Phó Chủ tịch nước là chức danh do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, có nhiệm vụ giúp Chủ tịch nước làm nhiệm vụ và có thể được Chủ tịch nước uỷ nhiệm thay Chủ tịch nước thực hiện một số nhiệm vụ. Khi Chủ tịch nước không làm việc được trong thời gian dài, Phó Chủ tịch nước quyền Chủ tịch nước; khi khuyết Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước giữ quyền Chủ tịch nước cho đến khi Quốc hội bầu Chủ tịch nước mới.
Nói cách khác, Phó Chủ tịch nước là người bảo đảm vị trí đứng đầu Nhà nước luôn có người làm việc. Bài này giải nghĩa ba chữ "giúp", "uỷ nhiệm", "quyền", phân biệt Phó Chủ tịch nước với Văn phòng Chủ tịch nước, và chỉ ra chỗ học sinh hay nhầm.
Ai bầu Phó Chủ tịch nước và chịu trách nhiệm trước ai
Giống Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội. Người được giới thiệu để Quốc hội bầu là do Chủ tịch nước đề nghị. Việc miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nước cũng thuộc Quốc hội, theo đề nghị của Chủ tịch nước. Như vậy Phó Chủ tịch nước có nguồn gốc từ Quốc hội chứ không do Chủ tịch nước tự bổ nhiệm.
Chuỗi quan hệ có thể nhớ như sau: Nhân dân bầu đại biểu Quốc hội; Quốc hội bầu Chủ tịch nước và Phó Chủ tịch nước; Phó Chủ tịch nước giúp Chủ tịch nước. Trong công việc hằng ngày, Phó Chủ tịch nước làm theo sự phân công của Chủ tịch nước; còn về tư cách chức danh, Phó Chủ tịch nước vẫn do Quốc hội bầu nên vẫn nằm trong vòng trách nhiệm trước Quốc hội.
Hiến pháp không ghi một con số cố định cho số Phó Chủ tịch nước, nên khi học bạn không cần nhớ số lượng; chỉ cần nhớ cách hình thành chức danh và các tình huống Phó Chủ tịch nước thay Chủ tịch nước.
Giải nghĩa ba chữ: giúp, uỷ nhiệm, quyền
Giúp Chủ tịch nước. Đây là việc thường xuyên. Phó Chủ tịch nước được Chủ tịch nước phân công theo dõi một số lĩnh vực, tham dự các hoạt động, tiếp khách, làm việc với các cơ quan. Khi "giúp", Phó Chủ tịch nước không có thẩm quyền riêng thay cho Chủ tịch nước; mọi việc vẫn gắn với nhiệm vụ của Chủ tịch nước.
Được uỷ nhiệm thay một số nhiệm vụ. Chủ tịch nước có thể uỷ nhiệm cho Phó Chủ tịch nước thay mình làm một số việc cụ thể. Uỷ nhiệm có giới hạn: chỉ những việc được giao, trong phạm vi được giao. Ví dụ giả định: Chủ tịch nước uỷ nhiệm Phó Chủ tịch nước thay mặt dự một hoạt động đối ngoại.
Quyền Chủ tịch nước. Đây là tình huống đặc biệt, khi Chủ tịch nước không làm việc được trong thời gian dài, hoặc khi chức danh Chủ tịch nước bị khuyết. Khi đó Phó Chủ tịch nước quyền Chủ tịch nước, tức là thực hiện nhiệm vụ của chức danh đứng đầu Nhà nước trong thời gian chuyển tiếp. Khi khuyết Chủ tịch nước, tình trạng này kéo dài cho đến khi Quốc hội bầu Chủ tịch nước mới.
Phó Chủ tịch nước, Văn phòng Chủ tịch nước, Hội đồng quốc phòng và an ninh
Ba "bên cạnh Chủ tịch nước" này hay bị gộp làm một. Bảng tách theo bản chất và việc chính.
| Tên | Bản chất | Hình thành thế nào | Việc chính |
|---|---|---|---|
| Phó Chủ tịch nước | Một chức danh nhà nước | Quốc hội bầu trong số đại biểu, theo đề nghị của Chủ tịch nước | Giúp Chủ tịch nước, được uỷ nhiệm một số việc, quyền Chủ tịch nước khi cần |
| Văn phòng Chủ tịch nước | Cơ quan giúp việc | Tổ chức theo quy định của pháp luật | Tham mưu, tổng hợp, phục vụ hoạt động của Chủ tịch nước và Phó Chủ tịch nước |
| Hội đồng quốc phòng và an ninh | Một hội đồng làm việc tập thể | Chủ tịch nước làm Chủ tịch; danh sách thành viên do Chủ tịch nước trình Quốc hội phê chuẩn | Các nhiệm vụ về quốc phòng, an ninh theo Hiến pháp |
Mẹo nhớ: Phó Chủ tịch nước là người, Văn phòng là bộ phận phục vụ, Hội đồng quốc phòng và an ninh là tập thể ra quyết định trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh. Một đề thi hỏi "cơ quan nào giúp việc Chủ tịch nước" thì đáp án là Văn phòng Chủ tịch nước, không phải Phó Chủ tịch nước.
