Chủ tịch nước có các nhóm nhiệm vụ, quyền hạn chính theo Hiến pháp: công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; đề nghị bầu và bổ nhiệm một số chức danh cao nhất của Nhà nước; quyết định đặc xá, công bố quyết định đại xá; quyết định tặng thưởng huân chương và các vấn đề quốc tịch; thống lĩnh lực lượng vũ trang, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh; và thực hiện các hoạt động đối ngoại nhân danh Nhà nước.
Danh sách trong Hiến pháp khá dài, đọc một lượt dễ rối. Bài này xếp chúng thành nhóm theo kiểu "việc gì, làm một mình hay căn cứ nghị quyết của cơ quan khác", kèm một mẹo nhớ và một bộ câu trắc nghiệm tự soạn. Mỗi nhóm lớn đều có bài riêng trong danh mục để đọc sâu hơn.
Bảng tổng hợp các nhóm quyền của Chủ tịch nước
Cột cuối của bảng là chỗ hay bị bỏ qua nhất: nhiều việc Chủ tịch nước làm "căn cứ vào nghị quyết" của Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
| Nhóm việc | Chủ tịch nước làm gì | Có cần nghị quyết của cơ quan khác không |
|---|---|---|
| Lập hiến, lập pháp | Công bố Hiến pháp, luật, pháp lệnh; có thể đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội xem xét lại pháp lệnh | Luật do Quốc hội thông qua, pháp lệnh do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội thông qua; Chủ tịch nước công bố |
| Nhân sự cấp cao | Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; bổ nhiệm Phó Thủ tướng, bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ | Bổ nhiệm thành viên Chính phủ căn cứ nghị quyết của Quốc hội |
| Tư pháp | Bổ nhiệm thẩm phán theo luật; quyết định đặc xá; công bố quyết định đại xá | Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao căn cứ nghị quyết của Quốc hội; đại xá do Quốc hội quyết định |
| Khen thưởng, quốc tịch | Quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, giải thưởng nhà nước, danh hiệu vinh dự nhà nước; cho nhập, thôi, trở lại, tước quốc tịch Việt Nam | Chủ tịch nước quyết định, sau khi các cơ quan chuyên môn thẩm tra và trình |
| Quốc phòng, an ninh | Thống lĩnh lực lượng vũ trang, giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh; công bố tình trạng chiến tranh, ra lệnh động viên, công bố tình trạng khẩn cấp | Phần lớn căn cứ nghị quyết của Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội |
| Đối ngoại | Cử, triệu hồi đại sứ; tiếp nhận đại sứ nước ngoài; quyết định đàm phán, ký điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước; trình Quốc hội phê chuẩn một số điều ước | Một số điều ước quan trọng phải do Quốc hội phê chuẩn |
Đọc bảng theo cột cuối sẽ thấy rõ tinh thần phối hợp và kiểm soát: rất nhiều quyền của Chủ tịch nước là khâu nối tiếp một quyết định của Quốc hội, không phải quyền đứng riêng. Đây cũng là lý do bài thi hay hỏi "căn cứ vào đâu Chủ tịch nước ra quyết định này".
Công bố luật và quyền đề nghị xem xét lại pháp lệnh
Việc dễ thấy nhất của Chủ tịch nước là công bố Hiến pháp, luật và pháp lệnh. Sau khi Quốc hội thông qua một đạo luật, Chủ tịch nước ký lệnh công bố. Công bố không phải là thêm bớt nội dung; nó là khâu chính thức đưa văn bản đã được thông qua ra công khai, để mọi người biết và thực hiện theo ngày có hiệu lực.
Riêng với pháp lệnh, văn bản do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội thông qua, Hiến pháp cho Chủ tịch nước một quyền đáng chú ý: đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội xem xét lại pháp lệnh trong thời hạn mười ngày kể từ ngày pháp lệnh được thông qua. Nếu pháp lệnh vẫn được Uỷ ban Thường vụ Quốc hội biểu quyết tán thành mà Chủ tịch nước vẫn không nhất trí, thì Chủ tịch nước trình Quốc hội quyết định tại kỳ họp gần nhất.
