PhanLap.comPhân Lập
Chủ tịch nước, Hội đồng bầu cử quốc gia và Kiểm toán nhà nước

Chủ tịch nước là gì: người đứng đầu Nhà nước, do ai bầu và chịu trách nhiệm trước ai

Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoại, do Quốc hội bầu trong số đại biểu. Giải nghĩa từng vế, kèm bảng và câu tự kiểm.

A Vietnamese high school girl seen from behind arranging small wooden blocks into a tall stack on a classroom desk, soft morning window light, slate blue and amber tones

Theo Hiến pháp 2013, Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại (Điều 86). Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số các đại biểu Quốc hội, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội, nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ của Quốc hội. Nói gọn bằng lời thường: đây là chức danh đại diện cho cả quốc gia, ký công bố những văn bản quan trọng nhất và thay mặt Nhà nước trong quan hệ với nước ngoài.

Chủ tịch nước không phải người làm luật và cũng không phải người điều hành công việc hành chính hằng ngày. Làm luật là việc của Quốc hội, điều hành là việc của Chính phủ. Phần dưới giải nghĩa từng vế trong định nghĩa, chỉ ra Chủ tịch nước đứng ở đâu trong bộ máy, ban hành văn bản gì, và những chỗ học sinh hay nhầm khi làm bài.

Giải nghĩa từng vế trong định nghĩa của Hiến pháp

Người đứng đầu Nhà nước. Chữ "Nhà nước" ở đây chỉ cả quốc gia với tư cách một chủ thể, không chỉ riêng một cơ quan nào. Vì vậy Chủ tịch nước không đứng đầu Quốc hội, không đứng đầu Chính phủ, cũng không đứng đầu toà án. Mỗi cơ quan đó có người đứng đầu riêng: Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao. Trong sách luật học, vị trí này thường được gọi chung là nguyên thủ quốc gia.

Thay mặt nước về đối nội. Trong nước, Chủ tịch nước nhân danh Nhà nước làm những việc mang tính đại diện quốc gia: công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; quyết định tặng thưởng huân chương; quyết định cho nhập, thôi, tước quốc tịch; quyết định đặc xá. Đó là những việc cần một chữ ký mang danh nghĩa cả nước, không phải của một ngành.

Thay mặt nước về đối ngoại. Với nước ngoài, Chủ tịch nước cử và triệu hồi đại sứ của Việt Nam, tiếp nhận đại sứ nước ngoài, quyết định việc đàm phán, ký kết điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước. Hiểu đơn giản: khi một quốc gia khác muốn giao thiệp với Việt Nam ở cấp nhà nước, người đại diện cao nhất về danh nghĩa là Chủ tịch nước.

Ai bầu Chủ tịch nước, bầu từ đâu, nhiệm kỳ bao lâu

Chủ tịch nước do Quốc hội bầu, và chỉ được bầu trong số đại biểu Quốc hội. Điều này có nghĩa là người giữ chức trước hết phải là người đã được cử tri bầu làm đại biểu. Chuỗi quan hệ vì thế rất rõ: Nhân dân bầu ra Quốc hội, Quốc hội bầu ra Chủ tịch nước. Quyền lực của chức danh này bắt nguồn từ Nhân dân thông qua cơ quan đại biểu cao nhất, chứ không do một cuộc bầu cử riêng nào khác.

Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước theo nhiệm kỳ của Quốc hội, mà nhiệm kỳ mỗi khoá Quốc hội là 5 năm. Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chủ tịch nước tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá mới bầu ra Chủ tịch nước. Nhờ quy định này, vị trí đứng đầu Nhà nước không bao giờ bị bỏ trống trong khoảng chuyển tiếp giữa hai khoá.

Người được bầu làm Chủ tịch nước phải tuyên thệ trung thành với Tổ quốc, Nhân dân và Hiến pháp. Quốc hội cũng là nơi có thẩm quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch nước theo trình tự luật định. Đây là chỗ học sinh nên ghi nhớ: cơ quan nào bầu ra một chức danh thì thường cũng là cơ quan có quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm chức danh đó.

Chịu trách nhiệm trước ai và quan hệ với các cơ quan khác

Hiến pháp quy định Chủ tịch nước chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội. Như vậy dù là người đứng đầu Nhà nước, Chủ tịch nước vẫn nằm trong một vòng trách nhiệm, và vòng đó quay về Quốc hội, cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân. Điều này khớp với nguyên tắc chung ở Điều 2: quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.