Vì sao Hiến pháp phải quy định việc quyền Chủ tịch nước
Một bộ máy nhà nước cần tính liên tục: có những việc không thể chờ, như công bố một đạo luật đã được thông qua, công bố tình trạng khẩn cấp khi có thiên tai lớn, hay tiếp nhận đại sứ nước ngoài. Nếu vị trí đứng đầu Nhà nước bị trống mà không có quy định ai làm thay, những việc đó sẽ bị treo. Quy định về Phó Chủ tịch nước quyền Chủ tịch nước trả lời trước câu hỏi "ai làm khi vắng người đứng đầu".
Cách Hiến pháp xử lý có hai lớp. Lớp thứ nhất là tình huống tạm thời kéo dài: Chủ tịch nước vẫn giữ chức nhưng không làm việc được trong thời gian dài, Phó Chủ tịch nước quyền Chủ tịch nước. Lớp thứ hai là khuyết hẳn chức danh: Phó Chủ tịch nước giữ quyền Chủ tịch nước, và thời hạn được chốt rõ là cho đến khi Quốc hội bầu Chủ tịch nước mới.
Chữ "cho đến khi Quốc hội bầu" là chỗ thể hiện nguyên tắc: người quyền Chủ tịch nước chỉ lấp khoảng trống, còn việc chọn người đứng đầu Nhà nước vẫn luôn trở về Quốc hội. Nguyên tắc tương tự cũng có ở nhiều chức danh khác trong bộ máy, như cấp phó điều hành khi cấp trưởng vắng, và đều do văn bản quy định chứ không tự suy ra.
Những việc Phó Chủ tịch nước thường được giao
Hiến pháp chỉ nêu nguyên tắc "giúp" và "được uỷ nhiệm"; còn việc cụ thể do Chủ tịch nước phân công. Ở mức nguyên lý, có thể hình dung các nhóm việc sau:
- Theo dõi một số lĩnh vực trong nhiệm vụ của Chủ tịch nước và báo cáo lại để Chủ tịch nước quyết định.
- Thay mặt Chủ tịch nước dự một số hoạt động trong nước khi được uỷ nhiệm.
- Thay mặt Chủ tịch nước trong một số hoạt động đối ngoại, như tiếp khách hoặc đi dự sự kiện ở nước ngoài, khi được uỷ nhiệm.
- Tham gia công việc của các hội đồng, ban mà Chủ tịch nước thành lập hoặc đứng đầu, nếu được phân công theo quy định.
Điểm chung: mọi việc đều có nguồn từ sự phân công hoặc uỷ nhiệm của Chủ tịch nước. Khi đọc tin "Phó Chủ tịch nước thay mặt Chủ tịch nước", bạn hiểu rằng đó là một việc được uỷ nhiệm, không phải sự thay đổi người đứng đầu Nhà nước. Danh sách phân công cụ thể từng thời kỳ có trên cổng thông tin chính thức của Chủ tịch nước.
Văn phòng Chủ tịch nước làm gì
Văn phòng Chủ tịch nước là cơ quan giúp việc của Chủ tịch nước. Việc của văn phòng là tham mưu, tổng hợp, chuẩn bị hồ sơ và phục vụ các hoạt động của Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước. Ví dụ, trước khi Chủ tịch nước ký một quyết định về quốc tịch hay đặc xá, các hồ sơ đã được cơ quan có thẩm quyền thẩm tra và trình lên; văn phòng giúp tổng hợp, kiểm tra về thủ tục và chuẩn bị để Chủ tịch nước xem xét.
Văn phòng Chủ tịch nước không có quyền quyết định thay Chủ tịch nước. Văn bản phát sinh từ đó vẫn là lệnh, quyết định của Chủ tịch nước. Đây là điểm chung với mọi "văn phòng" trong bộ máy: văn phòng phục vụ người đứng đầu hoặc tập thể lãnh đạo, chứ không phải một tầng thẩm quyền mới.
