Xã, phường và đặc khu cùng là đơn vị hành chính cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp từ ngày 01/7/2025, và ở cả ba loại đều tổ chức cấp chính quyền địa phương gồm Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Chúng khác nhau chủ yếu ở đặc điểm địa bàn: xã gắn với nông thôn, phường gắn với đô thị, đặc khu được lập ở hải đảo. Từ khác biệt địa bàn dẫn đến khác biệt về nhiệm vụ trọng tâm và một số điểm trong tổ chức bộ máy.
Ở cấp trên, tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương cũng là hai dạng của cùng một cấp. Bài này xem xét các loại đơn vị ấy ở góc độ tổ chức chính quyền, không bàn về địa giới hay lịch sử sắp xếp, và nhắc lại rằng bộ máy vừa được sắp xếp lại nên chi tiết cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Một cấp, ba loại đơn vị
Nguyên tắc chung, có từ Hiến pháp năm 2013 và được luật hiện hành cụ thể hoá, là chính quyền địa phương được tổ chức phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo. Nguyên tắc này là chìa khoá để hiểu vì sao cùng một cấp lại có nhiều loại: nhà nước muốn cùng một khuôn chung (có Hội đồng nhân dân, có Uỷ ban nhân dân, cùng thẩm quyền cơ bản), nhưng nhiệm vụ cụ thể phải hợp với nơi đó.
Áp vào cấp xã hiện nay: xã là đơn vị ở khu vực nông thôn; phường là đơn vị ở khu vực đô thị; đặc khu là đơn vị cấp xã được thành lập ở hải đảo. Cả ba đều trực thuộc cấp tỉnh, không có cấp trung gian nào đứng giữa. Loại đơn vị thị trấn và các đơn vị cấp huyện của mô hình trước đây không còn nằm trong cách phân loại hiện nay.
Một điểm cần cẩn thận: "giống nhau về cấp" không có nghĩa là "giống hệt nhau về việc". Một phường ở trung tâm đô thị đông dân có khối lượng quản lý trật tự xây dựng, hạ tầng đô thị lớn; một xã miền núi lại tập trung vào đất rừng, nông nghiệp, giao thông nông thôn; một đặc khu ngoài đảo thì gắn chặt với biển. Luật cho phép tổ chức bộ máy, số lượng phòng chuyên môn, số đại biểu khác nhau theo quy mô và đặc điểm.
Bảng so sánh ba loại đơn vị cấp xã
Bảng dưới trình bày ở mức nguyên lý; tiêu chuẩn thành lập, cơ cấu cụ thể của từng loại theo văn bản hiện hành.
| Tiêu chí | Xã | Phường | Đặc khu |
|---|---|---|---|
| Đặc điểm địa bàn | Nông thôn | Đô thị | Hải đảo |
| Cấp chính quyền | Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân xã | Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân phường | Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân đặc khu |
| Trực thuộc | Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương | Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương | Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương |
| Việc trọng tâm thường gặp | Nông nghiệp, đất đai nông thôn, giao thông, thuỷ lợi nhỏ, đời sống dân cư nông thôn | Quy hoạch, trật tự xây dựng, hạ tầng và dịch vụ đô thị, dân cư đông và biến động | Kinh tế biển, bảo vệ môi trường biển đảo, phối hợp giữ quốc phòng, an ninh trên biển |
| Tổ chức tự quản bên dưới | Thôn, làng, ấp, bản… | Tổ dân phố, khu phố | Thôn hoặc tổ dân phố tuỳ khu vực |
Điều quan trọng nhất trong bảng là dòng thứ hai: cả ba đều có đủ hai cơ quan của một cấp chính quyền. Bạn đọc tài liệu cũ có thể gặp mô hình phường ở một số thành phố không tổ chức Hội đồng nhân dân; theo quy định gắn với mô hình hai cấp, chính quyền ở các đơn vị cấp xã đều là cấp chính quyền gồm Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Hãy đối chiếu văn bản hiện hành nếu cần trích dẫn.
Tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương: hai dạng của cấp tỉnh
Ở cấp trên, đơn vị hành chính cấp tỉnh gồm tỉnh và thành phố trực thuộc trung ương. Cả nước có 34 đơn vị cấp tỉnh. Tỉnh thường có cả khu vực nông thôn và đô thị; thành phố trực thuộc trung ương là đô thị lớn, nên chính quyền ở đó đặt nặng các việc quản lý đô thị như quy hoạch, giao thông, nhà ở, dịch vụ công cộng. Tuy vậy, dưới một thành phố trực thuộc trung ương vẫn có thể có cả phường, xã, và cả đặc khu nếu thành phố có hải đảo.
Về vị trí trong bộ máy, Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân thành phố trực thuộc trung ương ngang với Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân tỉnh. Một số đô thị có thể được Quốc hội cho áp dụng cơ chế riêng bằng luật hoặc nghị quyết; Thủ đô có luật riêng điều chỉnh. Đó là những trường hợp đặc thù, không làm thay đổi nguyên tắc chung về hai cấp chính quyền.
Chỗ dễ nhầm: "thành phố" trong tên gọi. Thành phố trực thuộc trung ương là cấp tỉnh. Còn các "thành phố thuộc tỉnh" là đơn vị cấp huyện của mô hình trước đây, nay không còn là một cấp chính quyền. Khi làm bài, hãy luôn ghi đầy đủ "thành phố trực thuộc trung ương" để tránh hiểu sai cấp.
Vì sao cần tổ chức khác nhau theo địa bàn
Đô thị đông dân và biến động nhanh. Ở phường, người dân di chuyển, thuê nhà, kinh doanh nhiều; một quyết định về trật tự xây dựng hay hạ tầng ảnh hưởng tới rất nhiều người cùng lúc. Bộ máy ở phường vì vậy cần mạnh về quản lý đô thị.
Nông thôn gắn với đất đai và mùa vụ. Ở xã, đời sống người dân gắn với ruộng vườn, rừng, thuỷ lợi; việc quản lý đất nông nghiệp, phòng chống thiên tai, phát triển sản xuất là trọng tâm. Quy mô dân số thường nhỏ hơn nhưng địa bàn có thể rộng.
Hải đảo xa đất liền. Ở đặc khu, khoảng cách tới trung tâm tỉnh lớn, điều kiện đi lại phụ thuộc thời tiết biển, nhiều việc phải giải quyết tại chỗ. Gắn với biển đảo còn là nhiệm vụ bảo vệ môi trường biển và phối hợp giữ an ninh, chủ quyền.
Cùng khuôn chung để bảo đảm thống nhất. Dù khác nhau về việc, ba loại đều theo cùng nguyên tắc: Hội đồng nhân dân quyết định và giám sát, Uỷ ban nhân dân chấp hành và quản lý, cùng chịu sự chỉ đạo, kiểm tra của cấp tỉnh trong hệ thống hành chính thống nhất.
Đọc tài liệu cũ thế nào cho khỏi lẫn
Sách, bài giảng, đề ôn soạn trước tháng 7 năm 2025 thường mô tả ba cấp chính quyền. Bảng dưới giúp "dịch" cách mô tả cũ sang cách hiểu hiện nay, ở mức nguyên tắc:
| Tài liệu cũ thường ghi | Cách hiểu hiện nay | Ghi chú khi làm bài |
|---|---|---|
| Ba cấp: tỉnh – huyện – xã | Hai cấp: tỉnh và xã | Ghi rõ mốc từ ngày 01/7/2025 |
| Cấp xã gồm xã, phường, thị trấn | Cấp xã gồm xã, phường, đặc khu | Thị trấn của mô hình cũ đã được sắp xếp lại |
| Uỷ ban nhân dân xã chịu sự chỉ đạo của cấp huyện | Uỷ ban nhân dân cấp xã chịu sự chỉ đạo của Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh | Không còn cấp trung gian |
| Một số phường không tổ chức Hội đồng nhân dân | Các đơn vị cấp xã đều tổ chức Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân | Đối chiếu luật hiện hành khi trích dẫn |
| Số tỉnh, thành phố theo danh sách cũ | 34 đơn vị hành chính cấp tỉnh | Tên từng đơn vị tra trên cổng thông tin của Chính phủ |
Khi đề bài vẫn hỏi theo mô hình cũ, cách an toàn là trả lời đúng câu hỏi rồi ghi thêm một dòng về quy định hiện nay, hoặc hỏi trước giáo viên cách trình bày. Đừng tự "sửa đề"; nhưng cũng đừng lặp lại sơ đồ ba cấp như thể nó vẫn đang áp dụng.
