PhanLap.comPhân Lập
Một đạo luật ra đời thế nào và hệ thống văn bản

Báo cáo thẩm tra dự án luật: Quốc hội xem xét những gì trước khi thảo luận

Báo cáo thẩm tra là ý kiến của cơ quan Quốc hội về một dự án luật đã trình: danh sách kiểm những điều được xem xét, dùng làm gì, khác thẩm định ra sao.

Small group of university students around a seminar table passing a single blank notebook from hand to hand, one student pointing at a page, side angle, late afternoon light

Báo cáo thẩm tra là văn bản Hội đồng Dân tộc hoặc uỷ ban của Quốc hội phụ trách lĩnh vực lập ra sau khi xem xét kỹ một dự án luật đã được trình; báo cáo thẩm tra nêu ý kiến về sự cần thiết, phạm vi, nội dung, sự phù hợp với Hiến pháp và hệ thống pháp luật, tính khả thi của dự án. Báo cáo này được gửi tới đại biểu Quốc hội để làm cơ sở thảo luận và biểu quyết.

Có thể hiểu thẩm tra là "cặp mắt thứ hai" của Quốc hội đặt giữa cơ quan trình và hội trường. Cơ quan trình hiểu vấn đề từ góc nhìn của mình; cơ quan thẩm tra soi lại từ góc nhìn của cơ quan đại diện, để khi đại biểu bước vào thảo luận đã có trong tay một bản phân tích độc lập với cơ quan trình.

Thẩm tra nằm ở đâu trên đường đi của dự án luật

Một dự án luật trước hết được cơ quan trình chuẩn bị: soạn dự thảo, lấy ý kiến, và nếu do Chính phủ trình thì qua thẩm định. Khi hồ sơ đã được trình lên Quốc hội, dự án bước vào giai đoạn của Quốc hội, và việc đầu tiên ở giai đoạn này là thẩm tra. Chỉ sau khi có báo cáo thẩm tra, dự án mới được đưa ra kỳ họp để đại biểu thảo luận.

Ở nhiều dự án, cơ quan thẩm tra còn tiếp tục làm việc sau phiên thảo luận: phối hợp với cơ quan trình nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đại biểu, chỉnh lý dự thảo, chuẩn bị báo cáo giải trình. Vì vậy thẩm tra không chỉ là một cái cổng kiểm tra đầu vào, mà là phần việc đồng hành với dự án suốt thời gian dự án nằm ở Quốc hội.

Trong một số trường hợp, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án trước khi trình Quốc hội, dựa trên tờ trình và báo cáo thẩm tra. Trình tự chi tiết, thời hạn gửi hồ sơ để thẩm tra được quy định trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật và luật về tổ chức Quốc hội; con số cụ thể cần tra văn bản hiện hành.

Ai thẩm tra: Hội đồng Dân tộc và các uỷ ban của Quốc hội

Theo Hiến pháp, Hội đồng Dân tộc và các uỷ ban của Quốc hội là cơ quan của Quốc hội, có nhiệm vụ thẩm tra dự án luật, kiến nghị về luật, dự án pháp lệnh và các dự án, báo cáo khác được giao. Mỗi uỷ ban phụ trách một nhóm lĩnh vực, nên dự án luật thuộc lĩnh vực nào thường do uỷ ban phụ trách lĩnh vực đó chủ trì thẩm tra.

Một dự án có thể chạm tới nhiều lĩnh vực. Khi đó, ngoài cơ quan chủ trì thẩm tra còn có cơ quan tham gia thẩm tra, góp ý về phần thuộc lĩnh vực của mình. Ví dụ giả định: một luật về cây xanh đô thị chủ yếu thuộc lĩnh vực môi trường, nhưng phần ngân sách có thể cần ý kiến của cơ quan phụ trách tài chính, ngân sách của Quốc hội.

Hội đồng Dân tộc có vai trò riêng với những nội dung liên quan tới chính sách dân tộc. Tên gọi, số lượng và lĩnh vực của các uỷ ban do Quốc hội quyết định và có thể được sắp xếp lại; muốn biết hiện nay có những uỷ ban nào, phụ trách lĩnh vực gì, bạn tra trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội.

