PhanLap.comPhân Lập
Phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan

Kiểm toán nhà nước và thanh tra khác nhau ở đâu: thuộc ai, kiểm cái gì, báo cáo ai

Kiểm toán nhà nước do Quốc hội thành lập, kiểm toán tài chính, tài sản công; thanh tra thuộc hệ thống hành chính. Bảng phân biệt, mẹo nhớ, câu tự kiểm.

A Vietnamese woman in her thirties reviewing stacks of plain unmarked folders with a calculator at a study desk at home, over-the-shoulder angle, evening lamp light, warm amber tones

Kiểm toán nhà nước là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, thực hiện kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công; Tổng Kiểm toán nhà nước do Quốc hội bầu, báo cáo kết quả kiểm toán trước Quốc hội. Thanh tra là hoạt động của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước, xem xét việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phạm vi quản lý, và báo cáo người đứng đầu cơ quan hành chính có thẩm quyền.

Hai hoạt động đều "kiểm", đều có thể đi tới kết luận và kiến nghị xử lý, nên rất dễ lẫn. Khác biệt gốc nằm ở chỗ đứng trong bộ máy: Kiểm toán nhà nước là cơ quan do Hiến pháp quy định, gắn với Quốc hội; thanh tra nằm trong khối hành chính, gắn với Chính phủ và chính quyền địa phương. Phần dưới đây phân biệt bằng bảng, giải thích các loại kiểm toán, rồi chỉ ra các cặp hay nhầm.

Bảng phân biệt Kiểm toán nhà nước và thanh tra

Bảng dưới đây viết ở mức nguyên lý. Hệ thống cơ quan thanh tra vừa được sắp xếp lại trong đợt tinh gọn bộ máy, nên tổ chức cụ thể cần tra luật về thanh tra hiện hành.

Tiêu chíKiểm toán nhà nướcThanh tra
Căn cứ vị tríDo Hiến pháp quy định, Quốc hội thành lậpDo luật về thanh tra quy định, thuộc hệ thống hành chính nhà nước
Người đứng đầuTổng Kiểm toán nhà nước do Quốc hội bầuNgười đứng đầu cơ quan thanh tra, được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật
Báo cáo trướcQuốc hội; khi Quốc hội không họp thì Uỷ ban Thường vụ Quốc hộiThủ trưởng cơ quan hành chính cùng cấp và cơ quan thanh tra cấp trên theo luật
Kiểm cái gìViệc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản côngViệc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ trong phạm vi quản lý hành chính
Tính chấtĐộc lập, chỉ tuân theo pháp luậtLà một phần của hoạt động quản lý hành chính
Kết quảBáo cáo kiểm toán, kết luận và kiến nghị kiểm toánKết luận thanh tra, kiến nghị xử lý theo thẩm quyền

Mẹo nhớ: Kiểm toán nhà nước "đứng ngoài khối hành chính, nhìn vào tiền và tài sản công", thanh tra "đứng trong cơ quan quản lý, nhìn vào việc chấp hành". Một bên đứng ngoài khối hành chính, một bên đứng trong.

Vì sao Kiểm toán nhà nước được gọi là độc lập

Kiểm toán nhà nước được quy định trong cùng một chương của Hiến pháp năm 2013 với Hội đồng bầu cử quốc gia. Hiến pháp xác định cơ quan này hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. "Độc lập" ở đây có nghĩa là khi kiểm toán, cơ quan kiểm toán không chịu sự chỉ đạo của đơn vị được kiểm toán hay của cơ quan hành chính quản lý đơn vị đó, mà căn cứ vào pháp luật và chuẩn mực kiểm toán.

Sự độc lập này gắn với vị trí của nó trong cơ chế kiểm soát. Chính phủ và chính quyền địa phương là những chủ thể chính quản lý, chi tiêu ngân sách và tài sản công. Nếu chỉ có cơ quan trong khối hành chính tự kiểm tra mình thì kênh kiểm soát còn thiếu một góc nhìn từ bên ngoài. Kiểm toán nhà nước bổ sung góc nhìn đó và báo cáo trước Quốc hội, cơ quan quyết định dự toán và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước.

Độc lập không có nghĩa là đứng ngoài bộ máy nhà nước hay không chịu giám sát. Kiểm toán nhà nước vẫn báo cáo công tác trước Quốc hội, Tổng Kiểm toán nhà nước thuộc diện bị chất vấn và lấy phiếu tín nhiệm. Đây là ví dụ rõ về việc một cơ quan vừa kiểm soát cơ quan khác vừa chịu kiểm soát.

