Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do Nhân dân địa phương trực tiếp bầu ra, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân ở đó. Nói gọn: Hội đồng nhân dân quyết định những việc quan trọng của địa phương, bầu ra Uỷ ban nhân dân để thực hiện các quyết định ấy, và giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật cũng như việc thực hiện nghị quyết của chính mình. Văn bản Hội đồng nhân dân ban hành gọi là nghị quyết.
Từ ngày 01/7/2025, chính quyền địa phương tổ chức theo hai cấp: cấp tỉnh (tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương) và cấp xã (xã, phường, đặc khu); không còn cấp huyện. Vì vậy hiện nay bạn gặp Hội đồng nhân dân ở hai cấp đó. Bài dưới đây giảng Hội đồng nhân dân như một bài học: vị trí theo Hiến pháp, những việc nó làm, quan hệ với Uỷ ban nhân dân, chỗ học sinh hay nhầm và cách tự tra cứu khi cần con số chính xác.
Hiến pháp xếp Hội đồng nhân dân ở vị trí nào
Theo Hiến pháp và Luật Tổ chức chính quyền địa phương hiện hành, vị trí của Hội đồng nhân dân có thể gom thành ba ý. Thứ nhất, Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của Nhân dân. Thứ hai, Hội đồng nhân dân do Nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và trước cơ quan nhà nước cấp trên. Thứ ba, Hội đồng nhân dân quyết định các vấn đề của địa phương do luật định và giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật ở địa phương cùng việc thực hiện nghị quyết của mình.
Chữ quan trọng nhất là "quyền lực". Ở trung ương, Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất; ở địa phương, cơ quan mang tính chất quyền lực là Hội đồng nhân dân. Điểm chung của hai cơ quan này là đều do cử tri trực tiếp bầu. Vì thế người ta thường gọi chúng là cơ quan đại diện, hay cơ quan dân cử. Uỷ ban nhân dân thì không do cử tri bầu trực tiếp mà do Hội đồng nhân dân bầu, nên nó mang tính chất khác: cơ quan chấp hành và cơ quan hành chính.
Một lưu ý về giới hạn: Hội đồng nhân dân không làm luật. Quyền lập hiến, lập pháp thuộc Quốc hội. Hội đồng nhân dân chỉ quyết định trong phạm vi địa phương và trong khuôn khổ Hiến pháp, luật, văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên. Nghị quyết của Hội đồng nhân dân trái với văn bản cấp trên có thể bị cơ quan có thẩm quyền đình chỉ hoặc bãi bỏ. Đây chính là tinh thần chung của bộ máy: quyền lực nhà nước thống nhất, có phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan, chứ địa phương không phải một khối quyền lực tách riêng.
Năm nhóm việc chính của Hội đồng nhân dân
Quyết định việc lớn của địa phương. Hội đồng nhân dân quyết định các biện pháp phát triển kinh tế – xã hội, các chủ trương về giáo dục, y tế, văn hoá, trật tự an toàn trong phạm vi địa phương theo luật định. Đây là phần "quyền lực" rõ nhất: những định hướng chung của tỉnh hay xã phải được Hội đồng nhân dân thông qua chứ không do một người tự quyết.
Quyết định về ngân sách. Hội đồng nhân dân quyết định dự toán thu chi ngân sách địa phương, phân bổ ngân sách và phê chuẩn quyết toán. Hiểu đơn giản: tiền chung của địa phương dự định tiêu vào đâu, tiêu xong có đúng không, đều phải qua Hội đồng nhân dân. Con số cụ thể do Uỷ ban nhân dân chuẩn bị và trình.
Bầu và miễn nhiệm các chức danh. Hội đồng nhân dân bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân, trưởng ban của Hội đồng nhân dân; bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các uỷ viên Uỷ ban nhân dân; đồng thời có quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm những người mình đã bầu theo trình tự luật định.
