PhanLap.comPhân Lập
Phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan

Giám sát tối cao của Quốc hội là gì: giám sát ai, bằng cách nào và để làm gì

Giám sát tối cao là quyền của Quốc hội đối với hoạt động của Nhà nước: những cơ quan báo cáo trước Quốc hội, các hình thức giám sát và hệ quả.

A small group of Vietnamese adults seen from behind listening in a community meeting hall with plain walls, wide shot from the back row, cool morning light

Giám sát tối cao là quyền của Quốc hội theo dõi, xem xét, đánh giá hoạt động của các cơ quan nhà nước ở cấp cao nhất, xem họ có tuân theo Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội hay không, và khi cần thì quyết định biện pháp xử lý. Theo Điều 69 Hiến pháp năm 2013, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, thực hiện quyền lập hiến, lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước.

Chữ "tối cao" gắn với chủ thể: chỉ Quốc hội mới có giám sát tối cao, và Quốc hội thực hiện quyền này chủ yếu tại kỳ họp. Các cơ quan của Quốc hội và đại biểu cũng giám sát, nhưng đó là giám sát trong phạm vi của mình, không gọi là giám sát tối cao. Phần dưới đây trả lời lần lượt: giám sát ai, bằng những hình thức nào, ai giúp Quốc hội giữa hai kỳ họp, và sau giám sát thì chuyện gì xảy ra.

Vì sao gọi là "tối cao" và khác giám sát thông thường

Trong bộ máy có nhiều hoạt động mang tên giám sát: Hội đồng nhân dân giám sát ở địa phương, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giám sát giữa hai kỳ họp, đại biểu giám sát việc giải quyết kiến nghị của cử tri. Giám sát tối cao đứng trên cùng vì do cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất thực hiện, đối với những cơ quan nhà nước cao nhất, và kết quả của nó có thể dẫn tới những quyết định mà chỉ Quốc hội mới có quyền ban hành.

Bạn có thể nhớ theo ba điểm. Chủ thể là Quốc hội với tư cách một tập thể, biểu quyết tại kỳ họp. Đối tượng là các cơ quan nhà nước ở trung ương do Quốc hội bầu ra hoặc thành lập. Phạm vi là việc tuân theo Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội. Ba điểm này giúp bạn phân biệt giám sát tối cao với những hoạt động giám sát khác.

Giám sát tối cao cũng khác với quản lý. Quốc hội không trực tiếp điều hành công việc hằng ngày của Chính phủ hay quyết định thay toà án trong từng vụ việc. Quốc hội xem xét, đánh giá, yêu cầu giải trình, và khi phát hiện sai phạm thì dùng những công cụ mà Hiến pháp trao cho mình. Điều này phù hợp với nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát: cơ quan được giao quyền thì tự làm việc của mình, cơ quan giám sát thì xem xét việc đó có đúng hay không.

Những cơ quan báo cáo công tác trước Quốc hội

Đối tượng của giám sát tối cao dễ nhớ nhất qua danh sách các cơ quan, chức danh phải báo cáo công tác trước Quốc hội. Bảng dưới đây xếp theo cách học sinh hay gặp trong đề.

Cơ quan, chức danhVì sao chịu giám sát của Quốc hộiNội dung thường được xem xét
Chủ tịch nướcDo Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hộiBáo cáo công tác, việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn theo Hiến pháp
Uỷ ban Thường vụ Quốc hộiLà cơ quan thường trực của Quốc hộiHoạt động giữa hai kỳ họp, việc ban hành pháp lệnh, nghị quyết
Chính phủChịu trách nhiệm trước Quốc hội theo Điều 94Tình hình kinh tế – xã hội, thực hiện ngân sách, thi hành luật
Toà án nhân dân tối caoChánh án do Quốc hội bầuCông tác xét xử nói chung, không phải kết quả từng vụ việc
Viện kiểm sát nhân dân tối caoViện trưởng do Quốc hội bầuCông tác thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp
Hội đồng bầu cử quốc giaDo Quốc hội thành lậpViệc tổ chức bầu cử theo thẩm quyền
Kiểm toán nhà nướcDo Quốc hội thành lập, Tổng Kiểm toán nhà nước do Quốc hội bầuKết quả kiểm toán, báo cáo công tác

Ngoài ra, các cơ quan khác do Quốc hội thành lập cũng báo cáo trước Quốc hội. Mẹo nhớ: cứ chức danh nào do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn, cơ quan nào do Quốc hội thành lập, thì nằm trong vùng giám sát tối cao.

