PhanLap.comPhân Lập
Người dân với bộ máy: bầu cử, góp ý và hỏi đúng nơi

Bốn nguyên tắc bầu cử ở Việt Nam: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín

Phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín nghĩa là gì, thể hiện ở đâu trong ngày bầu cử, hay bị hiểu nhầm thế nào — kèm bảng ôn và tình huống tự kiểm.

Two Vietnamese students arranging four blank paper cards in a row on a classroom desk, seen from above, faces out of frame, soft morning window light, slate blue tones

Theo Hiến pháp, việc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân được tiến hành theo bốn nguyên tắc: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Nói gọn bằng lời thường: ai đủ điều kiện cũng được bầu, phiếu của mỗi người nặng như nhau, ai bầu thì tự mình bầu, và không ai được biết người khác đã chọn ai.

Bốn chữ này thường xuất hiện trong câu hỏi trắc nghiệm vì chúng dễ đọc thuộc nhưng khó áp vào tình huống. Phần dưới giải từng nguyên tắc, chỉ ra nó hiện ra ở đâu trong một ngày bầu cử, những chỗ hay hiểu nhầm, rồi cho bạn vài tình huống giả định để tự kiểm xem đã hiểu thật chưa.

Bốn nguyên tắc áp cho cuộc bầu cử nào

Bốn nguyên tắc áp cho cuộc bầu cử mà cử tri trực tiếp chọn ra đại biểu dân cử: đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân ở địa phương. Đây là hai loại cơ quan do Nhân dân bầu ra, nên Hiến pháp đặt ra cách bầu chung để bảo đảm người được bầu thật sự mang ý chí của cử tri.

Cần tách rõ với chuyện “bầu” bên trong các cơ quan. Quốc hội bầu Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; Hội đồng nhân dân bầu Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cùng cấp. Những lần bầu đó do đại biểu bỏ phiếu theo thủ tục riêng của từng cơ quan, không phải cuộc bầu cử mà cử tri cả nước đi bỏ phiếu. Học sinh hay gộp hai việc này làm một, rồi khoanh “đúng” cho câu “Nhân dân trực tiếp bầu Chủ tịch nước”, trong khi câu đó sai.

Cơ quan tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội ở tầm quốc gia là Hội đồng bầu cử quốc gia, một cơ quan do Hiến pháp quy định; cơ quan này cũng chỉ đạo, hướng dẫn công tác bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân. Ở các địa phương có các tổ chức phụ trách bầu cử được lập theo luật cho từng cuộc bầu cử, xuống tới tổ bầu cử ở từng khu vực bỏ phiếu.

Phổ thông: ai đủ điều kiện cũng được tham gia

Nghĩa trong luật. Mọi công dân đủ tuổi theo luật định đều có quyền bầu cử, không phân biệt dân tộc, giới tính, thành phần xã hội, trình độ văn hoá, nghề nghiệp hay thời hạn cư trú, trừ những trường hợp luật quy định không được ghi tên vào danh sách cử tri.

Nghĩa bằng lời thường. Lá phiếu không dành riêng cho người có học hàm, có tài sản hay ở thành phố. Người làm ruộng ở một xã đồng bằng và giảng viên ở một thành phố lớn cùng có quyền đi bầu như nhau.

Thể hiện ra sao. Danh sách cử tri được lập để không bỏ sót ai đủ điều kiện; người già yếu, ốm đau, người khuyết tật không đến được khu vực bỏ phiếu thì tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến tận nơi. Chính chi tiết hòm phiếu phụ cho thấy nguyên tắc phổ thông được nghĩ tới từng người.

Chỗ hay nhầm. “Phổ thông” nói về phạm vi những người có quyền bầu cử, không phải “phổ biến” hay “đông người đi bầu”. Hiến pháp ghi bầu cử là quyền của công dân; đi bầu là thực hiện quyền đó. Phổ thông cũng không có nghĩa là ai cũng bầu được: người chưa đủ tuổi hoặc thuộc trường hợp luật loại trừ thì không có tên trong danh sách cử tri.

Bình đẳng: mỗi người một phiếu, giá trị như nhau

Nghĩa trong luật. Mỗi cử tri có một lá phiếu cho mỗi loại đại biểu cần bầu, và mọi lá phiếu hợp lệ có giá trị ngang nhau, không phụ thuộc người bỏ phiếu là ai.

Nghĩa bằng lời thường. Phiếu của một vị giám đốc và phiếu của một bạn sinh viên vừa đủ tuổi được đếm như nhau. Không ai được bỏ hai phiếu cho cùng một cuộc bầu, không ai có “phiếu nặng hơn”.

