Không, nếu hiểu cơ quan tư pháp là cơ quan xét xử. Bộ Tư pháp là một bộ của Chính phủ, thuộc khối hành pháp, làm công tác quản lý nhà nước về những lĩnh vực được giao, như xây dựng và thi hành pháp luật, bổ trợ tư pháp. Sở Tư pháp là cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh. Cả hai không xét xử, không truy tố và không ra bản án.
Sự nhầm lẫn đến từ chỗ chữ tư pháp được dùng theo hai nghĩa. Theo nghĩa hẹp, Hiến pháp 2013 gắn quyền tư pháp với toà án, cơ quan xét xử. Theo nghĩa rộng, người ta còn dùng chữ tư pháp cho cả những hoạt động xoay quanh việc giải quyết vụ án và những dịch vụ hỗ trợ cho hoạt động đó. Bài này tách hai nghĩa, giải thích vì sao một bộ của Chính phủ mang tên Tư pháp, và liệt kê những cụm từ có chữ tư pháp hay gặp để bạn dùng đúng.
Hai nghĩa của chữ tư pháp
Bảng dưới là cách phân biệt gọn nhất. Khi làm bài theo Hiến pháp, ưu tiên nghĩa hẹp.
| Nghĩa | Bao gồm | Dùng khi nào | Ví dụ câu đúng |
|---|---|---|---|
| Nghĩa hẹp | Hoạt động xét xử của toà án | Khi nói về quyền tư pháp theo Hiến pháp, trong nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát | Toà án nhân dân là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp |
| Nghĩa rộng | Xét xử cùng các hoạt động gắn với việc giải quyết vụ án: điều tra, công tố, kiểm sát, thi hành án; và các hoạt động bổ trợ | Khi nói về hoạt động tư pháp, cải cách tư pháp, cán bộ tư pháp nói chung | Viện kiểm sát kiểm sát hoạt động tư pháp |
| Tên cơ quan hành chính | Bộ Tư pháp, Sở Tư pháp và công chức làm công tác tư pháp ở cấp xã | Khi nói về quản lý nhà nước trong lĩnh vực được giao | Sở Tư pháp là cơ quan chuyên môn của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh |
Dòng thứ ba được tách riêng vì nó là tên cơ quan chứ không phải một nghĩa của quyền tư pháp. Bộ Tư pháp mang chữ tư pháp trong tên vì phụ trách nhiều việc liên quan đến pháp luật và các hoạt động hỗ trợ tư pháp, nhưng vị trí của nó vẫn nằm trong Chính phủ.
Quyền tư pháp trong Hiến pháp gắn với toà án
Hiến pháp 2013 nêu nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp. Trong các chương tiếp theo, chỉ có Toà án nhân dân được gọi là cơ quan thực hiện quyền tư pháp. Viện kiểm sát nhân dân được giao thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
Vì vậy, khi một câu hỏi hỏi "cơ quan nào thực hiện quyền tư pháp", đáp án chuẩn là Toà án nhân dân. Nếu bạn trả lời "Bộ Tư pháp" thì sai ngay, còn nếu trả lời "toà án và viện kiểm sát" thì cần cẩn thận: viện kiểm sát nằm cùng chương với toà án và gắn chặt với hoạt động tư pháp, nhưng chức năng Hiến pháp ghi cho nó là công tố và kiểm sát, không phải xét xử.
Nguyên nhân sâu hơn của cách gọi này nằm ở chính nguyên tắc tổ chức bộ máy. Quyền lập pháp gắn với Quốc hội, quyền hành pháp gắn với Chính phủ, quyền tư pháp gắn với toà án. Nếu coi Bộ Tư pháp là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, bạn sẽ vô tình đặt một bộ của Chính phủ vào vị trí của toà án, làm lệch toàn bộ sơ đồ phân công. Ngược lại, khi đã nắm Bộ Tư pháp nằm trong Chính phủ, bạn sẽ hiểu vì sao bộ này tham gia soạn thảo, thẩm định dự án luật: đó là việc của cơ quan hành pháp trong quy trình lập pháp, còn quyền thông qua luật vẫn thuộc Quốc hội.
