PhanLap.comPhân Lập
Toà án và Viện kiểm sát: quyền tư pháp

Chánh án và Viện trưởng viện kiểm sát do ai bầu, chịu trách nhiệm trước ai

Ai bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao; ai bổ nhiệm thẩm phán, kiểm sát viên; báo cáo trước ai; sơ đồ chữ dễ nhớ.

Small group of Vietnamese university students around a round table tying thin strings between wooden blocks to show links, top down angle, soft diffused afternoon light, amber tones

Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đều do Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước, có nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ của Quốc hội. Hai chức danh này chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm và báo cáo trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Thẩm phán do Chủ tịch nước bổ nhiệm; riêng thẩm phán Toà án nhân dân tối cao được bổ nhiệm sau khi Quốc hội phê chuẩn.

Các quan hệ bầu, phê chuẩn, bổ nhiệm, báo cáo này là xương sống của câu hỏi "toà án và viện kiểm sát nằm ở đâu trong bộ máy". Bài sắp xếp chúng thành sơ đồ chữ, giải thích vì sao chịu trách nhiệm trước Quốc hội vẫn không làm mất tính độc lập khi xét xử, nêu nguyên lý ở cấp địa phương và dặn những điểm cần tra văn bản hiện hành sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025.

Sơ đồ chữ: ai lập ra ai

Sơ đồ dạng cây dưới đây gom các quan hệ ở trung ương theo Hiến pháp. Đọc từ trên xuống: cơ quan, chức danh ở trên tham gia lập ra cơ quan, chức danh ở dưới.

  • Cử tri cả nước bầu ra Quốc hội.
    • Chủ tịch nước (do Quốc hội bầu) đề nghị Quốc hội bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
    • Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm hai chức danh này; phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm thẩm phán Toà án nhân dân tối cao.
  • Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức thẩm phán.
    • Với thẩm phán Toà án nhân dân tối cao: căn cứ nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội.
    • Với thẩm phán các toà án khác: theo tiêu chuẩn, trình tự tuyển chọn luật định.
  • Hội đồng nhân dân bầu hội thẩm nhân dân theo quy định của luật.
  • Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao bổ nhiệm người đứng đầu và một số chức danh ở cấp dưới trong hệ thống của mình theo luật tổ chức của từng ngành, trừ những chức danh Hiến pháp giao cho Chủ tịch nước bổ nhiệm.

Mẹo nhớ ba động từ: Quốc hội bầu và phê chuẩn, Chủ tịch nước đề nghị và bổ nhiệm. Gặp câu hỏi ai bổ nhiệm thẩm phán, đáp án là Chủ tịch nước, không phải Quốc hội, cũng không phải Thủ tướng. Gặp câu hỏi ai bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao, đáp án là Quốc hội.

Chánh án Toà án nhân dân tối cao: vị trí và trách nhiệm

Chánh án Toà án nhân dân tối cao là người đứng đầu Toà án nhân dân tối cao và cả hệ thống toà án về mặt tổ chức. Chức danh này do Quốc hội bầu trong số những người được Chủ tịch nước đề nghị, có nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ của Quốc hội. Khi Quốc hội khoá mới bắt đầu, việc bầu các chức danh này được tiến hành theo quy định.

Về trách nhiệm, Chánh án chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội; giữa hai kỳ họp thì trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn Chánh án về những vấn đề thuộc trách nhiệm của ngành toà án. Phần cơ chế chất vấn, giám sát được trình bày ở danh mục về phối hợp và kiểm soát quyền lực.

Ngoài vai trò quản lý, Chánh án Toà án nhân dân tối cao còn là thẩm phán, chủ trì Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao, nơi ban hành nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật trong xét xử và lựa chọn án lệ. Phó Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo quy định.