Thể hiện ra sao. Mỗi cử tri chỉ được ghi tên vào một danh sách cử tri ở một nơi, để không thể đi bầu hai chỗ. Khi đến bỏ phiếu, cử tri được phát đúng số phiếu theo các loại đại biểu cần bầu ở đơn vị bầu cử đó. Mỗi cấp có một loại phiếu riêng, nên một người có thể cầm vài tờ phiếu nhưng mỗi tờ dùng cho một cuộc bầu khác nhau.

Chỗ hay nhầm. Bình đẳng giữa cử tri khác với chuyện số đại biểu của mỗi địa phương. Việc chia đơn vị bầu cử và ấn định số đại biểu được bầu do cơ quan có thẩm quyền tính theo luật; đó là chuyện tổ chức, không làm phiếu của người này nặng hơn phiếu người kia.

Trực tiếp và bỏ phiếu kín: tự mình chọn, không ai được biết

Trực tiếp nghĩa là gì. Cử tri tự mình chọn người đại diện, không qua một tầng trung gian nào chọn hộ. Cử tri phải tự đi bỏ phiếu, không được nhờ người khác bầu thay. Luật có ngoại lệ hợp lý: cử tri không tự viết được phiếu thì nhờ người khác viết hộ nhưng tự mình bỏ phiếu; người khuyết tật không tự bỏ được phiếu thì nhờ người khác bỏ vào hòm. Ngay cả khi nhờ, người được nhờ phải giữ bí mật và lựa chọn vẫn là của cử tri.

Bỏ phiếu kín nghĩa là gì. Không ai được xem, hỏi hay ép cử tri về người mình chọn. Khu vực bỏ phiếu có chỗ viết phiếu riêng; phiếu được gấp lại rồi tự tay bỏ vào hòm. Nguyên tắc này giúp mỗi người chọn theo suy nghĩ của mình mà không ngại ai.

Chỗ hay nhầm. “Một người trong nhà đi bầu hộ cả gia đình cho tiện” là vi phạm nguyên tắc trực tiếp, dù cả nhà đồng ý. Còn “hỏi nhau bầu ai rồi chép theo” không vi phạm luật, nhưng làm mất ý nghĩa của bỏ phiếu kín — lá phiếu nên là lựa chọn riêng của từng người.

Bảng ôn nhanh bốn nguyên tắc

Bảng dưới gom cả bốn nguyên tắc theo cùng một khung để bạn dễ chép vào vở ôn hoặc dùng làm tư liệu giảng:

Nguyên tắcHiểu bằng lời thườngThấy ở đâu trong ngày bầu cửHiểu lầm hay gặp
Phổ thôngAi đủ điều kiện cũng được bầuDanh sách cử tri; hòm phiếu phụ mang đến người không đi đượcNhầm “phổ thông” với “phổ biến, đông người”
Bình đẳngMỗi phiếu nặng như nhauMỗi người chỉ có tên ở một danh sách; mỗi cấp một loại phiếuNhầm với chuyện số đại biểu từng nơi
Trực tiếpTự mình chọn, tự mình bỏCử tri trình diện, nhận phiếu, tự bỏ vào hòmCho rằng người nhà bầu hộ được
Bỏ phiếu kínKhông ai được biết mình chọn aiBuồng hoặc bàn viết phiếu riêng, phiếu gấp lạiNghĩ cán bộ tổ bầu cử được xem phiếu để “hướng dẫn”

Mẹo nhớ theo thứ tự: ai được bầu (phổ thông) — phiếu nặng bao nhiêu (bình đẳng) — ai bỏ phiếu (trực tiếp) — ai được biết (bỏ phiếu kín). Bốn câu hỏi này đi theo đúng đường đi của một lá phiếu từ lúc phát ra đến lúc nằm trong hòm.

Tình huống tự kiểm: nguyên tắc nào bị vi phạm?

Đọc từng tình huống giả định, tự trả lời trước khi xem phần giải thích ngay sau mỗi câu:

  • Chú Bảy bận đi làm xa, gửi căn cước nhờ con trai bỏ phiếu thay. Vi phạm nguyên tắc trực tiếp: cử tri phải tự mình bỏ phiếu; nếu không về được nơi đã ghi tên, chú có thể xin giấy chứng nhận để bỏ phiếu ở nơi khác theo luật.
  • Một người đứng cạnh bàn viết phiếu, nhìn phiếu của người khác rồi góp ý nên gạch ai. Vi phạm nguyên tắc bỏ phiếu kín.
  • Bạn Lan vừa đủ tuổi, nghĩ mình mới đi bầu lần đầu nên phiếu “chưa tính đủ”. Hiểu sai nguyên tắc bình đẳng: phiếu hợp lệ của Lan có giá trị như mọi phiếu khác.
  • Một cụ bà nằm viện được tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ đến. Không vi phạm gì — đây chính là cách thực hiện nguyên tắc phổ thông và trực tiếp: cụ vẫn tự mình bỏ phiếu.
  • Bạn Minh lớp 10 nói “Nhân dân trực tiếp bầu Thủ tướng”. Sai: Thủ tướng do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, theo đề nghị của Chủ tịch nước.