Nhiều tài liệu dùng cụm "các cơ quan tư pháp" để gọi chung toà án và viện kiểm sát. Cách nói này phổ biến và không sai khi hiểu theo nghĩa rộng. Điều quan trọng là bạn biết mình đang dùng nghĩa nào, và khi đề bài bám sát chữ của Hiến pháp thì trả lời theo nghĩa hẹp.
Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp làm gì
Bộ Tư pháp là cơ quan của Chính phủ, thực hiện chức năng quản lý nhà nước đối với những ngành, lĩnh vực được giao. Ở mức nguyên lý, có thể kể: tham gia xây dựng pháp luật, thẩm định dự thảo văn bản, kiểm tra văn bản quy phạm pháp luật, theo dõi thi hành pháp luật, phổ biến giáo dục pháp luật, quản lý các nghề bổ trợ tư pháp như luật sư, công chứng, giám định tư pháp, trợ giúp pháp lý. Danh mục đầy đủ do văn bản quy định chức năng, nhiệm vụ của bộ hiện hành xác định.
Sở Tư pháp là cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, tham mưu cho Uỷ ban nhân dân tỉnh về các lĩnh vực tương ứng ở địa phương và chịu sự hướng dẫn chuyên môn của Bộ Tư pháp. Ở cấp xã có công chức làm công tác tư pháp theo quy định. Trước đây còn có phòng tư pháp ở cấp huyện; từ khi chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp, không còn cấp huyện, nên tài liệu nào còn nhắc phòng tư pháp huyện là tài liệu cũ.
Một bộ, sở dù tên có chữ tư pháp vẫn là cơ quan hành chính: chịu sự chỉ đạo của Chính phủ hoặc Uỷ ban nhân dân, ban hành văn bản hành chính trong phạm vi thẩm quyền, và có thể bị khiếu kiện trước toà án như mọi cơ quan hành chính khác. Bộ máy vừa được sắp xếp lại, một số chức năng giữa các bộ đã có điều chỉnh; khi cần biết chính xác việc nào thuộc Bộ Tư pháp, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Các cụm từ có chữ tư pháp hay gặp
Dưới đây là những cụm từ học sinh, sinh viên hay gặp trong sách và tin tức, kèm cách hiểu ngắn ở mức nhập môn.
- Quyền tư pháp: quyền xét xử, do toà án thực hiện theo Hiến pháp.
- Hoạt động tư pháp: các hoạt động trong quá trình giải quyết vụ án như điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án; là đối tượng mà viện kiểm sát kiểm sát.
- Bổ trợ tư pháp: các nghề và dịch vụ hỗ trợ cho hoạt động tư pháp và đời sống pháp lý, như luật sư, công chứng, giám định tư pháp; do cơ quan hành chính quản lý nhà nước, người hành nghề không phải thẩm phán hay kiểm sát viên.
- Giám định tư pháp: việc người có chuyên môn kết luận về một vấn đề chuyên môn theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, để làm chứng cứ.
- Tương trợ tư pháp: sự hợp tác giữa các quốc gia trong việc giải quyết các vụ việc dân sự, hình sự có yếu tố nước ngoài, theo điều ước quốc tế và pháp luật.
- Cơ quan tiến hành tố tụng: các cơ quan có thẩm quyền giải quyết vụ án theo luật tố tụng, trong hình sự gồm cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án.
Mẹo nhớ: thấy chữ quyền tư pháp nghĩ tới toà án; thấy hoạt động tư pháp nghĩ tới cả chuỗi giải quyết vụ án; thấy bổ trợ tư pháp nghĩ tới các nghề hỗ trợ; thấy Bộ, Sở Tư pháp nghĩ tới cơ quan hành chính.
Cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan tư pháp, cơ quan bảo vệ pháp luật
Ba cụm này hay được dùng lẫn nhưng mỗi cụm có trọng tâm riêng. Cơ quan tiến hành tố tụng là cách gọi theo luật tố tụng, nhấn vào thẩm quyền giải quyết vụ án: trong hình sự là cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án; trong dân sự, hành chính là toà án và viện kiểm sát. Cụm này chính xác về mặt pháp lý nên được dùng trong văn bản.
Cơ quan tư pháp theo nghĩa hẹp là toà án, theo nghĩa rộng thường gồm toà án và viện kiểm sát, có khi được mở rộng thêm cơ quan điều tra. Đây là cách nói phổ biến trong sách báo, không phải tên gọi được Hiến pháp định nghĩa.