Quy định này là một ví dụ giáo khoa về kiểm soát giữa các cơ quan: Chủ tịch nước không thể tự sửa pháp lệnh, nhưng có kênh để đưa ý kiến khác nhau lên cơ quan có thẩm quyền cao nhất là Quốc hội. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về Quốc hội, đúng nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất.
Nhóm nhân sự và tư pháp: vì sao Chủ tịch nước "đề nghị" mà không "bầu"
Trong nhóm nhân sự, động từ rất quan trọng. Với Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chủ tịch nước đề nghị, còn Quốc hội bầu. Với Phó Thủ tướng, bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ, Quốc hội phê chuẩn rồi Chủ tịch nước căn cứ nghị quyết của Quốc hội để bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức.
Ở khối tư pháp, Chủ tịch nước bổ nhiệm thẩm phán theo luật: thẩm phán Toà án nhân dân tối cao được bổ nhiệm căn cứ nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội; thẩm phán các toà án khác do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo trình tự luật tổ chức toà án quy định. Chủ tịch nước cũng quyết định đặc xá, và căn cứ nghị quyết của Quốc hội để công bố quyết định đại xá.
Chi tiết từng chức danh, ai giới thiệu, ai phê chuẩn, nằm ở bài riêng về việc bổ nhiệm trong danh mục này. Điều cần giữ lại ở đây: Chủ tịch nước tham gia vào việc hình thành cả ba khối lập pháp, hành pháp, tư pháp ở khâu nhân sự, nhưng luôn đi cùng một quyết định của Quốc hội ở các chức danh quan trọng nhất.
Nhóm khen thưởng, quốc tịch, quốc phòng và đối ngoại
Chủ tịch nước quyết định tặng thưởng huân chương, huy chương, các giải thưởng nhà nước, danh hiệu vinh dự nhà nước. Đây là những hình thức ghi nhận mang danh nghĩa cả quốc gia, nên được đặt ở người đứng đầu Nhà nước. Cùng lý do đó, Chủ tịch nước quyết định cho nhập, thôi, trở lại hoặc tước quốc tịch Việt Nam, vì quốc tịch là mối quan hệ giữa một con người với cả Nhà nước.
Về quốc phòng, Chủ tịch nước thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân và giữ chức Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh. Những quyết định hệ trọng như tình trạng chiến tranh, tổng động viên, tình trạng khẩn cấp thường do Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội quyết định; Chủ tịch nước căn cứ vào đó để công bố, ra lệnh.
Về đối ngoại, Chủ tịch nước cử, triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Việt Nam, tiếp nhận đại sứ nước ngoài, quyết định đàm phán, ký kết điều ước quốc tế nhân danh Nhà nước và trình Quốc hội phê chuẩn những điều ước thuộc thẩm quyền của Quốc hội. Mỗi nhóm này đều có bài riêng trong danh mục.
Đọc một quyền bất kỳ theo ba câu hỏi
Khi gặp một quyền của Chủ tịch nước trong sách hoặc trong đề thi, bạn có thể tách nó bằng ba câu hỏi. Câu thứ nhất: quyết định gốc do ai đưa ra? Câu thứ hai: Chủ tịch nước làm khâu nào? Câu thứ ba: văn bản ra đời là gì? Ba câu này biến một danh sách dài thành những chuỗi ngắn dễ nhớ.
Thử với việc bổ nhiệm một bộ trưởng. Quyết định gốc là nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội, trên cơ sở đề nghị của Thủ tướng. Chủ tịch nước làm khâu bổ nhiệm. Văn bản ra đời là quyết định của Chủ tịch nước. Thử tiếp với một đạo luật: quyết định gốc là Quốc hội biểu quyết thông qua; Chủ tịch nước làm khâu công bố; văn bản ra đời là lệnh công bố.
Thử với đặc xá thì khác: quyết định gốc thuộc chính Chủ tịch nước, có các cơ quan giúp việc tư vấn và lập danh sách theo luật. Văn bản ra đời là quyết định về đặc xá. Nhìn ba ví dụ cạnh nhau, bạn thấy có quyền Chủ tịch nước tự quyết, có quyền Chủ tịch nước làm khâu nối tiếp nghị quyết của Quốc hội. Phân biệt được hai loại này là nắm được phần lớn câu hỏi về chủ đề.
