Hội đồng quốc phòng và an ninh là hội đồng do Hiến pháp quy định, gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các uỷ viên, trong đó Chủ tịch nước giữ chức Chủ tịch Hội đồng. Danh sách thành viên do Chủ tịch nước trình Quốc hội phê chuẩn. Hội đồng làm việc theo chế độ tập thể và quyết định theo đa số, lo các việc hệ trọng về quốc phòng, an ninh: động viên mọi lực lượng và khả năng của đất nước để bảo vệ Tổ quốc, trình Quốc hội quyết định tình trạng chiến tranh, thực hiện nhiệm vụ đặc biệt do Quốc hội giao khi có chiến tranh.
Đi kèm với đó là một vế quen thuộc trong bài học: Chủ tịch nước thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân. Bài này giải nghĩa chữ "thống lĩnh", chỉ ra hội đồng làm gì, và lập bảng "việc hệ trọng nào do ai quyết định, ai công bố" để khỏi nhầm giữa Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.
Chủ tịch nước "thống lĩnh lực lượng vũ trang" nghĩa là gì
"Thống lĩnh" có nghĩa là đứng đầu, nắm quyền chỉ huy tối cao về mặt nhà nước. Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh. Đây là một vế trong định nghĩa "thay mặt nước về đối nội": bảo vệ Tổ quốc là việc của cả quốc gia, nên người đứng đầu Nhà nước cũng là người thống lĩnh lực lượng vũ trang.
Thống lĩnh không có nghĩa là Chủ tịch nước trực tiếp điều hành công việc hằng ngày của từng đơn vị. Việc xây dựng, quản lý lực lượng vũ trang theo ngành thuộc bộ máy hành pháp, do Chính phủ và các bộ phụ trách quốc phòng, an ninh thực hiện. Thống lĩnh là ở tầm quyết định hệ trọng nhất và ở các quyết định nhân sự cấp cao như phong, thăng quân hàm cấp tướng, chuẩn đô đốc, phó đô đốc, đô đốc hải quân.
Mẹo nhớ: Chính phủ quản lý quốc phòng, an ninh như một lĩnh vực; Chủ tịch nước thống lĩnh lực lượng vũ trang như người đứng đầu Nhà nước; Quốc hội quyết định những vấn đề lớn nhất như chiến tranh và hoà bình. Ba động từ, ba tầng việc.
Hội đồng gồm ai và làm việc thế nào
Thành phần. Hội đồng gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các uỷ viên. Chủ tịch nước là Chủ tịch Hội đồng. Hiến pháp không ghi số lượng thành viên cố định, nên khi học không cần nhớ con số; ai là thành viên do Quốc hội phê chuẩn theo tờ trình của Chủ tịch nước.
Ai phê chuẩn danh sách. Danh sách thành viên do Chủ tịch nước trình Quốc hội phê chuẩn. Như vậy, dù Chủ tịch nước đứng đầu hội đồng, thành phần hội đồng vẫn phải qua cơ quan đại biểu cao nhất. Đây là một ví dụ của nguyên tắc phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước.
Cách quyết định. Hội đồng làm việc theo chế độ tập thể và quyết định theo đa số. Điều này khác với các quyết định cá nhân của Chủ tịch nước như đặc xá hay quốc tịch: ở hội đồng, Chủ tịch nước là một thành viên trong tập thể ra quyết định.
Việc hệ trọng nào: ai quyết định, ai công bố
Đây là phần dễ nhầm nhất của chủ đề. Bảng dưới tách hai khâu "quyết định" và "công bố, ra lệnh" theo Hiến pháp, ở mức nguyên lý.
