PhanLap.comPhân Lập
Phối hợp và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan

Chất vấn là gì: ai có quyền hỏi, ai phải trả lời trước Quốc hội và Hội đồng nhân dân

Chất vấn là quyền của đại biểu dân cử yêu cầu người có chức vụ trả lời về trách nhiệm của mình: ai hỏi ai, trả lời ở đâu, khác kiến nghị ra sao.

A Vietnamese high school girl seen from behind raising her hand during a class role-play debate, teacher standing beside a clean whiteboard with nothing written, eye-level shot, bright midday light

Chất vấn là việc đại biểu dân cử nêu vấn đề thuộc trách nhiệm của một người giữ chức vụ do cơ quan dân cử bầu hoặc phê chuẩn, và yêu cầu người đó trả lời về trách nhiệm của mình. Ở trung ương, đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn; ở địa phương, đại biểu Hội đồng nhân dân có quyền chất vấn. Người bị chất vấn có nghĩa vụ trả lời, không được từ chối.

Chất vấn là một công cụ giám sát, không phải một câu hỏi xin thông tin thông thường. Điểm cốt lõi nằm ở chữ "trách nhiệm": người trả lời phải nói rõ việc thuộc phần mình đã làm đến đâu, vì sao chưa làm được, sẽ làm gì tiếp. Phần dưới đây giải thích ai được hỏi ai, trả lời ở đâu, chất vấn khác những hình thức gần giống ra sao, và sau chất vấn thì điều gì có thể xảy ra.

Chất vấn khác một câu hỏi thông thường ở đâu

Một câu hỏi thông thường chỉ cần có câu trả lời đúng. Một câu chất vấn đòi hỏi câu trả lời gắn với người chịu trách nhiệm. Khi đại biểu hỏi "vì sao chính sách hỗ trợ này chậm triển khai", người trả lời không chỉ giải thích sự việc mà phải nói rõ trách nhiệm của cơ quan mình, giải pháp và thời hạn. Vì vậy chất vấn luôn hướng tới một chức danh cụ thể, không hỏi chung chung "Nhà nước".

Chất vấn cũng khác kiến nghị. Kiến nghị là đề xuất, đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét một việc; cơ quan nhận kiến nghị xem xét và trả lời theo quy định. Chất vấn là quyền gắn với tư cách đại biểu, người bị chất vấn phải trả lời trước cơ quan dân cử, và kết quả có thể được đưa vào nghị quyết.

Chất vấn còn khác thảo luận. Khi thảo luận một dự án luật, đại biểu nêu ý kiến về nội dung dự án. Khi chất vấn, đại biểu hướng câu hỏi vào việc thực hiện nhiệm vụ của một người cụ thể. Một mẹo nhớ: thảo luận là "bàn việc", kiến nghị là "đề nghị việc", chất vấn là "hỏi trách nhiệm về việc".

Ai có quyền chất vấn, ai phải trả lời

Bảng dưới đây tóm tắt hai cấp chất vấn, viết ở mức nguyên lý. Hàng trung ương theo Hiến pháp năm 2013. Hàng địa phương chỉ nêu nguyên lý, vì các quy định về chính quyền địa phương trong Hiến pháp đã được sửa đổi năm 2025; danh sách cụ thể cần tra Hiến pháp và Luật Tổ chức chính quyền địa phương hiện hành.

CấpAi có quyền chất vấnAi phải trả lờiTrả lời ở đâu
Trung ươngĐại biểu Quốc hộiChủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng, Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tổng Kiểm toán nhà nướcTrước Quốc hội tại kỳ họp; giữa hai kỳ họp có thể tại phiên họp Uỷ ban Thường vụ Quốc hội; trường hợp cần thiết, Quốc hội cho trả lời bằng văn bản
Địa phươngĐại biểu Hội đồng nhân dânTheo nguyên lý: người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu và người đứng đầu cơ quan chịu sự giám sát của Hội đồng nhân dân, như Chủ tịch, thành viên Uỷ ban nhân dân, thủ trưởng cơ quan thuộc Uỷ ban nhân dân; danh sách đầy đủ ở cấp tỉnh và cấp xã tra luật hiện hànhTại kỳ họp Hội đồng nhân dân, hoặc theo hình thức khác do luật quy định

Mẹo nhớ hàng trên: người bị chất vấn là người đứng đầu các cơ quan do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn, cộng với thành viên Chính phủ. Hàng dưới làm theo cùng logic ở địa phương: ai do Hội đồng nhân dân bầu, hoặc đứng đầu cơ quan chịu sự giám sát của Hội đồng nhân dân, thì có thể bị chất vấn.