Các hình thức giám sát tại kỳ họp

Xem xét báo cáo công tác. Các cơ quan trong bảng trên gửi báo cáo, Quốc hội thảo luận và có thể ra nghị quyết. Đây là hình thức thường xuyên nhất, diễn ra theo định kỳ.

Xem xét văn bản quy phạm pháp luật. Quốc hội xem văn bản của Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao có trái Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội hay không. Nếu trái thì Quốc hội có quyền bãi bỏ.

Xem xét việc trả lời chất vấn. Đại biểu chất vấn những người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn, người bị chất vấn trả lời trước Quốc hội. Kết quả có thể được ghi nhận bằng nghị quyết.

Giám sát chuyên đề. Quốc hội chọn một vấn đề cụ thể để xem xét sâu, thành lập đoàn giám sát, nghe báo cáo kết quả rồi ra nghị quyết. Chủ đề được chọn thường là việc thi hành một chính sách hay một luật.

Lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm. Áp dụng với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn. Lấy phiếu là đánh giá định kỳ, bỏ phiếu là biểu quyết có hệ quả trực tiếp tới chức vụ.

Xem xét báo cáo của đoàn giám sát hoặc uỷ ban lâm thời khi cần. Khi có vấn đề cần làm rõ, Quốc hội có thể thành lập uỷ ban lâm thời để điều tra một vấn đề nhất định. Thủ tục chi tiết của từng hình thức nằm trong luật về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân.

Ai giúp Quốc hội giám sát giữa hai kỳ họp

Quốc hội không họp liên tục nên cần những chủ thể làm việc thường xuyên hơn. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giám sát việc thi hành Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội; giám sát hoạt động của Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và các cơ quan khác. Giữa hai kỳ họp, người bị chất vấn có thể trả lời tại phiên họp của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.

Hội đồng Dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội giám sát trong lĩnh vực mình phụ trách, chẳng hạn một uỷ ban phụ trách lĩnh vực tài chính, ngân sách thì giám sát việc thực hiện ngân sách. Đoàn đại biểu Quốc hội ở mỗi tỉnh, thành phố tổ chức giám sát tại địa phương. Từng đại biểu cũng giám sát, đặc biệt là theo dõi việc giải quyết kiến nghị của cử tri mà mình đã chuyển đi.

Kết quả giám sát của các chủ thể này được báo cáo, tổng hợp và là nguồn thông tin cho Quốc hội tại kỳ họp. Có thể hình dung như một kim tự tháp: đại biểu và đoàn đại biểu ở đáy, các uỷ ban ở giữa, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ở gần đỉnh, và giám sát tối cao của Quốc hội ở trên cùng.

Sau giám sát: những hệ quả pháp lý có thể xảy ra

Giám sát có ý nghĩa vì nó có hệ quả. Tuỳ kết quả, Quốc hội có thể ra nghị quyết yêu cầu cơ quan liên quan khắc phục những vấn đề được chỉ ra, bổ sung chính sách hay báo cáo lại vào thời điểm nhất định. Những nghị quyết này có giá trị bắt buộc với cơ quan chịu giám sát, và việc thực hiện chúng lại tiếp tục được theo dõi ở các kỳ sau.

Với văn bản, Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao trái với Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội. Với con người, kết quả lấy phiếu, bỏ phiếu tín nhiệm có thể dẫn tới việc người giữ chức vụ xin từ chức, hoặc bị đề nghị miễn nhiệm, cách chức theo thủ tục luật định.

