PhanLap.comPhân Lập
Phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan

Kiểm soát quyền lực nhà nước là gì: cơ quan nào kiểm soát cơ quan nào, bằng cách nào

Kiểm soát quyền lực theo Hiến pháp: ba lớp kiểm soát, bảng cơ quan nào kiểm soát cơ quan nào bằng công cụ gì, chỗ hay nhầm và câu hỏi tự kiểm.

Two Vietnamese university students arranging plain wooden blocks into a branching diagram on a library table, overhead angle, faces out of frame, soft afternoon daylight, slate blue tones

Kiểm soát quyền lực nhà nước là việc các cơ quan nhà nước, và Nhân dân thông qua các hình thức do Hiến pháp, pháp luật quy định, theo dõi, xem xét, đánh giá và khi cần thì điều chỉnh cách quyền lực được sử dụng, để quyền lực đi đúng mục đích, đúng thẩm quyền, đúng Hiến pháp và pháp luật. Theo Điều 2 Hiến pháp năm 2013, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Kiểm soát là vế thứ ba trong bộ ba đó, đi liền với phân công và phối hợp chứ không tách riêng.

Nói gọn để nhớ: cơ quan nào được giao quyền thì cơ quan đó phải chịu trách nhiệm, phải báo cáo, phải trả lời và có thể bị xem xét lại. Phần dưới đây xếp các kênh kiểm soát thành ba lớp, đưa ra một bảng "ai kiểm soát ai, bằng công cụ gì", chỉ ra những chỗ học sinh, sinh viên hay hiểu lệch, rồi kết bằng bộ câu hỏi tự kiểm.

Kiểm soát quyền lực theo Hiến pháp nghĩa là gì

Hãy đọc nguyên tắc ở Điều 2 theo đúng thứ tự của nó. Trước hết, quyền lực nhà nước là thống nhất: quyền lực thuộc về Nhân dân, không bị chia cắt thành những khối riêng rẽ. Sau đó mới đến phân công: Quốc hội thực hiện quyền lập hiến, lập pháp; Chính phủ thực hiện quyền hành pháp; Toà án nhân dân thực hiện quyền tư pháp. Khi đã phân công thì phải phối hợp, vì hầu như không việc lớn nào chỉ một cơ quan làm trọn. Và khi đã giao quyền thì phải kiểm soát, để bảo đảm từng phần quyền được dùng đúng.

Kiểm soát ở đây không mang nghĩa các cơ quan đứng ở thế đối đầu hay giành quyền với nhau. Mục đích của kiểm soát là giữ cho toàn bộ bộ máy vận hành đúng Hiến pháp, pháp luật và đúng lợi ích của Nhân dân. Vì vậy cùng một cơ quan có thể vừa phối hợp với cơ quan khác trong việc này, vừa xem xét, giám sát cơ quan đó trong việc khác. Chẳng hạn Chính phủ trình dự án luật để Quốc hội xem xét, đồng thời Chính phủ báo cáo công tác và chịu sự giám sát của Quốc hội.

Trong sách giáo khoa và giáo trình, bạn sẽ gặp nhiều từ gần nhau: kiểm soát, giám sát, kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, kiểm sát. Kiểm soát là từ rộng nhất, chỉ cả cơ chế. Các từ còn lại là từng công cụ cụ thể, mỗi công cụ do một chủ thể nhất định sử dụng. Học được ai dùng công cụ nào là đã nắm được nửa bài.

Ba lớp kiểm soát cần phân biệt

Lớp thứ nhất: kiểm soát bên trong từng cơ quan, từng hệ thống. Cấp trên kiểm tra cấp dưới, người đứng đầu chỉ đạo và chịu trách nhiệm về đơn vị mình. Ví dụ Thủ tướng có quyền đình chỉ hoặc bãi bỏ văn bản trái pháp luật của bộ trưởng; viện kiểm sát cấp trên chỉ đạo viện kiểm sát cấp dưới. Lớp này diễn ra hằng ngày, ít được chú ý nhưng khối lượng rất lớn.

Lớp thứ hai: kiểm soát giữa các cơ quan thực hiện những quyền khác nhau. Quốc hội giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước; Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao báo cáo công tác trước Quốc hội; viện kiểm sát kiểm sát hoạt động tư pháp; Kiểm toán nhà nước kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công. Đây là lớp mà đề thi hay hỏi nhất.

Lớp thứ ba: kiểm soát của Nhân dân. Nhân dân bầu ra đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân, gửi ý kiến tới đại biểu, góp ý dự thảo văn bản, thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo, kiến nghị với cơ quan có thẩm quyền. Đại biểu dân cử lại mang các ý kiến đó vào hoạt động giám sát, chất vấn. Lớp này là gốc của hai lớp trên, vì quyền lực nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân.

Mẹo nhớ ba lớp. Hãy hình dung ba vòng tròn lồng nhau: vòng trong là "tự soát mình", vòng giữa là "cơ quan soát cơ quan", vòng ngoài là "Nhân dân soát bộ máy". Khi gặp một câu hỏi, chỉ cần xác định chủ thể kiểm soát đứng ở vòng nào là loại được phương án sai.