Ba loại kiểm toán thường gặp

Kiểm toán báo cáo tài chính. Xem báo cáo tài chính của đơn vị có phản ánh trung thực, hợp lý tình hình tài chính hay không. Câu hỏi chính: con số có đúng không.

Kiểm toán tuân thủ. Xem đơn vị có chấp hành pháp luật, quy định về quản lý tài chính, tài sản công hay không. Câu hỏi chính: chi tiêu có đúng quy định không.

Kiểm toán hoạt động. Xem việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công có tiết kiệm, hiệu quả, đạt mục tiêu hay không. Câu hỏi chính: tiền công đã được dùng có đáng không.

Một cuộc kiểm toán có thể kết hợp nhiều loại. Trong thực tế, một cuộc kiểm toán ngân sách của một địa phương có thể vừa xem con số, vừa xem việc tuân thủ, vừa xem hiệu quả. Khi học, bạn chỉ cần nhớ ba câu hỏi chính để phân biệt ba loại. Một kết quả quan trọng hằng năm là báo cáo kiểm toán quyết toán ngân sách nhà nước, được gửi tới Quốc hội để Quốc hội có thêm căn cứ khi xem xét phê chuẩn quyết toán.

Thanh tra nằm ở đâu trong bộ máy

Thanh tra là một chức năng của quản lý hành chính nhà nước. Cơ quan hành chính khi quản lý một ngành, một lĩnh vực hay một địa bàn cần biết các cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi quản lý có thực hiện đúng chính sách, pháp luật, nhiệm vụ hay không. Thanh tra giúp người đứng đầu cơ quan hành chính trả lời câu hỏi đó.

Ở trung ương có Thanh tra Chính phủ; ở địa phương có cơ quan thanh tra ở cấp tỉnh; ngoài ra một số ngành có tổ chức thanh tra riêng theo luật. Tổ chức hệ thống thanh tra vừa được sắp xếp lại khi bộ máy chuyển sang chính quyền địa phương hai cấp, nên khi cần biết cơ quan thanh tra nào phụ trách việc gì, hãy tra luật về thanh tra và văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ hoặc cổng pháp luật quốc gia.

Kết luận thanh tra được gửi tới người đứng đầu cơ quan có thẩm quyền để chỉ đạo xử lý. Nếu phát hiện dấu hiệu tội phạm, cơ quan thanh tra chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra theo quy định. Thanh tra vì vậy là một kênh kiểm soát bên trong khối hành chính, khác với kênh kiểm soát của cơ quan dân cử hay của Kiểm toán nhà nước.

Kiểm toán, thanh tra và các kênh khác phối hợp ra sao

Trong một năm, một đơn vị sử dụng ngân sách có thể chịu nhiều hình thức kiểm soát: kiểm tra của cấp trên, thanh tra của cơ quan hành chính, kiểm toán của Kiểm toán nhà nước, giám sát của cơ quan dân cử. Nếu mỗi kênh làm riêng rẽ thì dễ trùng lặp, gây tốn thời gian cho cả hai phía. Vì vậy pháp luật đặt ra yêu cầu phối hợp, chẳng hạn trao đổi kế hoạch để tránh chồng chéo và sử dụng kết quả của nhau khi phù hợp.

Kết quả kiểm toán là nguồn thông tin cho nhiều chủ thể. Quốc hội dùng báo cáo kiểm toán khi xem xét quyết toán ngân sách nhà nước; Hội đồng nhân dân có thể dùng kết quả kiểm toán ngân sách địa phương khi giám sát; cơ quan hành chính dùng kiến nghị kiểm toán để chấn chỉnh quản lý. Ngược lại, kết luận thanh tra cũng có thể là căn cứ để cơ quan dân cử đặt câu hỏi chất vấn.

Đây là ví dụ cụ thể cho nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát: mỗi cơ quan làm đúng phần việc được giao, đồng thời phối hợp để kiểm soát quyền lực đạt kết quả chung. Khi viết bài tự luận, bạn có thể dùng ví dụ này để cho thấy kiểm soát không phải các cơ quan làm việc tách rời mà nối với nhau thành một mạng lưới.

Những cặp hay nhầm

Phân biệt xong kiểm toán và thanh tra, bạn còn gặp bốn cặp từ dễ lẫn.