Người dân nói chung không làm việc trực tiếp với Văn phòng Chủ tịch nước cho các việc thường ngày. Việc nào thuộc chính quyền địa phương, toà án hay bộ, ngành thì gửi đúng cơ quan đó. Khi cần tìm hiểu thông tin chính thức về hoạt động của Chủ tịch nước, nguồn đúng là cổng thông tin điện tử của Chủ tịch nước, nhận biết bằng tên miền đuôi gov chấm vn.
Hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng
Hiểu lầm: Phó Chủ tịch nước do Chủ tịch nước bổ nhiệm. Hiểu đúng: Phó Chủ tịch nước do Quốc hội bầu, Chủ tịch nước chỉ đề nghị. Đây là khác biệt lớn với Phó Thủ tướng, chức danh được Quốc hội phê chuẩn rồi Chủ tịch nước bổ nhiệm.
Hiểu lầm: Phó Chủ tịch nước tự động làm mọi việc của Chủ tịch nước khi Chủ tịch nước bận. Hiểu đúng: khi Chủ tịch nước bận ngắn ngày, Phó Chủ tịch nước chỉ làm những việc được uỷ nhiệm. Chỉ khi Chủ tịch nước không làm việc được trong thời gian dài, hoặc khuyết Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước mới quyền Chủ tịch nước.
Hiểu lầm: Phó Chủ tịch nước là Phó Chủ tịch Quốc hội. Hiểu đúng: đây là hai chức danh khác nhau. Phó Chủ tịch Quốc hội giúp Chủ tịch Quốc hội trong công việc của Quốc hội; Phó Chủ tịch nước giúp Chủ tịch nước.
Câu hỏi tự kiểm có đáp án
Tình huống giả định: chú Bảy, một cử tri ở xã đồng bằng, nghe tin "Phó Chủ tịch nước thay mặt Chủ tịch nước dự lễ" và hỏi cháu là bạn Minh: "Vậy giờ ai là người đứng đầu Nhà nước?". Minh giải thích rằng Phó Chủ tịch nước chỉ được uỷ nhiệm cho hoạt động đó, Chủ tịch nước vẫn là người đứng đầu Nhà nước. Bạn thử làm tiếp bốn câu:
- Phó Chủ tịch nước do ai bầu? Quốc hội, trong số đại biểu Quốc hội.
- Cơ quan nào giúp việc Chủ tịch nước? Văn phòng Chủ tịch nước.
- Khi khuyết Chủ tịch nước, ai giữ quyền Chủ tịch nước? Phó Chủ tịch nước, cho đến khi Quốc hội bầu Chủ tịch nước mới.
- Uỷ nhiệm và quyền Chủ tịch nước khác nhau ở đâu? Uỷ nhiệm là thay một số việc được giao; quyền Chủ tịch nước là thực hiện nhiệm vụ của chức danh trong tình huống đặc biệt.
Khi ôn, bạn đọc lại các điều về Phó Chủ tịch nước trong chương Chủ tịch nước của Hiến pháp. Đoạn này ngắn, đọc nguyên văn một lần là nhớ được các chữ "giúp", "uỷ nhiệm", "quyền".
Câu hỏi thường gặp
Phó Chủ tịch nước có phải là đại biểu Quốc hội không?
Có. Hiến pháp quy định Quốc hội bầu Phó Chủ tịch nước trong số đại biểu Quốc hội, giống như cách bầu Chủ tịch nước. Người được giới thiệu để bầu do Chủ tịch nước đề nghị.
Có bao nhiêu Phó Chủ tịch nước?
Hiến pháp không ghi một con số cố định cho chức danh này. Khi học, bạn chỉ cần nhớ cách hình thành chức danh, các nhiệm vụ giúp việc, được uỷ nhiệm và quyền Chủ tịch nước, không cần nhớ số lượng.
Khi nào Phó Chủ tịch nước quyền Chủ tịch nước?
Khi Chủ tịch nước không làm việc được trong thời gian dài, hoặc khi khuyết Chủ tịch nước. Trường hợp khuyết, Phó Chủ tịch nước giữ quyền Chủ tịch nước cho đến khi Quốc hội bầu Chủ tịch nước mới.
Văn phòng Chủ tịch nước có ra quyết định được không?
Văn phòng Chủ tịch nước là cơ quan giúp việc, làm công tác tham mưu, tổng hợp và phục vụ. Quyết định trong thẩm quyền của Chủ tịch nước vẫn do Chủ tịch nước ký dưới dạng lệnh hoặc quyết định.
Ai có quyền miễn nhiệm Phó Chủ tịch nước?
Quốc hội, theo đề nghị của Chủ tịch nước. Vì Phó Chủ tịch nước do Quốc hội bầu, nên việc miễn nhiệm, bãi nhiệm chức danh này cũng thuộc thẩm quyền của Quốc hội theo trình tự luật định.