Bảng: ai kiểm soát ai, bằng công cụ gì

Bảng dưới đây gom những kênh kiểm soát chính giữa các cơ quan ở trung ương và địa phương, viết ở mức nguyên lý để ôn tập. Chi tiết thủ tục từng kênh nằm trong các luật về tổ chức và hoạt động của từng cơ quan.

Chủ thể kiểm soátĐối tượngCông cụ chínhKết quả có thể dẫn tới
Quốc hộiChủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Hội đồng bầu cử quốc gia, Kiểm toán nhà nướcXem xét báo cáo công tác, chất vấn, giám sát chuyên đề, lấy phiếu và bỏ phiếu tín nhiệmNghị quyết giám sát, bãi bỏ văn bản trái Hiến pháp, luật, miễn nhiệm hoặc cách chức theo thủ tục luật định
Uỷ ban Thường vụ Quốc hộiChính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Hội đồng nhân dân cấp tỉnhGiám sát giữa hai kỳ họp, xem xét văn bảnĐình chỉ thi hành văn bản trái Hiến pháp, luật và trình Quốc hội quyết định; bãi bỏ nghị quyết sai trái của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh
Hội đồng nhân dânUỷ ban nhân dân cùng cấp và các cơ quan ở địa phương theo luật địnhXem xét báo cáo, chất vấn, giám sát chuyên đề, lấy phiếu và bỏ phiếu tín nhiệmNghị quyết giám sát, miễn nhiệm người do Hội đồng nhân dân bầu theo thủ tục
Viện kiểm sát nhân dânHoạt động điều tra, xét xử, thi hành án, tạm giữ, tạm giamYêu cầu, kiến nghị, kháng nghịHành vi, quyết định sai được khắc phục; bản án được xem xét lại theo thủ tục tố tụng
Kiểm toán nhà nướcCơ quan, đơn vị quản lý, sử dụng tài chính, tài sản côngKiểm toánKết luận và kiến nghị kiểm toán, báo cáo trước Quốc hội
Thủ tướng, Chính phủBộ, cơ quan ngang bộ, chính quyền cấp tỉnhChỉ đạo, kiểm tra, thanh traĐình chỉ, bãi bỏ văn bản trái pháp luật, xử lý trách nhiệm theo thẩm quyền

Đọc bảng theo cột cuối, bạn sẽ thấy kiểm soát không dừng ở việc "biết". Mỗi kênh đều có một hệ quả pháp lý đi kèm: văn bản có thể bị đình chỉ, bãi bỏ; người giữ chức vụ có thể bị đưa ra bỏ phiếu tín nhiệm; bản án có thể bị kháng nghị.

Đọc chiều "chịu trách nhiệm trước" và "báo cáo công tác trước"

Một cách học hiệu quả là vẽ mũi tên trách nhiệm. Cơ quan nào do Quốc hội bầu hoặc thành lập thì chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội. Theo Điều 94, Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước. Ở địa phương, Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu nên chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân, đồng thời chịu trách nhiệm trước cơ quan hành chính nhà nước cấp trên.

Mũi tên trách nhiệm cũng là đường đi của kiểm soát. Ai bầu ra mình thì có quyền xem xét mình. Vì vậy Quốc hội giám sát Chính phủ chứ Chính phủ không "giám sát" Quốc hội; Hội đồng nhân dân giám sát Uỷ ban nhân dân chứ không ngược lại. Còn Nhân dân bầu ra Quốc hội và Hội đồng nhân dân nên đứng ở gốc của mọi mũi tên.

Riêng toà án có một điểm phải nhớ kỹ: Chánh án Toà án nhân dân tối cao chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội, nhưng khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Giám sát hoạt động của toà án không có nghĩa là bảo toà án xử một vụ cụ thể theo hướng nào.

Những chỗ hay hiểu lệch

Năm cặp hiểu lầm dưới đây xuất hiện nhiều trong bài làm của học sinh và sinh viên. Mỗi dòng gồm điều hay viết sai và điều đúng.

  • "Kiểm soát nghĩa là các cơ quan kìm nhau." Hiểu đúng: kiểm soát nhằm bảo đảm quyền lực được thực hiện đúng Hiến pháp, pháp luật trong một bộ máy quyền lực thống nhất, đi cùng phân công và phối hợp.
  • "Giám sát và thanh tra là một." Hiểu đúng: giám sát là công cụ của cơ quan dân cử như Quốc hội, Hội đồng nhân dân; thanh tra là hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước.
  • "Kiểm sát và kiểm soát chỉ là hai cách viết của một từ." Hiểu đúng: "kiểm sát hoạt động tư pháp" là tên chức năng riêng của viện kiểm sát; "kiểm soát" là từ chung chỉ cả cơ chế. Hai từ khác nhau về nghĩa.
  • "Uỷ ban nhân dân giám sát Hội đồng nhân dân." Hiểu đúng: Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, bầu ra và giám sát Uỷ ban nhân dân.
  • "Quốc hội giám sát thì được sửa bản án." Hiểu đúng: bản án chỉ được xem xét lại theo thủ tục tố tụng do toà án có thẩm quyền thực hiện; giám sát không thay thế xét xử.