Khi học, bạn nên tách hai lớp: lớp "biết" (nghe báo cáo, xem xét) và lớp "xử lý" (ra nghị quyết, bãi bỏ, miễn nhiệm). Câu hỏi trắc nghiệm hay đánh vào chỗ này, chẳng hạn hỏi Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của cơ quan nào. Đáp án đúng là các cơ quan, chức danh ở trung ương do Quốc hội bầu hoặc thành lập, như liệt kê ở bảng trên.

Tình huống mô phỏng và câu hỏi tự kiểm

Lớp của cô Hoa tổ chức một buổi mô phỏng: một nhóm đóng vai đoàn giám sát chuyên đề về việc thực hiện một chính sách giả định hỗ trợ học sinh vùng khó khăn; một nhóm đóng vai cơ quan được giám sát, chuẩn bị báo cáo; cả lớp đóng vai Quốc hội, nghe báo cáo, đặt câu hỏi và biểu quyết một nghị quyết mẫu. Sau buổi học, cô Hoa hỏi lại bốn câu:

  • Nhóm đóng vai đoàn giám sát có được tự ra quyết định bãi bỏ văn bản không? Đáp: không, đoàn giám sát báo cáo kết quả, còn quyết định thuộc Quốc hội.
  • Nếu cơ quan được giám sát là toà án, đoàn giám sát có được yêu cầu sửa một bản án không? Đáp: không, bản án chỉ được xem xét lại theo thủ tục tố tụng.
  • Giữa hai kỳ họp, ai thay Quốc hội giám sát thường xuyên? Đáp: Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, cùng Hội đồng Dân tộc, các Uỷ ban, đoàn đại biểu và đại biểu trong phạm vi của mình.
  • Hình thức giám sát nào có thể dẫn trực tiếp tới miễn nhiệm? Đáp: bỏ phiếu tín nhiệm, theo thủ tục luật định.

Để đối chiếu, hãy đọc chương về Quốc hội trong Hiến pháp và luật về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân trên cổng pháp luật quốc gia. Tên gọi các uỷ ban của Quốc hội có thể thay đổi theo từng thời kỳ, nên tra cổng thông tin của Quốc hội để biết cơ cấu hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Giám sát tối cao do ai thực hiện?

Giám sát tối cao do Quốc hội thực hiện, chủ yếu tại các kỳ họp. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng Dân tộc, các Uỷ ban của Quốc hội, đoàn đại biểu và đại biểu Quốc hội cũng giám sát, nhưng trong phạm vi của mình và không gọi là giám sát tối cao.

Chính phủ báo cáo công tác trước những cơ quan nào?

Theo Điều 94 Hiến pháp năm 2013, Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước. Đây là một trong những căn cứ để Quốc hội giám sát hoạt động của Chính phủ.

Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của Chính phủ không?

Có. Quốc hội có quyền bãi bỏ văn bản của Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao nếu văn bản đó trái với Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội.

Giám sát chuyên đề là gì?

Giám sát chuyên đề là việc Quốc hội hoặc cơ quan của Quốc hội chọn một vấn đề cụ thể, thường là việc thi hành một chính sách hay một luật, để xem xét sâu qua đoàn giám sát, rồi báo cáo kết quả và có thể ban hành nghị quyết yêu cầu khắc phục.

Quốc hội giám sát có làm thay việc của Chính phủ không?

Không. Quốc hội xem xét, đánh giá, yêu cầu báo cáo và giải trình, rồi quyết định biện pháp trong thẩm quyền của mình. Việc điều hành hằng ngày vẫn do Chính phủ thực hiện theo sự phân công trong Hiến pháp.

Muốn đọc văn bản gốc về giám sát của Quốc hội thì tìm ở đâu?

Bạn tìm chương về Quốc hội trong Hiến pháp năm 2013 và luật về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội, chọn bản còn hiệu lực và các lần sửa đổi mới nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138