Một phiên chất vấn diễn ra theo trình tự nào

Thủ tục chi tiết nằm trong luật về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Ở mức nguyên lý, một lượt chất vấn tại kỳ họp thường đi qua các bước sau.

  1. Lựa chọn nhóm vấn đề: căn cứ ý kiến của đại biểu và cử tri, cơ quan có thẩm quyền chọn những nhóm vấn đề đưa ra chất vấn tại kỳ họp.
  2. Đại biểu gửi câu hỏi: đại biểu chuẩn bị câu chất vấn, nêu rõ vấn đề và người bị chất vấn.
  3. Người bị chất vấn trả lời: trả lời trực tiếp, đi thẳng vào vấn đề, nêu trách nhiệm và giải pháp.
  4. Tranh luận: đại biểu chưa đồng ý với câu trả lời có thể nêu ý kiến tranh luận theo quy định về thời gian.
  5. Kết thúc và ra nghị quyết: cơ quan dân cử có thể ra nghị quyết về chất vấn, ghi nhận lời hứa, yêu cầu khắc phục và thời hạn báo cáo lại.
  6. Theo dõi sau chất vấn: việc thực hiện lời hứa, nghị quyết được giám sát tiếp ở các kỳ sau.

Bước cuối là phần hay bị bỏ qua khi học. Chất vấn không kết thúc khi phiên họp kết thúc; giá trị của nó nằm ở việc lời hứa được theo dõi và đối chiếu sau đó.

Chỗ hay nhầm khi học về chất vấn

Bốn nhầm lẫn sau đây thường gặp trong bài kiểm tra trắc nghiệm.

  • Nhầm người được chất vấn. Chỉ người giữ chức vụ thuộc diện chịu giám sát của cơ quan dân cử mới bị chất vấn. Một công chức bình thường ở bộ không phải đối tượng chất vấn của đại biểu Quốc hội.
  • Nhầm chủ thể có quyền chất vấn. Quyền chất vấn thuộc về từng đại biểu, không cần cả đoàn đại biểu đồng ý. Cử tri không trực tiếp chất vấn, mà gửi ý kiến để đại biểu đưa vào câu hỏi.
  • Nhầm chất vấn với trả lời phỏng vấn. Trả lời chất vấn là nghĩa vụ pháp lý trước cơ quan dân cử; trả lời báo chí là việc khác, không thay được.
  • Nhầm cấp. Đại biểu Hội đồng nhân dân cấp tỉnh chất vấn người có trách nhiệm ở cấp tỉnh, không chất vấn bộ trưởng. Muốn hỏi bộ trưởng thì đi qua đại biểu Quốc hội.

Khi gặp đề hỏi "ai có quyền chất vấn Thủ tướng", hãy loại ngay các phương án như Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hay công dân; đáp án là đại biểu Quốc hội.

Tình huống mô phỏng: viết một câu chất vấn cho đúng

Trong giờ Giáo dục kinh tế và pháp luật, bạn Minh lớp 10 đóng vai đại biểu Hội đồng nhân dân của một tỉnh ven biển giả định. Cử tri phản ánh rằng tuyến đường ra trường học bị ngập mỗi mùa mưa. Bản nháp đầu của Minh viết: "Vì sao đường ngập mà không ai làm gì?"

Cô Hoa góp ý câu hỏi này chưa phải chất vấn vì chưa nêu người chịu trách nhiệm và chưa nêu rõ vấn đề. Bản sửa của Minh: "Xin hỏi người đứng đầu cơ quan chuyên môn phụ trách giao thông của tỉnh: việc khắc phục tình trạng ngập trên tuyến đường dẫn tới trường học mà cử tri đã kiến nghị từ kỳ trước hiện đến bước nào, vướng ở đâu, và khi nào hoàn thành?" Bản sửa có đủ ba yếu tố: đúng người, đúng việc thuộc trách nhiệm, có yêu cầu về thời hạn.

Bài học rút ra cho người ôn tập: một câu chất vấn tốt luôn trả lời được ba câu hỏi nhỏ, hỏi ai, hỏi việc gì thuộc trách nhiệm của người đó, và muốn người đó cam kết điều gì. Khi đọc tin tức về hoạt động giám sát, bạn có thể dùng ba câu hỏi này để nhận ra một câu chất vấn được viết rõ hay chưa.

Vì sao chất vấn là một kênh kiểm soát quyền lực

Theo nguyên tắc ở Điều 2 Hiến pháp năm 2013, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan. Khi Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn một người vào chức vụ, Quốc hội đã giao cho người đó một phần việc. Chất vấn là cách để cơ quan đã giao việc hỏi lại người nhận việc: việc được giao đang được thực hiện ra sao. Nhờ vậy, việc giao quyền luôn đi kèm khả năng xem xét lại.