Với Quốc hội, Chủ tịch nước công bố luật mà Quốc hội đã thông qua và đề nghị Quốc hội bầu một số chức danh. Với Chính phủ, Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng, căn cứ nghị quyết của Quốc hội để bổ nhiệm các thành viên khác của Chính phủ, và có quyền yêu cầu Chính phủ họp bàn về vấn đề Chủ tịch nước thấy cần thiết. Với toà án và viện kiểm sát, Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao và bổ nhiệm thẩm phán theo luật.

Đó là sự phối hợp: mỗi cơ quan làm một khâu, các khâu nối vào nhau thành một quy trình. Không có khâu nào cho phép Chủ tịch nước tự làm thay việc của cơ quan khác.

Đặt Chủ tịch nước cạnh các chức danh dễ lẫn

Bảng dưới đặt bốn chức danh có chữ "chủ tịch" hoặc dễ bị gọi lẫn với nhau cạnh nhau, theo cùng một bộ câu hỏi.

Chức danhĐứng đầu cái gìAi bầuChịu trách nhiệm trướcVăn bản thường gắn với chức danh
Chủ tịch nướcNhà nước (cả quốc gia)Quốc hội, trong số đại biểu Quốc hộiQuốc hộiLệnh, quyết định
Chủ tịch Quốc hộiQuốc hội, chủ toạ phiên họp, lãnh đạo Uỷ ban Thường vụ Quốc hộiQuốc hộiQuốc hộiKý chứng thực luật, nghị quyết của Quốc hội
Thủ tướng Chính phủChính phủ, cơ quan hành chính nhà nước cao nhấtQuốc hội, theo đề nghị của Chủ tịch nướcQuốc hộiQuyết định của Thủ tướng
Chủ tịch Uỷ ban nhân dânUỷ ban nhân dân một địa phươngHội đồng nhân dân cùng cấpHội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan hành chính cấp trênVăn bản của Uỷ ban nhân dân, của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân

Mẹo nhớ: hỏi ba câu "đứng đầu cái gì – ai bầu – chịu trách nhiệm trước ai" là phân biệt được ngay. Chủ tịch nước đứng đầu cả quốc gia; ba chức danh còn lại đứng đầu một cơ quan cụ thể. Dòng cuối của bảng để nhắc rằng chữ "chủ tịch" xuất hiện ở rất nhiều nơi, và không phải chủ tịch nào cũng nằm ở tầm trung ương.

Chủ tịch nước ban hành văn bản gì

Hiến pháp quy định Chủ tịch nước ban hành lệnh, quyết định để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Đây là hai loại văn bản gắn riêng với chức danh này. Quen thuộc nhất là lệnh công bố luật: sau khi Quốc hội biểu quyết thông qua một đạo luật, Chủ tịch nước ký lệnh công bố để luật được đưa ra cho toàn xã hội biết.

Quyết định của Chủ tịch nước thường gắn với từng việc cụ thể: quyết định đặc xá, quyết định cho nhập quốc tịch một người, quyết định tặng thưởng huân chương, quyết định bổ nhiệm một thẩm phán. Mỗi quyết định giải quyết một việc cụ thể, khác với luật là quy tắc chung áp dụng cho mọi người.

Chỗ cần nhớ: Chủ tịch nước công bố luật chứ không ban hành hay thông qua luật. Luật do Quốc hội thông qua; chữ ký của Chủ tịch nước là khâu đưa luật ra công khai. Viết nhầm "Chủ tịch nước ban hành luật" là lỗi rất hay gặp trong bài kiểm tra môn Giáo dục kinh tế và pháp luật.

Chủ tịch nước nằm ở đâu trên sơ đồ bộ máy

Khi vẽ sơ đồ bộ máy nhà nước ở trung ương, bạn có thể đặt Chủ tịch nước theo các mũi tên quan hệ sau, thay vì đặt "trên đỉnh" một cái tháp:

  • Nhân dân bầu ra Quốc hội; Quốc hội bầu Chủ tịch nước trong số đại biểu Quốc hội.
  • Chủ tịch nước chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội.
  • Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
  • Chủ tịch nước công bố luật do Quốc hội thông qua và pháp lệnh do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội thông qua.
  • Bên cạnh Chủ tịch nước có Phó Chủ tịch nước giúp việc, Văn phòng Chủ tịch nước phục vụ, và Hội đồng quốc phòng và an ninh do Chủ tịch nước làm Chủ tịch.

Vẽ theo mũi tên giúp tránh lỗi hay gặp là đặt Chủ tịch nước "trên" Quốc hội. Trên sơ đồ, Quốc hội là nơi các mũi tên bầu và chịu trách nhiệm cùng quay về; Chủ tịch nước là một đầu mối đại diện cho cả quốc gia, nối với cả ba khối lập pháp, hành pháp, tư pháp bằng các khâu công bố, đề nghị và bổ nhiệm.