Những việc Chủ tịch nước không làm
Không thông qua luật. Luật do Quốc hội thông qua với sự tán thành của quá nửa tổng số đại biểu. Chủ tịch nước công bố luật. Trong khâu làm luật, Chủ tịch nước có thể là chủ thể trình dự án luật, nhưng biểu quyết là việc của Quốc hội.
Không điều hành bộ máy hành chính. Việc tổ chức thi hành pháp luật, quản lý kinh tế, xã hội hằng ngày thuộc Chính phủ, đứng đầu là Thủ tướng. Chủ tịch nước có quyền yêu cầu Chính phủ họp bàn về vấn đề mình thấy cần thiết, nhưng không thay Chính phủ ra nghị định.
Không xét xử. Quyền xét xử thuộc toà án. Chủ tịch nước bổ nhiệm thẩm phán và quyết định đặc xá, nhưng không ra bản án, không sửa bản án. Đặc xá là sự khoan hồng của Nhà nước, không phải một cấp xét xử nữa.
Mẹo nhớ và câu hỏi trắc nghiệm tự soạn
Mẹo nhớ sáu nhóm bằng một câu: "Công bố – Cử người – Khoan hồng – Khen và quốc tịch – Cầm quân – Đi ngoại giao". Mỗi chữ đầu gợi một nhóm trong bảng ở trên. Sau đó tự làm bốn câu:
- Văn bản nào do Chủ tịch nước công bố: A. Nghị định; B. Luật; C. Thông tư. Đáp án B; nghị định do Chính phủ ban hành, thông tư do bộ trưởng ban hành.
- Ai bầu Thủ tướng Chính phủ: A. Chủ tịch nước; B. Quốc hội. Đáp án B; Chủ tịch nước chỉ đề nghị.
- Ai quyết định đại xá: A. Quốc hội; B. Chủ tịch nước. Đáp án A; Chủ tịch nước căn cứ nghị quyết của Quốc hội để công bố.
- Khi không nhất trí với một pháp lệnh, Chủ tịch nước làm gì: A. Tự sửa pháp lệnh; B. Đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội xem xét lại. Đáp án B.
Muốn chắc chắn từng chữ, bạn đọc nguyên chương về Chủ tịch nước trong Hiến pháp ở cổng pháp luật quốc gia, rồi đối chiếu với sách giáo khoa và hướng dẫn của giáo viên.
Câu hỏi thường gặp
Chủ tịch nước có quyền phủ quyết luật không?
Hiến pháp không quy định quyền phủ quyết luật cho Chủ tịch nước. Với pháp lệnh, Chủ tịch nước có quyền đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội xem xét lại; nếu vẫn không nhất trí thì trình Quốc hội quyết định tại kỳ họp gần nhất.
Chủ tịch nước có được trình dự án luật không?
Có. Chủ tịch nước là một trong các chủ thể có quyền trình dự án luật trước Quốc hội theo Hiến pháp. Tuy vậy, việc thảo luận và biểu quyết thông qua luật vẫn hoàn toàn thuộc về Quốc hội.
Vì sao nhiều quyền của Chủ tịch nước phải căn cứ nghị quyết của Quốc hội?
Vì Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, quyết định những vấn đề quan trọng nhất. Chủ tịch nước thực hiện khâu tiếp theo như bổ nhiệm, công bố, ra lệnh, thể hiện sự phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan.
Chủ tịch nước có được yêu cầu Chính phủ họp không?
Có. Hiến pháp cho Chủ tịch nước quyền yêu cầu Chính phủ họp bàn về vấn đề mà Chủ tịch nước xét thấy cần thiết để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Quyết định quản lý cụ thể vẫn thuộc Chính phủ.
Lệnh của Chủ tịch nước khác quyết định thế nào?
Lệnh thường dùng cho việc công bố luật, pháp lệnh, ra lệnh động viên hoặc công bố tình trạng khẩn cấp; quyết định thường giải quyết việc cụ thể như đặc xá, quốc tịch, khen thưởng, bổ nhiệm. Cả hai đều là văn bản của Chủ tịch nước.
Có thể tra danh sách đầy đủ nhiệm vụ của Chủ tịch nước ở đâu?
Bạn đọc chương về Chủ tịch nước trong Hiến pháp trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội. Đọc nguyên văn giúp nhớ đúng động từ như đề nghị, căn cứ, công bố, quyết định.