Một chỗ hay nhầm khi làm bài: nhiều bạn viết Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Chủ tịch nước bổ nhiệm. Câu đó sai về động từ. Chủ tịch nước đề nghị, Quốc hội bầu; Chủ tịch nước chỉ bổ nhiệm các phó chánh án và thẩm phán. Phân biệt bầu với bổ nhiệm rất quan trọng vì nó cho biết chức danh đó gắn với cơ quan nào: chức danh do Quốc hội bầu thì chịu trách nhiệm trực tiếp trước Quốc hội, và Quốc hội cũng là nơi có quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm chức danh đó theo quy định. Đặt cạnh việc Chủ tịch nước, Thủ tướng và nhiều chức danh cao cấp khác cũng do Quốc hội bầu, bạn sẽ thấy Quốc hội là điểm hội tụ của các quan hệ lập ra bộ máy ở trung ương.

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao: vị trí và trách nhiệm

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao được hình thành theo cách tương tự: Quốc hội bầu theo đề nghị của Chủ tịch nước, nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ của Quốc hội, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội, giữa hai kỳ họp thì trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước, trả lời chất vấn của đại biểu Quốc hội.

Điểm khác với toà án nằm ở nguyên tắc lãnh đạo trong ngành. Viện kiểm sát nhân dân do Viện trưởng lãnh đạo; Viện trưởng viện kiểm sát cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng viện kiểm sát cấp trên, và toàn ngành chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Kiểm sát viên khi làm nhiệm vụ tuân theo pháp luật và chịu sự chỉ đạo của Viện trưởng.

Vì vậy, vai trò của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao đối với cả ngành mạnh hơn về mặt chỉ đạo nghiệp vụ so với vai trò của Chánh án đối với các thẩm phán khi xét xử. Đây là hệ quả hợp lý của hai chức năng khác nhau: người buộc tội nhân danh Nhà nước cần thống nhất, còn người phân xử phải độc lập. Phó Viện trưởng và kiểm sát viên ở Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo quy định; kiểm sát viên ở các cấp khác bổ nhiệm theo luật tổ chức viện kiểm sát.

Chịu trách nhiệm trước Quốc hội mà vẫn xét xử độc lập

Học sinh hay đặt câu hỏi: nếu Chánh án phải báo cáo trước Quốc hội, liệu Quốc hội có thể yêu cầu toà án xử một vụ theo ý mình không? Câu trả lời là không. Chịu trách nhiệm và báo cáo công tác là trách nhiệm về tổ chức và hoạt động chung của ngành: kết quả giải quyết án, chất lượng xét xử, tổ chức bộ máy, đội ngũ. Còn khi một hội đồng xét xử quyết định một vụ án cụ thể, thẩm phán và hội thẩm độc lập, chỉ tuân theo pháp luật; Hiến pháp nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp.

Hai ý này cùng tồn tại chính là cách nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát vận hành. Quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, giám sát hoạt động của toà án qua báo cáo, chất vấn; nhưng quyền xét xử thì được phân công riêng cho toà án. Một cơ quan được giao quyền thì đồng thời phải chịu trách nhiệm về việc sử dụng quyền đó.

Ví dụ giả định: trong một tiết học mô phỏng, nhóm đóng vai đại biểu hỏi nhóm đóng vai Chánh án về lý do số vụ án tồn đọng tăng. Câu hỏi đó đúng phạm vi giám sát. Nếu nhóm đại biểu yêu cầu "tuyên bị cáo A vô tội", đó là can thiệp vào xét xử và không thuộc phạm vi giám sát. Ví dụ này giúp phân biệt rõ giám sát hoạt động với can thiệp vào một vụ án.

Ở địa phương thì sao

Bảng dưới nêu nguyên lý ở cấp địa phương. Sau đợt sắp xếp năm 2025, tổ chức ở cấp tỉnh và cấp khu vực đã thay đổi, nên chi tiết cần đối chiếu văn bản hiện hành.