Khi viết bài tự luận, hãy dùng đúng từ của Hiến pháp: "phân công, phối hợp, kiểm soát". Đây là cách gọi chuẩn, giúp bài viết chính xác và tránh diễn đạt lệch nguyên tắc.

Tình huống giả định và câu hỏi tự kiểm

Bạn Minh lớp 10 được cô Hoa phát mười tấm thẻ giấy, mỗi tấm ghi tên một cơ quan hoặc một công cụ: Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban nhân dân, viện kiểm sát, Kiểm toán nhà nước, chất vấn, kiểm toán, kháng nghị, bỏ phiếu tín nhiệm. Nhiệm vụ là nối mỗi công cụ với chủ thể dùng nó và đối tượng chịu nó. Thử trả lời các câu sau trước khi xem gợi ý.

  • Ai được dùng công cụ chất vấn đối với Thủ tướng? Gợi ý: đại biểu Quốc hội.
  • Kháng nghị một bản án là công cụ của cơ quan nào? Gợi ý: viện kiểm sát, trong phạm vi luật tố tụng cho phép; người đứng đầu toà án cấp trên cũng có quyền kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.
  • Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh báo cáo công tác trước cơ quan nào ở địa phương? Gợi ý: Hội đồng nhân dân cùng cấp.
  • Kết quả kiểm toán việc sử dụng ngân sách nhà nước được báo cáo tới đâu? Gợi ý: Quốc hội.
  • Vì sao Nhân dân được xem là đứng ở gốc của mọi kênh kiểm soát? Gợi ý: vì Nhân dân bầu ra cơ quan dân cử, và quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân.

Nếu nối đúng cả mười tấm thẻ mà không cần xem lại, bạn đã nắm chắc khung của chủ đề này.

Tự tra ở nguồn chính thức

Muốn kiểm tra lại một kênh kiểm soát, bạn đi theo thứ tự: Hiến pháp trước, luật về tổ chức của từng cơ quan sau, rồi đến luật về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Văn bản gốc có trên cổng pháp luật quốc gia, cổng thông tin của Quốc hội và cổng thông tin của Chính phủ, đều là trang có đuôi gov chấm vn.

Bộ máy nhà nước vừa được sắp xếp lại từ năm 2025, chính quyền địa phương nay gồm hai cấp là cấp tỉnh và cấp xã. Một số thẩm quyền trước đây thuộc cấp huyện đã được chuyển cho cấp khác. Vì vậy khi đọc tài liệu cũ, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ, Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia trước khi dùng để làm bài hay giảng dạy.

Với học sinh, sách giáo khoa đang dùng và hướng dẫn của giáo viên là căn cứ để làm bài kiểm tra. Khi sách và văn bản mới chưa khớp nhau, hãy hỏi thầy cô nên trình bày theo cách nào.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm soát quyền lực có làm các cơ quan nhà nước đối đầu nhau không?

Không. Hiến pháp năm 2013 xác định quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Kiểm soát là một vế của nguyên tắc đó, đi cùng phân công và phối hợp, nhằm giữ cho quyền lực được thực hiện đúng.

Cơ quan nào có quyền giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước?

Quốc hội là cơ quan thực hiện quyền giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước. Các cơ quan của Quốc hội, đoàn đại biểu và đại biểu Quốc hội cũng giám sát trong phạm vi của mình, nhưng chữ "tối cao" chỉ dùng cho Quốc hội.

Giám sát khác kiểm tra ở điểm nào?

Giám sát thường do cơ quan dân cử như Quốc hội, Hội đồng nhân dân thực hiện đối với cơ quan do mình bầu hoặc thành lập. Kiểm tra là hoạt động của cấp trên đối với cấp dưới trong cùng hệ thống, chẳng hạn bộ kiểm tra việc thực hiện văn bản trong ngành mình phụ trách.

Nhân dân kiểm soát quyền lực nhà nước bằng những cách nào?

Nhân dân bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân, gửi ý kiến, kiến nghị tới đại biểu, góp ý dự thảo văn bản, thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan có thẩm quyền. Đại biểu dân cử đưa những ý kiến đó vào hoạt động giám sát và chất vấn.

Quốc hội giám sát toà án có làm mất tính độc lập khi xét xử không?

Không. Quốc hội xem xét báo cáo công tác của Toà án nhân dân tối cao và có thể chất vấn Chánh án, nhưng không quyết định thay toà án trong một vụ việc cụ thể. Khi xét xử, Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.

Học xong phần kiểm soát quyền lực thì nên nhớ điều gì đầu tiên?

Hãy nhớ câu: quyền lực thống nhất, có phân công, phối hợp, kiểm soát. Sau đó nhớ quy tắc ai bầu ra hoặc thành lập cơ quan nào thì có quyền xem xét cơ quan đó, rồi gắn từng công cụ với đúng chủ thể dùng nó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138