Danh sách kiểm: một báo cáo thẩm tra thường xem xét những gì

Nội dung thẩm tra được luật quy định; ở mức nguyên lý, có thể gom thành những câu hỏi sau, giống một danh sách kiểm mà cơ quan thẩm tra đi qua:

  • Có cần luật này không? Sự cần thiết ban hành, vấn đề thực tiễn đặt ra.
  • Luật điều chỉnh ai, việc gì? Đối tượng, phạm vi điều chỉnh có rõ, có chồng lấn luật khác không.
  • Chính sách trong dự thảo có đúng hướng không? Nội dung có thể hiện đúng chính sách đã được thống nhất.
  • Có hợp Hiến pháp, thống nhất với hệ thống pháp luật không? Có mâu thuẫn với luật đang có hiệu lực không.
  • Có phù hợp điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên không?
  • Có làm được trong thực tế không? Tính khả thi, điều kiện bảo đảm về nguồn lực, tổ chức bộ máy.
  • Viết có rõ không? Ngôn ngữ, kỹ thuật trình bày, việc giao quy định chi tiết cho cơ quan khác.

Mẹo nhớ bảy câu theo thứ tự "cần – ai – đúng – hợp – quốc tế – làm được – rõ". Khi trả lời câu hỏi "thẩm tra để làm gì", bạn nêu được ba bốn câu trong số này là đủ ý.

Lấy ý kiến, thẩm định, thẩm tra: mỗi khâu trả lời câu hỏi nào

Ba khâu cùng giúp dự án tốt hơn nhưng do ba chủ thể khác nhau làm, vào ba thời điểm khác nhau. Bảng gom lại để khỏi lẫn:

KhâuAi làmLúc nàoCâu hỏi chính
Lấy ý kiếnCơ quan chủ trì soạn thảo tổ chức; cơ quan, tổ chức, người dân góp ýKhi đang soạn thảoNgười chịu tác động nghĩ gì về dự thảo?
Thẩm địnhCơ quan tư pháp của Chính phủ (với dự án do Chính phủ trình)Trước khi trình Quốc hộiHồ sơ đã đủ chuẩn để trình chưa?
Thẩm traHội đồng Dân tộc, uỷ ban của Quốc hộiSau khi trình, trước và trong khi Quốc hội xem xétQuốc hội có nên thông qua, cần sửa gì?

Điểm khác căn bản: thẩm định thuộc khối cơ quan trình, còn thẩm tra thuộc Quốc hội. Vì vậy thẩm tra là một phần của việc Quốc hội thực hiện quyền lập pháp, đồng thời là một cách kiểm soát nội dung dự án do cơ quan khác trình lên.

Thẩm tra khác giám sát, và không chỉ dành cho dự án luật

Hội đồng Dân tộc và các uỷ ban của Quốc hội làm cả hai việc thẩm tra và giám sát, nên người học dễ gộp chung. Cách tách: thẩm tra nhìn về phía trước, xem xét một dự án, một đề xuất trước khi Quốc hội quyết định; giám sát nhìn về phía sau, theo dõi việc thi hành Hiến pháp, luật và văn bản đã có. Một bên hỏi "có nên thông qua không, cần sửa gì", một bên hỏi "đã làm đúng chưa, làm tới đâu".

Thẩm tra cũng không chỉ dành cho dự án luật. Theo Hiến pháp, các cơ quan này còn thẩm tra kiến nghị về luật, dự án pháp lệnh và những dự án, báo cáo khác được Quốc hội hoặc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội giao. Với dự án pháp lệnh, báo cáo thẩm tra phục vụ Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, cơ quan ban hành pháp lệnh.

Một mẹo phân biệt bằng động từ: gặp chữ "dự án", "dự thảo", "tờ trình" thì nghĩ tới thẩm tra; gặp chữ "việc thi hành", "kết quả thực hiện" thì nghĩ tới giám sát. Giám sát là chủ đề riêng của phần kiểm soát quyền lực; ở phần làm luật, bạn chỉ cần nắm thẩm tra là bước bắt buộc của dự án trước khi lên bàn biểu quyết.

Câu tự kiểm: Uỷ ban của Quốc hội xem xét kết quả thi hành một luật đã có hiệu lực ba năm. Đó là thẩm tra hay giám sát? Đáp: giám sát, vì đối tượng là việc thi hành, không phải một dự án.