Chức danhAi chọn raBáo cáo, chịu giám sát của ai (nguyên lý)Cần tra thêm
Chánh án toà án cấp tỉnh, khu vựcBổ nhiệm trong hệ thống toà án theo luật tổ chức toà ánChánh án cấp trên; chịu sự giám sát của cơ quan dân cử theo luậtQuan hệ báo cáo với Hội đồng nhân dân sau sắp xếp
Viện trưởng viện kiểm sát cấp tỉnh, khu vựcBổ nhiệm trong hệ thống viện kiểm sát theo luật tổ chức viện kiểm sátViện trưởng cấp trên; báo cáo công tác trước Hội đồng nhân dân và trả lời chất vấn theo quy địnhCách áp dụng với cấp khu vực
Hội thẩm nhân dânHội đồng nhân dân bầu theo luậtCơ quan đã bầu ra mình; toà án nơi được phân côngHội đồng nhân dân cấp nào bầu hội thẩm cho toà án nào

Điểm chắc chắn: toà án và viện kiểm sát ở địa phương không phải là cơ quan thuộc Uỷ ban nhân dân, không chịu sự chỉ đạo của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân. Chúng thuộc hệ thống ngành dọc của mình, đồng thời chịu sự giám sát của cơ quan dân cử ở địa phương theo luật. Bộ máy vừa được sắp xếp lại; đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Quốc hội, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao hoặc cổng pháp luật quốc gia.

Câu hỏi tự kiểm

Năm câu ngắn để ôn lại toàn bài. Đáp án kèm theo.

  • Ai đề nghị Quốc hội bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao? Chủ tịch nước.
  • Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao được bổ nhiệm như thế nào? Chủ tịch nước bổ nhiệm căn cứ nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội.
  • Nhiệm kỳ của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao theo nhiệm kỳ của cơ quan nào? Quốc hội.
  • Giữa hai kỳ họp Quốc hội, Chánh án báo cáo công tác trước ai? Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.
  • Toà án khu vực có thuộc Uỷ ban nhân dân không? Không, thuộc hệ thống toà án nhân dân.

Nếu trả lời sai câu 2, hãy nhớ lại mẹo ba động từ ở đầu bài. Nguồn đối chiếu chính là các điều của Hiến pháp 2013 về Chủ tịch nước, Quốc hội, Toà án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân, đọc trên cổng pháp luật quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Ai bầu Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao?

Quốc hội bầu Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao theo đề nghị của Chủ tịch nước. Nhiệm kỳ của Viện trưởng theo nhiệm kỳ của Quốc hội, và Viện trưởng chịu trách nhiệm, báo cáo công tác trước Quốc hội.

Thủ tướng có quyền bổ nhiệm thẩm phán không?

Không. Theo Hiến pháp, Chủ tịch nước bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức thẩm phán. Thủ tướng đứng đầu Chính phủ thuộc khối hành pháp và không tham gia bổ nhiệm các chức danh xét xử.

Chánh án Toà án nhân dân tối cao có nhiệm kỳ bao lâu?

Nhiệm kỳ của Chánh án Toà án nhân dân tối cao theo nhiệm kỳ của Quốc hội, mà nhiệm kỳ mỗi khoá Quốc hội là năm năm. Khi Quốc hội khoá mới bắt đầu làm việc, việc bầu chức danh này được tiến hành theo quy định.

Quốc hội có được chỉ đạo toà án xử một vụ án cụ thể không?

Không. Quốc hội giám sát hoạt động của toà án qua báo cáo công tác và chất vấn, nhưng khi xét xử, thẩm phán và hội thẩm độc lập, chỉ tuân theo pháp luật. Hiến pháp nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử.

Toà án ở địa phương có chịu sự chỉ đạo của Chủ tịch Uỷ ban nhân dân không?

Không. Toà án và viện kiểm sát ở địa phương thuộc hệ thống ngành của mình, không phải cơ quan của Uỷ ban nhân dân. Chúng chịu sự giám sát của cơ quan dân cử theo luật, còn chi tiết sau đợt sắp xếp năm 2025 cần tra văn bản hiện hành.

Vì sao Viện trưởng có quyền chỉ đạo kiểm sát viên còn Chánh án không chỉ đạo thẩm phán xử án?

Vì hai cơ quan có chức năng khác nhau. Viện kiểm sát thực hành quyền công tố nhân danh Nhà nước nên theo nguyên tắc lãnh đạo tập trung, thống nhất trong ngành. Toà án xét xử nên thẩm phán, hội thẩm phải độc lập để giữ sự trung lập.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138