Cơ quan bảo vệ pháp luật là cách nói rộng hơn nữa, thường dùng để chỉ những cơ quan có nhiệm vụ phòng, chống vi phạm và tội phạm, như công an, viện kiểm sát, toà án và một số cơ quan khác. Khi làm bài theo Hiến pháp, bạn nên tránh dùng cụm này thay cho tên cơ quan cụ thể.
Ví dụ giả định: bạn Lan viết "Bộ Tư pháp là cơ quan tiến hành tố tụng". Câu này sai, vì Bộ Tư pháp không có thẩm quyền giải quyết vụ án theo luật tố tụng. Câu đúng có thể là: Bộ Tư pháp là cơ quan của Chính phủ, quản lý nhà nước trong các lĩnh vực được giao, trong đó có các nghề bổ trợ tư pháp.
Bài tập: cơ quan nào thuộc khối nào
Xếp mỗi cơ quan dưới đây vào một trong hai nhóm: nhóm xét xử, công tố, kiểm sát; hoặc nhóm hành chính. Đáp án đi kèm.
- Toà án nhân dân cấp tỉnh. Nhóm xét xử.
- Sở Tư pháp. Nhóm hành chính, cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh.
- Viện kiểm sát nhân dân khu vực. Nhóm công tố, kiểm sát.
- Bộ Tư pháp. Nhóm hành chính, một bộ của Chính phủ.
- Một văn phòng công chứng. Không thuộc nhóm nào vì không phải cơ quan nhà nước; đây là tổ chức hành nghề bổ trợ tư pháp, chịu sự quản lý nhà nước của Bộ Tư pháp và Sở Tư pháp theo quy định.
Câu cuối cố ý mở rộng để bạn thấy không phải tổ chức nào có liên quan đến pháp luật cũng là cơ quan nhà nước. Để đối chiếu, hãy đọc chương về Chính phủ và chương về Toà án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân trong Hiến pháp 2013 trên cổng pháp luật quốc gia, cùng phần giới thiệu chức năng trên cổng thông tin của Bộ Tư pháp.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan nào thực hiện quyền tư pháp theo Hiến pháp 2013?
Toà án nhân dân. Hiến pháp gọi Toà án nhân dân là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp. Viện kiểm sát nhân dân nằm cùng chương nhưng có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
Vì sao Bộ Tư pháp có chữ tư pháp mà không phải cơ quan xét xử?
Vì Bộ Tư pháp là một bộ của Chính phủ, quản lý nhà nước trong các lĩnh vực được giao như xây dựng và thi hành pháp luật, các nghề bổ trợ tư pháp. Tên gọi phản ánh lĩnh vực quản lý, còn vị trí của bộ vẫn thuộc khối hành pháp, không có quyền xét xử.
Sở Tư pháp chịu sự chỉ đạo của ai?
Sở Tư pháp là cơ quan chuyên môn thuộc Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh, chịu sự chỉ đạo, quản lý của Uỷ ban nhân dân tỉnh và chịu sự hướng dẫn về chuyên môn, nghiệp vụ của Bộ Tư pháp theo quy định. Sở không thuộc hệ thống toà án hay viện kiểm sát.
Luật sư có phải là cán bộ tư pháp không?
Luật sư hành nghề trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp, không phải cán bộ của toà án hay viện kiểm sát và không phải công chức nhà nước. Khi tham gia vụ án, luật sư là người tham gia tố tụng, không phải người tiến hành tố tụng.
Nói toà án và viện kiểm sát là cơ quan tư pháp có sai không?
Không sai nếu hiểu theo nghĩa rộng, đây là cách nói phổ biến. Tuy nhiên khi bám sát chữ của Hiến pháp, chỉ toà án được gọi là cơ quan thực hiện quyền tư pháp; viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp.
Hiện nay còn phòng tư pháp cấp huyện không?
Không. Từ khi chính quyền địa phương chuyển sang hai cấp tỉnh và xã năm 2025, không còn cấp huyện nên cũng không còn phòng tư pháp cấp huyện như trước. Việc phân giao nhiệm vụ giữa tỉnh và xã cần đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin chính thức.