| Việc | Ai quyết định | Khi Quốc hội không họp được | Chủ tịch nước làm gì |
|---|---|---|---|
| Tình trạng chiến tranh | Quốc hội | Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tuyên bố, rồi báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất | Căn cứ nghị quyết của Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, công bố, bãi bỏ quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh |
| Tổng động viên, động viên cục bộ | Uỷ ban Thường vụ Quốc hội | Vẫn do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định | Căn cứ nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, ra lệnh tổng động viên hoặc động viên cục bộ |
| Tình trạng khẩn cấp | Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban bố, bãi bỏ | Nếu Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cũng không họp được, Chủ tịch nước công bố, bãi bỏ | Công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấp trong cả nước hoặc ở từng địa phương |
| Đề xuất về tình trạng chiến tranh | Hội đồng quốc phòng và an ninh trình, Quốc hội quyết định | Hội đồng trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định | Với tư cách Chủ tịch Hội đồng, chủ trì việc chuẩn bị tờ trình |
Đọc bảng sẽ thấy quyền quyết định những việc hệ trọng nhất luôn nằm ở Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội; Chủ tịch nước làm khâu công bố, ra lệnh, và chỉ trực tiếp công bố tình trạng khẩn cấp trong trường hợp Uỷ ban Thường vụ Quốc hội không thể họp được. Chi tiết thủ tục thuộc luật về quốc phòng, tình trạng khẩn cấp hiện hành.
Nhiệm vụ của Hội đồng theo Hiến pháp, nói bằng lời thường
Thứ nhất, hội đồng trình Quốc hội quyết định tình trạng chiến tranh; nếu Quốc hội không thể họp được thì trình Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Hiểu đơn giản: hội đồng là nơi chuẩn bị và đề xuất, còn quyết định thuộc cơ quan đại biểu.
Thứ hai, hội đồng có nhiệm vụ động viên mọi lực lượng và khả năng của đất nước để bảo vệ Tổ quốc, và thực hiện những nhiệm vụ, quyền hạn đặc biệt do Quốc hội giao trong trường hợp có chiến tranh. Đây là cơ chế để bộ máy có thể phản ứng nhanh trong tình huống đặc biệt mà vẫn có cơ sở từ Quốc hội.
Thứ ba, hội đồng quyết định việc lực lượng vũ trang nhân dân tham gia hoạt động góp phần bảo vệ hoà bình ở khu vực và trên thế giới. Ví dụ giả định để dễ hình dung: một đơn vị y tế được cử đi làm nhiệm vụ gìn giữ hoà bình theo một chương trình quốc tế; quyết định về việc tham gia này thuộc thẩm quyền của hội đồng theo Hiến pháp.
Khi học, bạn chỉ cần nhớ ba nhóm: trình về chiến tranh, quyết định về động viên và nhiệm vụ đặc biệt, quyết định về tham gia gìn giữ hoà bình.
Hội đồng phối hợp với Quốc hội và Chính phủ thế nào
Hội đồng quốc phòng và an ninh là một ví dụ rõ về nguyên tắc ở Điều 2 Hiến pháp: quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan. Ở đây, ba cơ quan cùng có mặt trong một lĩnh vực nhưng mỗi bên giữ một phần việc khác nhau, nối với nhau thành một chuỗi.
Quốc hội giữ quyền quyết định cao nhất: quyết định vấn đề chiến tranh và hoà bình, phê chuẩn danh sách thành viên hội đồng, giao nhiệm vụ đặc biệt cho hội đồng khi có chiến tranh. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định thay trong một số tình huống khi Quốc hội không thể họp được, rồi báo cáo lại Quốc hội. Chủ tịch nước làm Chủ tịch hội đồng, công bố, ra lệnh căn cứ nghị quyết. Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về quốc phòng, an ninh, tổ chức thi hành các quyết định đó.
Ví dụ giả định để thấy chuỗi phối hợp: khi có tình huống nghiêm trọng đe doạ một vùng, cơ quan có thẩm quyền quyết định theo Hiến pháp, Chủ tịch nước công bố, Chính phủ và chính quyền địa phương tổ chức thực hiện các biện pháp. Không khâu nào tự làm thay khâu khác, và mọi khâu đều có căn cứ trong Hiến pháp và luật.
