Phê chuẩn quyết toán | Quốc hội | Phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước | Dựa trên báo cáo của Chính phủ và kết quả kiểm toán |
Ở địa phương có chu trình tương tự ở quy mô nhỏ hơn: Uỷ ban nhân dân lập dự toán ngân sách địa phương, Hội đồng nhân dân quyết định và giám sát. Chính quyền địa phương vừa chuyển sang hai cấp tỉnh và xã, nên phân cấp ngân sách cụ thể cần tra văn bản hiện hành.
Ví dụ ba: một bộ trưởng được bổ nhiệm thế nào
Bước một: Thủ tướng đề nghị. Thủ tướng, người đứng đầu Chính phủ, trình Quốc hội đề nghị phê chuẩn việc bổ nhiệm bộ trưởng, vì đây là thành viên Chính phủ do Thủ tướng lãnh đạo.
Bước hai: Quốc hội phê chuẩn. Quốc hội xem xét, biểu quyết phê chuẩn đề nghị. Đây là chỗ kiểm soát: người đứng đầu hành pháp không tự quyết định một mình thành viên Chính phủ.
Bước ba: Chủ tịch nước bổ nhiệm. Căn cứ nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội, Chủ tịch nước ra quyết định bổ nhiệm. Ba chủ thể, ba bước, mỗi chủ thể một phần.
Sau bổ nhiệm: tiếp tục chịu kiểm soát. Bộ trưởng chịu trách nhiệm trước Thủ tướng, Chính phủ, Quốc hội về ngành, lĩnh vực được giao; thuộc diện bị đại biểu Quốc hội chất vấn và lấy phiếu tín nhiệm. Chuỗi "đề nghị – phê chuẩn – bổ nhiệm – giám sát" là mẫu chung cho nhiều chức danh khác, chẳng hạn thẩm phán Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội phê chuẩn theo đề nghị của Chánh án Toà án nhân dân tối cao, rồi Chủ tịch nước bổ nhiệm.
Mẹo nhớ ba động từ. Thủ tướng "đề nghị", Quốc hội "phê chuẩn", Chủ tịch nước "bổ nhiệm". Đề trắc nghiệm hay tráo ba động từ này cho nhau; nhớ đúng thứ tự là loại được phương án sai.
Phối hợp giữa trung ương và địa phương, giữa các cơ quan tư pháp
Phối hợp không chỉ diễn ra giữa các cơ quan ở trung ương. Chính phủ thống nhất quản lý nền hành chính quốc gia, chính quyền địa phương tổ chức thực hiện ở địa bàn; nhiều chính sách do Quốc hội quyết định, Chính phủ hướng dẫn, Hội đồng nhân dân cụ thể hoá và Uỷ ban nhân dân thực hiện. Sau khi chuyển sang chính quyền địa phương hai cấp, việc phân định thẩm quyền giữa trung ương, cấp tỉnh và cấp xã được sắp xếp lại; cần tra văn bản hiện hành để biết việc nào thuộc cấp nào.
Trong lĩnh vực tư pháp, một vụ án hình sự cần nhiều cơ quan phối hợp: cơ quan điều tra điều tra, viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, toà án xét xử, cơ quan thi hành án thi hành bản án. Mỗi cơ quan làm đúng phần việc của mình theo luật tố tụng, nhưng hồ sơ, thông tin, thời hạn phải nối liền để vụ án được giải quyết đúng pháp luật.
Hai ví dụ này cho thấy phối hợp là đặc điểm của toàn bộ bộ máy, không riêng quan hệ giữa Quốc hội và Chính phủ. Khi làm bài tự luận, chọn được một ví dụ cụ thể và chỉ ra từng cơ quan làm gì sẽ thuyết phục hơn nhiều so với chỉ chép định nghĩa.
Chỗ hay nhầm khi trả lời về phối hợp
Phần phối hợp hay xuất hiện trong câu hỏi trắc nghiệm dạng "cơ quan nào làm bước nào". Năm nhầm lẫn dưới đây đều bắt nguồn từ việc trộn vai trò của các cơ quan.
- "Chính phủ làm luật." Sai. Chính phủ trình dự án luật và ban hành nghị định; luật do Quốc hội thông qua.
