Chủ tịch nước tham gia hình thành nhân sự cấp cao của Nhà nước bằng ba kiểu việc: đề nghị Quốc hội bầu (Phó Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao); căn cứ nghị quyết của Quốc hội để bổ nhiệm (Phó Thủ tướng, bộ trưởng và thành viên khác của Chính phủ, thẩm phán Toà án nhân dân tối cao); và bổ nhiệm theo trình tự luật định một số chức danh tư pháp khác như thẩm phán các toà án khác, Phó Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Phó Viện trưởng và kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
Nắm ba động từ "đề nghị – căn cứ – bổ nhiệm" là giải được đa số câu hỏi về chủ đề này. Bài đi từng nhóm, vẽ sơ đồ chữ cho một ví dụ điển hình và chỉ ra chỗ hay nhầm giữa "bầu", "phê chuẩn" và "bổ nhiệm".
Ba động từ cần phân biệt trước khi học
Bầu. Là việc một tập thể bỏ phiếu chọn người giữ chức danh. Ở trung ương, cơ quan bầu các chức danh cao nhất là Quốc hội. Người được bầu do Quốc hội chọn, nên chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Chủ tịch nước không tự bầu ai; Chủ tịch nước giới thiệu, tức là đề nghị.
Phê chuẩn. Là việc cơ quan có thẩm quyền đồng ý với một đề nghị do người khác đưa lên. Ví dụ Thủ tướng đề nghị danh sách Phó Thủ tướng, bộ trưởng; Quốc hội xem xét và phê chuẩn. Phê chuẩn là bước kiểm soát: đề nghị của người đứng đầu chưa đủ, phải có sự đồng ý của cơ quan đại biểu.
Bổ nhiệm. Là việc một người có thẩm quyền ra quyết định giao chức danh cho một người cụ thể. Với nhiều chức danh, Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết đã phê chuẩn của Quốc hội. Với một số chức danh tư pháp khác, Chủ tịch nước bổ nhiệm theo trình tự do luật tổ chức toà án, viện kiểm sát quy định.
Bảng chức danh theo từng kiểu việc
Bảng dưới gom các chức danh theo ba kiểu, kèm cơ quan quyết định gốc. Đây là phần học thuộc có ích nhất của chủ đề.
| Chức danh | Chủ tịch nước làm gì | Quyết định gốc thuộc ai | Khối |
|---|---|---|---|
| Phó Chủ tịch nước | Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm | Quốc hội bầu | Chủ tịch nước |
| Thủ tướng Chính phủ | Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm | Quốc hội bầu | Hành pháp |
| Phó Thủ tướng, bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ | Căn cứ nghị quyết của Quốc hội để bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức | Quốc hội phê chuẩn theo đề nghị của Thủ tướng | Hành pháp |
| Chánh án Toà án nhân dân tối cao | Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm | Quốc hội bầu | Tư pháp |
| Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao | Căn cứ nghị quyết của Quốc hội để bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức | Quốc hội phê chuẩn | Tư pháp |
| Thẩm phán các toà án khác, Phó Chánh án Toà án nhân dân tối cao | Bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức theo luật | Chủ tịch nước, theo trình tự luật định | Tư pháp |
| Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm | Quốc hội bầu | Tư pháp |
| Phó Viện trưởng, kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức theo luật | Chủ tịch nước, theo trình tự luật định | Tư pháp |
Nhìn cột cuối sẽ thấy Chủ tịch nước có mặt ở khâu nhân sự của cả hành pháp lẫn tư pháp, còn với lập pháp thì không: Chủ tịch Quốc hội và các chức danh của Quốc hội do chính Quốc hội bầu. Chi tiết thủ tục như ai giới thiệu ứng viên, hội đồng tuyển chọn thẩm phán làm gì, được quy định trong luật tổ chức toà án, viện kiểm sát hiện hành.
Sơ đồ chữ: từ đề nghị tới nhậm chức của Thủ tướng
Lấy Thủ tướng Chính phủ làm ví dụ điển hình cho kiểu "đề nghị – bầu". Các bước ở mức nguyên lý theo Hiến pháp:
- Chủ tịch nước giới thiệu người được đề nghị bầu làm Thủ tướng; người đó phải là đại biểu Quốc hội.