Chất vấn cũng là đường nối giữa Nhân dân và bộ máy. Cử tri gặp đại biểu, phản ánh những điều mình thấy trong đời sống; đại biểu chọn lọc, biến phản ánh thành câu hỏi về trách nhiệm; người giữ chức vụ trả lời công khai trước cơ quan dân cử. Một vấn đề nhỏ ở một xã có thể đi theo con đường này để được người có thẩm quyền ở cấp tương ứng trả lời.

Khi trình bày trong bài tự luận, bạn nên đặt chất vấn cạnh các công cụ khác cùng nhóm giám sát: xem xét báo cáo công tác, giám sát chuyên đề, lấy phiếu và bỏ phiếu tín nhiệm. Mỗi công cụ có thế mạnh riêng; chất vấn mạnh ở chỗ nhanh, trực tiếp, gắn tên một chức danh với một vấn đề cụ thể. Cách viết này cho thấy bạn hiểu chất vấn trong toàn bộ cơ chế kiểm soát, không chỉ thuộc định nghĩa.

Sau chất vấn, kết quả đi đâu

Kết quả chất vấn được ghi nhận theo nhiều cách. Ở trung ương, Quốc hội có thể ra nghị quyết về chất vấn và trả lời chất vấn, trong đó nêu yêu cầu đối với từng lĩnh vực và thời hạn thực hiện. Ở địa phương, Hội đồng nhân dân cũng có thể ra nghị quyết tương tự.

Chất vấn có liên hệ với các công cụ khác. Nội dung trả lời chất vấn là một trong những thông tin để đại biểu đánh giá khi lấy phiếu tín nhiệm. Khi cần thiết, kết quả giám sát, trong đó có chất vấn, có thể dẫn tới việc đề nghị bỏ phiếu tín nhiệm theo thủ tục luật định. Vì vậy không nên học chất vấn như một mục rời, mà đặt nó trong chuỗi giám sát.

Muốn đọc quy định gốc, bạn tìm chương về Quốc hội và chương về chính quyền địa phương trong Hiến pháp năm 2013, cùng luật về hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân, trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội. Chọn bản còn hiệu lực, vì quy định về tổ chức chính quyền địa phương vừa thay đổi khi chuyển sang mô hình hai cấp.

Câu hỏi thường gặp

Công dân có được trực tiếp chất vấn bộ trưởng không?

Không. Quyền chất vấn thuộc về đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân. Công dân gửi ý kiến, kiến nghị tới đại biểu hoặc cơ quan có thẩm quyền, và đại biểu có thể dựa vào đó để đặt câu hỏi chất vấn.

Đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn Chủ tịch nước không?

Có. Theo Hiến pháp năm 2013, đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng, Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tổng Kiểm toán nhà nước.

Người bị chất vấn có được từ chối trả lời không?

Không. Trả lời chất vấn là nghĩa vụ của người bị chất vấn. Thông thường người đó trả lời trực tiếp tại kỳ họp hoặc phiên họp theo quy định; trong trường hợp cần thiết, cơ quan dân cử có thể cho trả lời bằng văn bản.

Chất vấn khác kiến nghị của cử tri thế nào?

Kiến nghị là đề xuất của cử tri hoặc tổ chức gửi tới cơ quan có thẩm quyền để xem xét, giải quyết. Chất vấn là quyền của đại biểu dân cử, hướng vào trách nhiệm của một người giữ chức vụ cụ thể và phải được trả lời trước cơ quan dân cử.

Đại biểu Hội đồng nhân dân chất vấn những ai?

Theo nguyên lý, đại biểu Hội đồng nhân dân chất vấn người giữ chức vụ do Hội đồng nhân dân bầu và người đứng đầu cơ quan chịu sự giám sát của Hội đồng nhân dân, như Chủ tịch, thành viên Uỷ ban nhân dân, thủ trưởng cơ quan thuộc Uỷ ban nhân dân. Danh sách đầy đủ ở cấp tỉnh và cấp xã cần tra Hiến pháp và Luật Tổ chức chính quyền địa phương hiện hành.

Sau khi trả lời chất vấn, người bị chất vấn còn phải làm gì?

Người bị chất vấn phải thực hiện những gì đã cam kết và những yêu cầu trong nghị quyết về chất vấn nếu có. Việc thực hiện được cơ quan dân cử tiếp tục theo dõi, có thể được báo cáo lại ở kỳ họp sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138