Ví dụ giả định: lớp đóng vai uỷ ban thẩm tra

Cô Hoa giao cho nhóm của bạn Lan đóng vai một uỷ ban của Quốc hội, thẩm tra dự án luật giả định về cây xanh nơi công cộng do nhóm "Chính phủ" trình. Nhóm Lan lần lượt làm:

  • Đọc tờ trình và dự thảo, gạch ra ba điều có vẻ khó làm trong thực tế.
  • Hỏi nhóm "Chính phủ": quy định chặt cây cần xin phép áp dụng cho cả cây trong vườn nhà hay chỉ cây công cộng? Câu trả lời giúp làm rõ phạm vi điều chỉnh.
  • So với một luật giả định khác đã có, phát hiện hai điều quy định khác nhau về cùng một việc, đề nghị sửa cho thống nhất.
  • Viết báo cáo thẩm tra một trang: đồng ý sự cần thiết, đề nghị thu hẹp phạm vi, đề nghị bỏ một điều chồng lấn.
  • Sau phiên thảo luận của cả lớp, cùng nhóm "Chính phủ" chỉnh lý dự thảo và báo cáo những gì đã tiếp thu.

Câu tự kiểm: Báo cáo thẩm tra có quyết định dự án được thông qua hay không? Đáp: không. Báo cáo thẩm tra là ý kiến để đại biểu tham khảo; quyết định là biểu quyết của Quốc hội.

Chỗ hay nhầm và nguồn tra cứu

Nhầm thứ nhất: "thẩm tra là việc của cơ quan tư pháp thuộc Chính phủ". Không đúng; cơ quan này, nơi quản lý công tác pháp chế chứ không phải cơ quan xét xử, làm việc thẩm định, còn thẩm tra là việc của cơ quan của Quốc hội. Nhầm thứ hai: "cơ quan thẩm tra là cơ quan soạn thảo". Không đúng; cơ quan soạn thảo thuộc chủ thể trình, cơ quan thẩm tra xem xét dự án do người khác soạn. Nhầm thứ ba: "báo cáo thẩm tra bác dự án thì dự án bị loại". Không đúng; báo cáo chỉ là ý kiến, quyền quyết định thuộc Quốc hội.

Khi viết về thẩm tra, giữ giọng mô tả: cơ quan nào, xem xét gì, kết quả là văn bản gì. Không cần nêu tên một dự án cụ thể hay một báo cáo cụ thể để minh hoạ; ví dụ giả định là đủ.

Báo cáo thẩm tra của các dự án luật thường được đăng kèm hồ sơ dự án trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội, cùng tờ trình và dự thảo. Đọc một báo cáo thật là cách tốt để thấy danh sách kiểm ở trên được dùng thế nào. Quy định chi tiết về thẩm tra nằm trong luật về tổ chức Quốc hội và luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật đang có hiệu lực.

Câu hỏi thường gặp

Cơ quan nào thẩm tra dự án luật?

Hội đồng Dân tộc hoặc uỷ ban của Quốc hội phụ trách lĩnh vực của dự án chủ trì thẩm tra. Dự án chạm nhiều lĩnh vực thì có thêm cơ quan tham gia thẩm tra về phần thuộc lĩnh vực của mình.

Thẩm tra khác thẩm định thế nào?

Thẩm định do cơ quan tư pháp của Chính phủ thực hiện với dự án do Chính phủ trình, trước khi trình Quốc hội. Thẩm tra do cơ quan của Quốc hội thực hiện sau khi dự án đã được trình Quốc hội.

Báo cáo thẩm tra dùng để làm gì?

Báo cáo thẩm tra được gửi tới đại biểu Quốc hội, nêu ý kiến của cơ quan thẩm tra về sự cần thiết, phạm vi, nội dung, tính hợp hiến, tính thống nhất và tính khả thi của dự án, làm cơ sở cho thảo luận và biểu quyết.

Cơ quan thẩm tra có quyền bác bỏ dự án luật không?

Không. Cơ quan thẩm tra chỉ đưa ra ý kiến, kể cả ý kiến chưa nên thông qua. Quyền quyết định thông qua hay không thuộc về Quốc hội thông qua biểu quyết của đại biểu.

Sau khi Quốc hội thảo luận, cơ quan thẩm tra còn làm gì?

Cơ quan thẩm tra thường tiếp tục phối hợp với cơ quan trình nghiên cứu, tiếp thu ý kiến đại biểu, chỉnh lý dự thảo và chuẩn bị báo cáo giải trình, dưới sự chỉ đạo của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.

Đọc báo cáo thẩm tra thật ở đâu?

Báo cáo thẩm tra thường được đăng kèm hồ sơ dự án luật trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội, cùng tờ trình và dự thảo. Đây là nguồn chính thức để tìm hiểu cách một dự án được xem xét.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138