- Quốc hội xem xét, thảo luận theo trình tự kỳ họp.
- Quốc hội bỏ phiếu bầu; người được quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội tán thành thì trúng.
- Quốc hội thông qua nghị quyết bầu Thủ tướng.
- Người được bầu tuyên thệ trung thành với Tổ quốc, Nhân dân và Hiến pháp.
- Từ đó Thủ tướng đứng đầu Chính phủ, chịu trách nhiệm trước Quốc hội; Chính phủ báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước.
Điểm cần nhớ: Thủ tướng là chức danh duy nhất trong Chính phủ phải là đại biểu Quốc hội theo Hiến pháp. Các thành viên khác của Chính phủ không bắt buộc như vậy, vì họ đi theo kiểu "Thủ tướng đề nghị, Quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch nước bổ nhiệm".
Khối tư pháp: vì sao thẩm phán do Chủ tịch nước bổ nhiệm
Thẩm phán là người trực tiếp xét xử. Hiến pháp đặt việc bổ nhiệm thẩm phán ở người đứng đầu Nhà nước để nhấn mạnh rằng thẩm phán nhân danh Nhà nước khi xét xử, không nhân danh một địa phương hay một ngành. Với thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, mức cao nhất, cần thêm một bước kiểm soát là Quốc hội phê chuẩn trước khi Chủ tịch nước bổ nhiệm.
Với thẩm phán các toà án khác, Chủ tịch nước bổ nhiệm theo trình tự luật tổ chức toà án nhân dân quy định, có bước tuyển chọn của hội đồng chuyên trách. Sau đợt sắp xếp toà án năm 2025, các cấp toà án đã thay đổi (toà án cấp huyện trước đây được thay bằng toà án cấp khu vực), nên khi học về cấp toà và quy trình tuyển chọn, bạn đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Hội thẩm nhân dân thì khác: hội thẩm không do Chủ tịch nước bổ nhiệm mà được bầu hoặc cử theo luật tổ chức toà án. Đây là một cặp hay nhầm trong bài tự luận: thẩm phán là người xét xử chuyên nghiệp, hội thẩm là người tham gia xét xử theo nguyên tắc có hội thẩm tham gia.
Ngoài ba khối: đại sứ, quân hàm cấp cao và Hội đồng quốc phòng và an ninh
Việc bổ nhiệm của Chủ tịch nước không dừng ở hành pháp và tư pháp. Ở lĩnh vực đối ngoại, Chủ tịch nước cử, triệu hồi đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Việt Nam ở nước ngoài, và căn cứ nghị quyết của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội để quyết định phong hàm, cấp đại sứ. Đại sứ là người đại diện cho cả Nhà nước ở một quốc gia khác, nên chữ ký cử đại sứ được đặt ở người đứng đầu Nhà nước.
Ở lĩnh vực quốc phòng, với tư cách thống lĩnh lực lượng vũ trang nhân dân, Chủ tịch nước quyết định phong, thăng, giáng, tước quân hàm cấp tướng, chuẩn đô đốc, phó đô đốc, đô đốc hải quân và bổ nhiệm, miễn nhiệm một số chức danh chỉ huy cao nhất của quân đội theo quy định. Danh sách thành viên Hội đồng quốc phòng và an ninh thì do Chủ tịch nước trình Quốc hội phê chuẩn, chứ không tự quyết.
Điểm chung của mọi trường hợp trên vẫn là ba động từ đã học: có việc Chủ tịch nước đề nghị, có việc Chủ tịch nước làm căn cứ nghị quyết, có việc Chủ tịch nước bổ nhiệm theo luật. Khi gặp một chức danh lạ trong đề bài, bạn hỏi "quyết định gốc thuộc ai" trước, rồi mới hỏi Chủ tịch nước làm khâu nào. Hai bài riêng về đối ngoại và về Hội đồng quốc phòng và an ninh trong danh mục này đi sâu hơn từng phần.