Ba hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng

Hiểu lầm: Chủ tịch nước đứng trên Quốc hội. Hiểu đúng: Chủ tịch nước do Quốc hội bầu và chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước về mặt đại diện. Hai khái niệm "cao nhất" và "đứng đầu" trả lời hai câu hỏi khác nhau.

Hiểu lầm: Chủ tịch nước điều hành Chính phủ. Hiểu đúng: người đứng đầu Chính phủ là Thủ tướng. Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng và có quyền yêu cầu Chính phủ họp bàn, nhưng việc tổ chức thi hành pháp luật, quản lý ngành, lĩnh vực là việc của Chính phủ.

Hiểu lầm: ai cũng có thể ra ứng cử chức Chủ tịch nước. Hiểu đúng: không có cuộc bầu cử phổ thông riêng cho chức danh này. Người được bầu phải là đại biểu Quốc hội, và chính Quốc hội bỏ phiếu bầu.

Ví dụ giả định và câu hỏi tự kiểm

Tình huống: bạn Minh lớp 10 đọc tin một đạo luật mới "được công bố" và hỏi cô Hoa: "Vậy Chủ tịch nước làm ra luật ạ?". Cô Hoa vẽ lên bảng ba ô: Quốc hội thông qua → Chủ tịch nước công bố → luật có hiệu lực theo ngày ghi trong luật. Minh tự trả lời được ngay. Thử làm bốn câu sau:

  • Chủ tịch nước do cơ quan nào bầu? Đáp án: Quốc hội, trong số đại biểu Quốc hội.
  • Chủ tịch nước chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước cơ quan nào? Đáp án: Quốc hội.
  • Câu "Chủ tịch nước ban hành luật" đúng hay sai? Đáp án: sai, Chủ tịch nước công bố luật; Quốc hội thông qua luật.
  • Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, ai làm nhiệm vụ Chủ tịch nước? Đáp án: Chủ tịch nước đương nhiệm tiếp tục làm cho đến khi Quốc hội khoá mới bầu Chủ tịch nước.

Muốn đối chiếu, bạn đọc trực tiếp chương về Chủ tịch nước trong Hiến pháp trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội, và đối chiếu với sách giáo khoa đang dùng. Đọc nguyên văn một lần sẽ giúp nhớ đúng cách gọi hơn mọi bản tóm tắt.

Câu hỏi thường gặp

Chủ tịch nước có phải là nguyên thủ quốc gia không?

Có. Hiến pháp gọi Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoại; trong sách luật học, vị trí này được gọi chung là nguyên thủ quốc gia. Khi làm bài, nên dùng đúng cách gọi của Hiến pháp.

Chủ tịch nước có nhất thiết phải là đại biểu Quốc hội không?

Có. Hiến pháp quy định Quốc hội bầu Chủ tịch nước trong số đại biểu Quốc hội. Vì vậy người giữ chức này trước hết đã được cử tri bầu vào Quốc hội, rồi mới được Quốc hội bầu làm Chủ tịch nước.

Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước là bao nhiêu năm?

Nhiệm kỳ của Chủ tịch nước theo nhiệm kỳ của Quốc hội, mà mỗi khoá Quốc hội có nhiệm kỳ 5 năm. Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chủ tịch nước tiếp tục làm việc cho đến khi Quốc hội khoá mới bầu Chủ tịch nước.

Ai có quyền miễn nhiệm Chủ tịch nước?

Quốc hội, cơ quan đã bầu ra Chủ tịch nước, có thẩm quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch nước theo trình tự do luật quy định. Đây là một biểu hiện của việc Chủ tịch nước chịu trách nhiệm trước Quốc hội.

Chủ tịch nước ban hành những loại văn bản nào?

Chủ tịch nước ban hành lệnh và quyết định để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Lệnh quen thuộc nhất là lệnh công bố luật, pháp lệnh; quyết định thường gắn với việc cụ thể như đặc xá, quốc tịch, khen thưởng, bổ nhiệm.

Chủ tịch nước và Chủ tịch Quốc hội khác nhau ở điểm nào?

Chủ tịch nước đứng đầu Nhà nước, thay mặt cả quốc gia; Chủ tịch Quốc hội đứng đầu Quốc hội, chủ toạ các phiên họp và lãnh đạo công việc của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Cả hai đều do Quốc hội bầu nhưng làm hai việc khác nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138