- "Chủ tịch nước phê chuẩn bộ trưởng." Sai. Quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết phê chuẩn.
- "Kiểm toán nhà nước quyết định quyết toán ngân sách." Sai. Kiểm toán nhà nước kiểm toán và báo cáo; Quốc hội phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước.
- "Viện kiểm sát xét xử cùng toà án." Sai. Toà án xét xử; viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
- "Phối hợp là cơ quan cấp trên ra lệnh cho cơ quan khác." Sai. Quan hệ chỉ đạo cấp trên – cấp dưới tồn tại trong một hệ thống, còn phối hợp là quan hệ giữa các cơ quan được phân công những phần quyền khác nhau.
Mẹo ôn: với mỗi ví dụ, hãy viết một dòng "ai – làm gì – trước ai chịu trách nhiệm". Ba ví dụ, mười lăm dòng, là đủ để làm phần lớn câu hỏi về chủ đề này.
Câu hỏi tự kiểm
Cô Hoa giao cho mỗi nhóm một tấm thẻ trơn, nhóm phải ghi tên cơ quan làm đúng bước được hỏi rồi đổi thẻ cho nhóm bên cạnh chấm. Bạn thử làm cùng:
- Cơ quan nào công bố luật sau khi Quốc hội thông qua? Đáp: Chủ tịch nước.
- Cơ quan nào quyết định dự toán ngân sách nhà nước? Đáp: Quốc hội; Chính phủ lập và trình dự toán.
- Ai trình Quốc hội phê chuẩn việc bổ nhiệm bộ trưởng? Đáp: Thủ tướng.
- Kết quả kiểm toán quyết toán ngân sách nhà nước được báo cáo tới đâu? Đáp: Quốc hội.
- Trong một vụ án hình sự, cơ quan nào vừa buộc tội vừa theo dõi tính hợp pháp của tố tụng? Đáp: viện kiểm sát.
Đúng cả năm câu là bạn đã nắm vai trò phối hợp của các cơ quan chính. Để đối chiếu, đọc các chương về Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ trong Hiến pháp năm 2013 trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội, Chính phủ.
Câu hỏi thường gặp
Phối hợp giữa các cơ quan nhà nước có nghĩa là các cơ quan làm chung một việc không?
Có cùng hướng tới một nhiệm vụ chung, nhưng mỗi cơ quan làm đúng phần việc được Hiến pháp, luật giao. Ví dụ với một đạo luật, Chính phủ trình dự án, Quốc hội thông qua, Chủ tịch nước công bố; không cơ quan nào làm thay cơ quan khác.
Chủ tịch nước có ban hành luật không?
Không. Luật do Quốc hội thông qua. Chủ tịch nước công bố luật theo thẩm quyền do Hiến pháp quy định. Chính phủ, các bộ ban hành văn bản quy định chi tiết những nội dung luật giao.
Ai quyết định ngân sách nhà nước hằng năm?
Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước, phân bổ ngân sách trung ương và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước. Chính phủ lập dự toán, tổ chức thực hiện; Kiểm toán nhà nước kiểm toán và báo cáo kết quả trước Quốc hội.
Bộ trưởng do ai bổ nhiệm?
Theo Hiến pháp năm 2013, Thủ tướng trình Quốc hội phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm bộ trưởng; căn cứ nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội, Chủ tịch nước bổ nhiệm. Đây là ví dụ điển hình về phối hợp và kiểm soát giữa ba cơ quan.
Phối hợp và kiểm soát có mâu thuẫn với nhau không?
Không. Phối hợp giúp các phần việc khớp nối, còn kiểm soát bảo đảm từng phần việc được làm đúng. Trong cùng một chuỗi, như làm luật hay ngân sách, cơ quan sau vừa phối hợp với cơ quan trước vừa xem xét việc của cơ quan trước.
Vì sao học về phối hợp nên dùng ví dụ cụ thể?
Vì định nghĩa phối hợp khá trừu tượng, còn ví dụ như làm luật, ngân sách, bổ nhiệm cho thấy rõ cơ quan nào làm bước nào. Khi trả lời tự luận, nêu được một ví dụ với vai trò từng cơ quan sẽ chứng minh bạn hiểu nguyên tắc, không chỉ thuộc lòng.