Ba chỗ hay nhầm
Nhầm Hội đồng quốc phòng và an ninh với một bộ. Hội đồng là một thiết chế do Hiến pháp quy định, đứng đầu là Chủ tịch nước, làm việc tập thể. Các bộ phụ trách quốc phòng, an ninh là cơ quan của Chính phủ, thuộc khối hành pháp. Hai nơi khác bản chất và khác người đứng đầu.
Nhầm "Chủ tịch nước quyết định tình trạng chiến tranh". Quyết định thuộc Quốc hội, hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội khi Quốc hội không họp được. Chủ tịch nước công bố, bãi bỏ quyết định tuyên bố tình trạng chiến tranh căn cứ nghị quyết đó.
Nhầm tình trạng khẩn cấp chỉ có trong chiến tranh. Tình trạng khẩn cấp có thể được ban bố trong nhiều hoàn cảnh nghiêm trọng như thảm hoạ lớn, dịch bệnh nguy hiểm lan rộng, hoặc tình hình đe doạ an ninh, theo luật về tình trạng khẩn cấp hiện hành. Khi học, nhớ ai ban bố, ai công bố là đủ.
Câu hỏi tự kiểm
Tình huống giả định: trong giờ Giáo dục quốc phòng và an ninh, bạn Minh hỏi: "Nếu một tỉnh ven biển gặp thảm hoạ rất lớn, ai ban bố tình trạng khẩn cấp?". Cô giáo yêu cầu cả lớp trả lời bằng cách điền vào chỗ trống. Bạn thử làm:
- Tình trạng khẩn cấp do ... ban bố, bãi bỏ. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
- Chủ tịch nước làm gì với quyết định đó? Công bố, bãi bỏ tình trạng khẩn cấp; tự công bố khi Uỷ ban Thường vụ Quốc hội không thể họp được.
- Danh sách thành viên Hội đồng quốc phòng và an ninh do ai phê chuẩn? Quốc hội, theo tờ trình của Chủ tịch nước.
- Hội đồng quyết định theo cách nào? Tập thể, theo đa số.
Nguồn để kiểm lại là các điều về Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước trong Hiến pháp, đăng trên cổng pháp luật quốc gia. Phần tình trạng khẩn cấp chi tiết nằm trong luật chuyên ngành hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Ai là Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh?
Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh. Đây là một phần trong vai trò thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân của người đứng đầu Nhà nước.
Thành viên Hội đồng quốc phòng và an ninh do ai quyết định?
Danh sách thành viên do Chủ tịch nước trình và Quốc hội phê chuẩn. Hội đồng gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các uỷ viên; Hiến pháp không ghi số lượng cố định.
Hội đồng quốc phòng và an ninh có phải cơ quan thường trực của Chính phủ không?
Không. Hội đồng là thiết chế do Hiến pháp quy định gắn với Chủ tịch nước, làm việc tập thể và quyết định theo đa số. Các bộ phụ trách quốc phòng, an ninh mới là cơ quan thuộc Chính phủ.
Ai quyết định tình trạng chiến tranh?
Quốc hội quyết định. Trường hợp Quốc hội không thể họp được, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tuyên bố rồi báo cáo Quốc hội tại kỳ họp gần nhất. Chủ tịch nước căn cứ vào đó để công bố.
Thống lĩnh lực lượng vũ trang có nghĩa là chỉ huy hằng ngày không?
Không hẳn. Thống lĩnh là nắm quyền đứng đầu ở tầm nhà nước và các quyết định hệ trọng. Việc xây dựng, quản lý lực lượng vũ trang hằng ngày thuộc Chính phủ và các bộ phụ trách theo quy định.
Tình trạng khẩn cấp và tổng động viên khác nhau thế nào?
Tổng động viên là huy động mọi lực lượng, khả năng của đất nước, chủ yếu cho bảo vệ Tổ quốc; tình trạng khẩn cấp là chế độ đặc biệt khi có thảm hoạ, dịch bệnh hoặc đe doạ an ninh nghiêm trọng. Cả hai do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định.