  • Kiểm toán nhà nước và kiểm toán độc lập. Kiểm toán nhà nước là cơ quan nhà nước, kiểm toán tài chính, tài sản công. Kiểm toán độc lập là dịch vụ do doanh nghiệp kiểm toán cung cấp, thường cho doanh nghiệp, theo hợp đồng.
  • Kiểm toán nhà nước và kiểm toán nội bộ. Kiểm toán nội bộ do chính đơn vị tổ chức để tự rà soát hoạt động của mình. Kiểm toán nhà nước đứng ngoài đơn vị được kiểm toán.
  • Thanh tra và kiểm tra. Kiểm tra là hoạt động thường xuyên của cấp trên với cấp dưới hoặc của cơ quan quản lý trong quá trình điều hành. Thanh tra được tiến hành theo trình tự, thủ tục do luật về thanh tra quy định, có quyết định thanh tra và kết luận thanh tra.
  • Thanh tra và giám sát. Giám sát là công cụ của cơ quan dân cử. Thanh tra là công cụ của khối hành chính.

Bốn cặp này thường xuất hiện trong câu hỏi trắc nghiệm dạng "phát biểu nào đúng". Mỗi khi gặp, hãy hỏi lại: chủ thể đứng ở đâu trong bộ máy, báo cáo cho ai.

Tình huống giả định và câu hỏi tự kiểm

Bạn Lan, sinh viên năm nhất, đọc tin về một cuộc kiểm toán ngân sách tại một tỉnh và một cuộc thanh tra việc thực hiện chính sách tại một sở. Lan tự đặt câu hỏi để phân biệt hai việc.

  • Cuộc nào do một cơ quan được Quốc hội thành lập tiến hành? Đáp: cuộc kiểm toán.
  • Kết quả cuộc thanh tra được gửi chủ yếu cho ai? Đáp: người đứng đầu cơ quan hành chính có thẩm quyền theo luật về thanh tra.
  • Kết quả cuộc kiểm toán cuối cùng được tổng hợp báo cáo tới đâu? Đáp: Quốc hội, thông qua báo cáo của Kiểm toán nhà nước.
  • Nếu cả hai cuộc đều phát hiện chi tiêu sai quy định, ai xử lý trách nhiệm hành chính của người vi phạm? Đáp: cơ quan, người có thẩm quyền quản lý người đó, trên cơ sở kết luận và kiến nghị.

Văn bản để đối chiếu: Hiến pháp năm 2013 phần về Kiểm toán nhà nước, luật về Kiểm toán nhà nước và luật về thanh tra hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia. Các văn bản về thanh tra vừa thay đổi theo đợt sắp xếp bộ máy, nên chọn bản còn hiệu lực.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm toán nhà nước thuộc Chính phủ hay Quốc hội?

Kiểm toán nhà nước không thuộc Chính phủ. Đây là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Tổng Kiểm toán nhà nước do Quốc hội bầu và báo cáo kết quả kiểm toán trước Quốc hội.

Thanh tra có phải cơ quan tư pháp không?

Không. Thanh tra là hoạt động trong hệ thống hành chính nhà nước, giúp người đứng đầu cơ quan hành chính xem xét việc chấp hành chính sách, pháp luật. Cơ quan thực hiện quyền tư pháp là Toà án nhân dân.

Kiểm toán nhà nước kiểm toán những gì?

Kiểm toán nhà nước kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công. Các loại kiểm toán thường gặp gồm kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ và kiểm toán hoạt động, có thể kết hợp trong một cuộc kiểm toán.

Kiểm toán nhà nước có bị giám sát không?

Có. Kiểm toán nhà nước báo cáo công tác trước Quốc hội, Tổng Kiểm toán nhà nước thuộc diện bị đại biểu Quốc hội chất vấn và thuộc diện lấy phiếu tín nhiệm. Cơ quan độc lập khi kiểm toán nhưng vẫn chịu sự giám sát của Quốc hội.

Kiểm toán độc lập có phải Kiểm toán nhà nước không?

Không. Kiểm toán độc lập là dịch vụ do doanh nghiệp kiểm toán cung cấp theo hợp đồng. Kiểm toán nhà nước là cơ quan nhà nước do Hiến pháp quy định, kiểm toán tài chính, tài sản công.

Hệ thống thanh tra hiện nay gồm những cấp nào?

Hệ thống thanh tra vừa được sắp xếp lại cùng đợt tinh gọn bộ máy và chuyển sang chính quyền địa phương hai cấp. Để biết tổ chức hiện hành, hãy tra luật về thanh tra còn hiệu lực trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Chính phủ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138