Chỗ hay nhầm khi làm bài
Nhầm "Chủ tịch nước bầu Thủ tướng". Đúng là Chủ tịch nước đề nghị, Quốc hội bầu. Đề thi trắc nghiệm rất hay đặt hai phương án này cạnh nhau.
Nhầm "Thủ tướng bổ nhiệm bộ trưởng". Đúng là Thủ tướng đề nghị, Quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết của Quốc hội. Thủ tướng không tự ký quyết định bổ nhiệm bộ trưởng.
Nhầm "Chủ tịch nước bổ nhiệm Chánh án Toà án nhân dân tối cao". Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước. Chủ tịch nước bổ nhiệm Phó Chánh án và các thẩm phán, không bổ nhiệm Chánh án.
Nhầm Viện trưởng với kiểm sát viên. Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Quốc hội bầu. Phó Viện trưởng và kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo luật.
Bài tập tình huống tự kiểm
Tình huống giả định: lớp của bạn Lan, sinh viên năm nhất, đóng vai một kỳ họp. Nhóm A giữ vai Chủ tịch nước, nhóm B là Quốc hội, nhóm C là Thủ tướng. Cô giáo đưa ra bốn tình huống, mỗi nhóm phải giơ thẻ nếu đến lượt mình. Bạn thử trả lời trước khi xem đáp án:
- Cần có Thủ tướng mới. Nhóm A giới thiệu, nhóm B bầu.
- Cần thay một bộ trưởng. Nhóm C đề nghị, nhóm B phê chuẩn, nhóm A ra quyết định bổ nhiệm.
- Cần thêm thẩm phán cho Toà án nhân dân tối cao. Nhóm B phê chuẩn, nhóm A bổ nhiệm.
- Cần bổ nhiệm một kiểm sát viên Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Nhóm A bổ nhiệm theo trình tự luật định.
Trò chơi này giúp nhớ lâu hơn học thuộc bảng, vì mỗi bạn phải tự quyết định đến lượt mình hay chưa. Khi cần kiểm tra lại, bạn mở các điều về Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ trong Hiến pháp trên cổng pháp luật quốc gia và đọc các động từ bầu, phê chuẩn, bổ nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Chủ tịch nước có tự chọn được Thủ tướng không?
Không. Chủ tịch nước chỉ đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng. Quốc hội bỏ phiếu bầu, và người được bầu phải là đại biểu Quốc hội. Nếu không được quá nửa tổng số đại biểu tán thành thì không trúng.
Bộ trưởng có phải là đại biểu Quốc hội không?
Không bắt buộc. Hiến pháp chỉ yêu cầu Thủ tướng phải là đại biểu Quốc hội. Bộ trưởng được Thủ tướng đề nghị, Quốc hội phê chuẩn, rồi Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết của Quốc hội.
Ai bổ nhiệm thẩm phán ở các toà án cấp dưới?
Chủ tịch nước bổ nhiệm thẩm phán các toà án theo trình tự luật tổ chức toà án nhân dân quy định, có bước tuyển chọn của hội đồng chuyên trách. Chi tiết nên tra luật tổ chức toà án hiện hành vì các cấp toà vừa được sắp xếp lại.
Phê chuẩn và bổ nhiệm khác nhau thế nào?
Phê chuẩn là cơ quan có thẩm quyền đồng ý với một đề nghị, thường là Quốc hội; bổ nhiệm là quyết định giao chức danh cho một người cụ thể, thường do Chủ tịch nước ký. Hai bước đi nối tiếp nhau.
Chủ tịch nước có bổ nhiệm chức danh nào của Quốc hội không?
Không. Chủ tịch Quốc hội, các Phó Chủ tịch Quốc hội, uỷ viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội do chính Quốc hội bầu. Chủ tịch nước có vai trò ở khâu nhân sự của hành pháp và tư pháp.
Học phần bổ nhiệm này nên đối chiếu ở nguồn nào?
Bạn đọc các điều về Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, toà án và viện kiểm sát trong Hiến pháp trên cổng pháp luật quốc gia, rồi đối chiếu luật tổ chức toà án, viện kiểm sát hiện hành cho phần chi tiết.