Tự kiểm: đúng hay sai?
Đọc từng câu, tự quyết đúng hay sai, rồi xem giải thích:
- "Đặc khu là một cấp chính quyền nằm giữa tỉnh và xã." Sai. Đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã, ngang với xã và phường.
- "Phường và xã cùng một cấp." Đúng. Cả hai là đơn vị hành chính cấp xã, khác nhau ở đặc điểm đô thị và nông thôn.
- "Thành phố trực thuộc trung ương là đơn vị cấp xã lớn." Sai. Thành phố trực thuộc trung ương là đơn vị hành chính cấp tỉnh.
- "Ở phường, Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân phường bầu." Đúng theo mô hình hiện nay; đối chiếu văn bản hiện hành khi trích dẫn.
- "Vì đặc khu ở hải đảo nên không chịu sự chỉ đạo của tỉnh." Sai. Đặc khu trực thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương như các đơn vị cấp xã khác.
Bạn Lan dùng năm câu này để kiểm tra nhóm học của mình trước buổi thuyết trình. Nhóm nào trả lời đúng cả năm câu và giải thích được câu thứ tư là đã nắm phần tổ chức các đơn vị cấp xã.
Tìm hiểu đơn vị nơi mình ở
Muốn biết nơi mình ở hiện là xã, phường hay đặc khu, thuộc tỉnh hay thành phố trực thuộc trung ương nào, hãy xem trang thông tin điện tử chính thức của tỉnh hoặc của đơn vị cấp xã, có tên miền đuôi gov chấm vn, hoặc tra văn bản về sắp xếp đơn vị hành chính trên cổng pháp luật quốc gia. Bài này không đi vào địa giới hay danh sách đơn vị cụ thể, vì những thông tin đó cần lấy từ văn bản chính thức.
Khi chuẩn bị bài thuyết trình về chính quyền nơi mình sống, một khung ba câu hỏi luôn dùng được: đơn vị này thuộc loại nào, cơ quan chính quyền gồm những gì, và việc trọng tâm của nó là gì. Bộ máy vừa được sắp xếp lại, nên nếu sách hoặc tài liệu cũ còn ghi mô hình ba cấp, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ, Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia và hỏi giáo viên cách trình bày.
Câu hỏi thường gặp
Đặc khu có Hội đồng nhân dân không?
Có. Theo mô hình chính quyền hai cấp, đặc khu là đơn vị hành chính cấp xã ở hải đảo và tổ chức cấp chính quyền gồm Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Cơ cấu cụ thể theo luật và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Phường khác xã ở điểm nào cơ bản nhất?
Khác ở đặc điểm địa bàn: phường là đơn vị cấp xã ở khu vực đô thị, xã ở khu vực nông thôn. Từ đó dẫn tới khác về việc trọng tâm, như quản lý đô thị ở phường và quản lý nông nghiệp, đất đai nông thôn ở xã.
Thị trấn hiện nay còn là một loại đơn vị hành chính không?
Trong mô hình hai cấp, đơn vị hành chính cấp xã gồm xã, phường và đặc khu. Các thị trấn của mô hình cũ đã được sắp xếp thành những loại đơn vị này. Trường hợp cụ thể cần tra văn bản sắp xếp hiện hành.
Thành phố trực thuộc trung ương có ngang tỉnh không?
Có. Thành phố trực thuộc trung ương là đơn vị hành chính cấp tỉnh, Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân của nó ngang cấp tỉnh. Chính quyền ở đây chú trọng hơn tới các việc quản lý đô thị.
Vì sao cùng cấp xã mà bộ máy ở mỗi nơi lại khác nhau?
Vì pháp luật cho phép tổ chức chính quyền phù hợp với đặc điểm nông thôn, đô thị, hải đảo. Quy mô dân số, diện tích và đặc điểm địa bàn khác nhau nên số đại biểu, số phòng chuyên môn và việc trọng tâm được quy định khác nhau.
Đặc khu có phải là đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt không?
Không nên đồng nhất hai khái niệm. Đặc khu hiện nay là đơn vị hành chính cấp xã ở hải đảo theo mô hình hai cấp. Đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt là một khái niệm khác từng được Hiến pháp nêu; quy định hiện hành về khái niệm đó cần tra trong Hiến pháp đã sửa đổi và văn bản liên quan.