Theo Hiến pháp, tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, và Nhân dân thực hiện quyền lực đó bằng hai hình thức: dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác của Nhà nước. Dân chủ trực tiếp là khi người dân tự mình quyết định hoặc tham gia vào việc chung, như bỏ phiếu bầu cử hay biểu quyết khi Nhà nước trưng cầu ý dân. Dân chủ đại diện là khi người dân trao quyền cho những người mình bầu ra để thay mặt mình quyết định.
Đây là câu trả lời cho một thắc mắc rất tự nhiên của người học: nếu quyền lực thuộc về Nhân dân, vì sao hằng ngày người quyết định lại là cơ quan nhà nước? Phần dưới giải thích hai hình thức, đặt chúng cạnh nhau, và chỉ ra cách chúng nối với bộ máy nhà nước.
Câu Hiến pháp nói gì về chủ thể của quyền lực
Điều 2 Hiến pháp năm 2013 khẳng định Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân, và tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân. Đây là câu nền: mọi cơ quan nhà nước, từ Quốc hội tới Uỷ ban nhân dân cấp xã, đều thực hiện quyền lực được Nhân dân trao, không có quyền lực tự thân.
Hiến pháp cũng quy định cách Nhân dân thực hiện quyền lực: bằng dân chủ trực tiếp, bằng dân chủ đại diện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và thông qua các cơ quan khác của Nhà nước. Hai hình thức này không thay thế nhau mà bổ sung cho nhau. Trong một đất nước đông dân, không thể mọi việc đều đưa ra cho mọi người cùng biểu quyết; nhưng cũng không thể để mọi việc hoàn toàn do người đại diện quyết mà người dân không có kênh nào tham gia.
Từ đó bạn hiểu vì sao Quốc hội và Hội đồng nhân dân được gọi là cơ quan đại diện, và vì sao chúng đứng ở vị trí cơ quan quyền lực: chúng là nơi Nhân dân "gửi" quyền lực của mình qua lá phiếu.
Đặt hai hình thức cạnh nhau
Bảng dưới so hai hình thức theo những tiêu chí hay được hỏi. Mỗi hình thức có chỗ mạnh riêng trong việc chuyển ý chí của Nhân dân vào bộ máy nhà nước.
| Tiêu chí | Dân chủ trực tiếp | Dân chủ đại diện |
|---|---|---|
| Ai quyết định | Chính người dân | Người đại diện do dân bầu |
| Ví dụ | Bỏ phiếu bầu cử; biểu quyết khi trưng cầu ý dân; góp ý dự thảo; kiến nghị với cơ quan nhà nước | Quốc hội làm luật, quyết định ngân sách; Hội đồng nhân dân quyết định việc của địa phương |
| Tần suất | Theo từng dịp do pháp luật quy định | Thường xuyên, qua các kỳ họp và hoạt động của cơ quan đại diện |
| Thiết chế gắn với | Hội đồng bầu cử quốc gia và các tổ chức phụ trách bầu cử; cơ quan tổ chức lấy ý kiến | Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan do chúng lập ra |
| Ràng buộc người đại diện | Không áp dụng | Đại biểu liên hệ với cử tri, chịu sự giám sát của cử tri, có thể bị bãi nhiệm |
Dòng cuối là cầu nối giữa hai hình thức: người dân trực tiếp bầu đại biểu, rồi tiếp tục theo dõi, góp ý với đại biểu trong suốt nhiệm kỳ. Nhờ vậy dân chủ đại diện không tách khỏi người dân sau ngày bầu cử.
Dân chủ trực tiếp gồm những việc gì
Dưới đây là các hình thức dân chủ trực tiếp được Hiến pháp ghi nhận, ở mức nguyên lý. Cách làm cụ thể từng việc được giải thích ở danh mục về người dân với bộ máy.
- Bầu cử: công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử, đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân, trừ trường hợp luật quy định.
- Biểu quyết khi trưng cầu ý dân: công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền biểu quyết khi Nhà nước tổ chức trưng cầu ý dân.
- Tham gia quản lý nhà nước và xã hội: công dân có quyền tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước.
- Góp ý dự thảo văn bản: nhiều dự thảo luật và dự thảo Hiến pháp được đưa ra lấy ý kiến Nhân dân trước khi Quốc hội thông qua.
- Khiếu nại, tố cáo: mọi người có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật, theo trình tự luật định.
Lưu ý độ tuổi: bầu cử và biểu quyết trưng cầu ý dân đều từ đủ mười tám tuổi, còn ứng cử từ đủ hai mươi mốt tuổi. Đề trắc nghiệm hay đảo hai con số này.
Đại biểu nối cử tri với cơ quan đại diện thế nào
Dân chủ đại diện chỉ vận hành tốt khi có sợi dây liên lạc giữa người đại diện và người được đại diện. Theo Hiến pháp và luật, đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, chịu sự giám sát của cử tri, thu thập và phản ánh trung thực ý kiến, nguyện vọng của cử tri, và báo cáo với cử tri về hoạt động của mình cũng như của cơ quan mà mình là thành viên.
Trong thực tế, sợi dây này có những hình thức quen thuộc: các buổi tiếp xúc cử tri trước và sau kỳ họp, việc đại biểu tiếp công dân, việc đại biểu nhận đơn thư rồi chuyển tới cơ quan có thẩm quyền và theo dõi việc giải quyết. Ý kiến của cử tri đi qua đại biểu vào kỳ họp, thành câu hỏi chất vấn, thành ý kiến thảo luận dự án luật hay nghị quyết.
Như vậy, khi người dân dự một buổi tiếp xúc cử tri hay gửi ý kiến cho đại biểu, đó là lúc dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện chạm nhau: người dân trực tiếp nói, đại biểu mang tiếng nói đó vào cơ quan đại diện. Cách tham gia cụ thể được hướng dẫn ở danh mục về người dân với bộ máy.