Nếu bạn trả lời đúng cả năm câu, phần nguyên tắc bầu cử coi như đã chắc. Sai câu cuối thì nên xem lại sự khác nhau giữa bầu cử của cử tri và việc Quốc hội bầu các chức danh.

Cử tri còn có quyền gì sau ngày bầu cử

Bầu xong chưa phải là hết quan hệ giữa cử tri và người được bầu. Hiến pháp quy định đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, chịu sự giám sát của cử tri, thu thập và phản ánh ý kiến, nguyện vọng của cử tri. Đại biểu nào không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân thì có thể bị cử tri hoặc chính cơ quan dân cử đó bãi nhiệm.

Như vậy bốn nguyên tắc bầu cử là điểm bắt đầu của một vòng: cử tri chọn đại biểu, đại biểu mang ý kiến cử tri vào cơ quan dân cử, cử tri theo dõi đại biểu qua các buổi tiếp xúc cử tri và tiếp công dân. Với giáo viên, có thể tổ chức một tiết mô phỏng: lớp chia thành tổ bầu cử, cử tri và người ứng cử giả định; mỗi bạn tự đọc tiểu sử ngắn của ứng cử viên tưởng tượng, tự viết phiếu ở bàn riêng, tự bỏ vào một hộp gỗ trơn, rồi cả lớp kiểm phiếu. Sau tiết học, hỏi lại học sinh: lúc nào trong buổi mô phỏng mình thấy nguyên tắc phổ thông, lúc nào thấy bình đẳng, trực tiếp, bỏ phiếu kín. Cách học bằng việc làm như vậy giúp bốn chữ khô khan trở thành những thao tác nhớ được.

Muốn đọc kỹ, bạn tìm phần quy định về bầu cử và về đại biểu trong Hiến pháp năm 2013, cùng luật về bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân hiện hành, trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin điện tử của Quốc hội. Bộ máy vừa được sắp xếp lại, nên các quy định về tổ chức bầu cử ở địa phương cần đối chiếu văn bản hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Bốn nguyên tắc bầu cử ở Việt Nam là gì?

Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân được tiến hành theo bốn nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đây là quy định của Hiến pháp, áp cho cuộc bầu cử mà cử tri trực tiếp chọn đại biểu dân cử.

Nguyên tắc phổ thông trong bầu cử nghĩa là gì?

Phổ thông nghĩa là mọi công dân đủ 18 tuổi trở lên đều có quyền bầu cử, không phân biệt dân tộc, giới tính, thành phần xã hội, trình độ, nghề nghiệp, trừ những trường hợp luật quy định không được ghi tên vào danh sách cử tri. Đi bầu là cách người dân thực hiện quyền chọn người đại diện cho mình.

Có được nhờ người khác bỏ phiếu thay không?

Không. Theo nguyên tắc trực tiếp, cử tri phải tự mình bỏ phiếu. Luật chỉ cho nhờ viết hộ khi cử tri không tự viết được, hoặc nhờ bỏ phiếu vào hòm khi cử tri khuyết tật không tự làm được, và người được nhờ phải giữ bí mật.

Người ốm nằm nhà có đi bầu được không?

Được. Với cử tri ốm đau, già yếu hoặc khuyết tật không đến được khu vực bỏ phiếu, tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến tận nơi để cử tri tự bỏ phiếu. Đây là cách thực hiện nguyên tắc phổ thông và trực tiếp.

Nhân dân có trực tiếp bầu Chủ tịch nước không?

Không. Cử tri trực tiếp bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân. Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội; Thủ tướng cũng do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội theo đề nghị của Chủ tịch nước.

Ai tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội?

Hội đồng bầu cử quốc gia là cơ quan do Hiến pháp quy định, có nhiệm vụ tổ chức bầu cử đại biểu Quốc hội và chỉ đạo, hướng dẫn công tác bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân. Ở địa phương có các tổ chức phụ trách bầu cử lập theo luật, xuống tới tổ bầu cử ở từng khu vực bỏ phiếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138