Trưng cầu ý dân là gì
Trưng cầu ý dân là việc Nhà nước đưa một vấn đề quan trọng ra để cử tri cả nước trực tiếp biểu quyết. Theo Hiến pháp, Quốc hội là cơ quan quyết định việc trưng cầu ý dân. Đây là một hình thức dân chủ trực tiếp đặc biệt, vì người dân không chỉ góp ý mà trực tiếp quyết định vấn đề được đưa ra.
Theo luật về trưng cầu ý dân, kết quả trưng cầu có giá trị quyết định đối với vấn đề được đưa ra trưng cầu. Phạm vi vấn đề nào có thể đưa ra trưng cầu, ai có quyền đề nghị, trình tự tổ chức ra sao đều do luật quy định chi tiết; bạn tra luật hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia khi cần.
Đừng nhầm trưng cầu ý dân với lấy ý kiến Nhân dân. Lấy ý kiến về một dự thảo là để người dân góp ý, cơ quan soạn thảo tiếp thu, còn quyết định cuối cùng vẫn thuộc Quốc hội. Trưng cầu ý dân thì chính cử tri biểu quyết. Hai việc khác nhau về tính chất, dù cùng là cách người dân tham gia.
Hiểu lầm thường gặp
"Quyền lực thuộc về Nhân dân thì mỗi người tự quyết mọi việc." Quyền lực thuộc về Nhân dân như một chủ thể chung, được thực hiện qua những hình thức Hiến pháp và luật quy định. Một cá nhân không tự nhân danh Nhân dân để ra quyết định thay cơ quan nhà nước.
"Dân chủ đại diện nghĩa là bầu xong thì hết vai." Sau khi bầu, cử tri vẫn tiếp xúc, gửi ý kiến tới đại biểu, theo dõi hoạt động của đại biểu, và có thể bãi nhiệm đại biểu theo trình tự luật định. Quan hệ giữa cử tri và đại biểu kéo dài suốt nhiệm kỳ.
"Góp ý dự thảo luật là trưng cầu ý dân." Không. Góp ý là tham gia ý kiến, quyết định vẫn thuộc Quốc hội. Trưng cầu ý dân là cử tri trực tiếp biểu quyết, kết quả có giá trị quyết định.
"Chỉ Quốc hội là đại diện của Nhân dân." Ở trung ương là Quốc hội; ở địa phương, Hội đồng nhân dân là cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân địa phương. Hiến pháp còn nói tới việc thực hiện quyền lực thông qua các cơ quan khác của Nhà nước.
Tình huống và câu hỏi tự kiểm
Ba tình huống giả định ở một xã đồng bằng. Với mỗi tình huống, hãy xác định đó là dân chủ trực tiếp hay dân chủ đại diện, rồi đọc giải thích trong ngoặc.
- Chú Bảy đi bỏ phiếu bầu đại biểu Hội đồng nhân dân xã. (Dân chủ trực tiếp: chú Bảy tự mình bỏ phiếu.)
- Hội đồng nhân dân xã biểu quyết thông qua nghị quyết về một công trình chung. (Dân chủ đại diện: các đại biểu thay mặt cử tri quyết định.)
- Cô Hoa gửi ý kiến góp ý vào một dự thảo luật đang được lấy ý kiến Nhân dân. (Dân chủ trực tiếp ở hình thức tham gia góp ý; quyết định cuối cùng vẫn thuộc Quốc hội.)
- Bạn Minh mười bảy tuổi hỏi mình đã được đi bầu chưa. (Chưa; phải đủ mười tám tuổi mới có quyền bầu cử.)
Muốn đọc quy định gốc về quyền bầu cử, ứng cử, biểu quyết khi trưng cầu ý dân và quyền tham gia quản lý nhà nước, bạn tra chương về quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân trong Hiến pháp, trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Dân chủ trực tiếp là gì?
Dân chủ trực tiếp là hình thức người dân tự mình tham gia quyết định hoặc tham gia vào việc chung của Nhà nước, như bỏ phiếu bầu cử, biểu quyết khi trưng cầu ý dân, góp ý dự thảo văn bản, kiến nghị với cơ quan nhà nước theo quy định của pháp luật.
Dân chủ đại diện thực hiện qua những cơ quan nào?
Theo Hiến pháp, dân chủ đại diện được thực hiện thông qua Quốc hội, Hội đồng nhân dân và các cơ quan khác của Nhà nước. Trong đó Quốc hội và Hội đồng nhân dân là cơ quan do cử tri trực tiếp bầu, nên được gọi là cơ quan đại diện.
Ai quyết định tổ chức trưng cầu ý dân?
Theo Hiến pháp, Quốc hội quyết định việc trưng cầu ý dân. Trình tự đề nghị, tổ chức và công bố kết quả do luật về trưng cầu ý dân quy định. Kết quả trưng cầu có giá trị quyết định đối với vấn đề được đưa ra trưng cầu.
Bao nhiêu tuổi thì được bầu cử và ứng cử?
Công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử và đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử vào Quốc hội, Hội đồng nhân dân, trừ những trường hợp luật quy định. Biểu quyết khi trưng cầu ý dân cũng từ đủ mười tám tuổi.
Vì sao cần cả hai hình thức dân chủ?
Dân chủ đại diện giúp công việc nhà nước được quyết định thường xuyên, chuyên sâu qua cơ quan đại diện. Dân chủ trực tiếp giúp người dân tham gia vào những việc quan trọng và theo dõi người đại diện. Hiến pháp ghi nhận cả hai để chúng bổ sung cho nhau.