Giám sát. Hội đồng nhân dân giám sát việc tuân theo Hiến pháp, pháp luật ở địa phương và việc thực hiện nghị quyết của mình, trong đó có giám sát hoạt động của Uỷ ban nhân dân cùng cấp. Các hình thức giám sát như chất vấn, xem xét báo cáo, lấy phiếu tín nhiệm được giảng kỹ ở chuyên mục về kiểm soát và giám sát.
Xử lý văn bản trái pháp luật của cấp dưới mình bầu ra. Hội đồng nhân dân có quyền bãi bỏ một phần hoặc toàn bộ văn bản trái pháp luật của Uỷ ban nhân dân cùng cấp, và trong một số trường hợp luật định, của Hội đồng nhân dân cấp dưới. Đây là một công cụ kiểm soát nằm ngay trong chính quyền địa phương.
Hội đồng nhân dân đặt cạnh Uỷ ban nhân dân
Hai cơ quan cùng cấp hay bị gộp làm một trong trí nhớ của học sinh. Bảng sau đặt chúng cạnh nhau theo đúng những câu hỏi mà một bài kiểm tra hay hỏi.
| Tiêu chí | Hội đồng nhân dân | Uỷ ban nhân dân |
|---|---|---|
| Tính chất theo Hiến pháp | Cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương | Cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương |
| Do ai lập ra | Cử tri địa phương bầu trực tiếp | Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu |
| Chịu trách nhiệm trước | Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên | Nhân dân địa phương, Hội đồng nhân dân cùng cấp và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên |
| Cách làm việc | Chủ yếu qua kỳ họp; giữa hai kỳ họp có Thường trực Hội đồng nhân dân | Làm việc thường xuyên hằng ngày, theo chế độ tập thể kết hợp trách nhiệm người đứng đầu |
| Văn bản chủ yếu | Nghị quyết | Quyết định (ngoài ra có chỉ thị, kế hoạch, công văn…) |
| Việc tiêu biểu | Quyết định dự toán ngân sách, bầu Uỷ ban nhân dân, giám sát | Lập dự toán để trình, tổ chức thi hành pháp luật và nghị quyết, quản lý hằng ngày |
Mẹo nhớ: Hội đồng nhân dân giống một "hội nghị của những người được dân bầu" — bàn và quyết; Uỷ ban nhân dân giống "bộ phận điều hành" — làm và chịu trách nhiệm báo cáo. Một bên quyết định, một bên chấp hành, và bên quyết định giám sát bên chấp hành.
Hội đồng nhân dân làm việc qua những bộ phận nào
Hội đồng nhân dân không họp liên tục như một văn phòng. Hình thức hoạt động chủ yếu của nó là kỳ họp, nơi các đại biểu cùng thảo luận và biểu quyết. Giữa hai kỳ họp, công việc thường xuyên do Thường trực Hội đồng nhân dân đảm nhận: chuẩn bị kỳ họp, đôn đốc, điều hoà hoạt động của các ban, giữ mối liên hệ với đại biểu và cử tri. Thường trực gồm Chủ tịch, các Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân và một số thành viên khác theo luật định.
Bên cạnh đó, Hội đồng nhân dân lập ra các ban để thẩm tra trước những nội dung sẽ đưa ra kỳ họp, ví dụ ban pháp chế, ban kinh tế – ngân sách, ban văn hoá – xã hội; tên gọi và số ban ở từng cấp, từng loại địa phương do luật hiện hành quy định. Ban giống như "lớp lọc" đầu tiên: một dự thảo nghị quyết về ngân sách thường được ban kinh tế – ngân sách xem xét, có ý kiến, rồi mới đến toàn thể đại biểu.
Cuối cùng là các đại biểu Hội đồng nhân dân. Họ được tổ chức thành tổ đại biểu theo đơn vị bầu cử ở cấp tỉnh, tiếp xúc cử tri, nhận kiến nghị và mang vào kỳ họp. Phần lớn đại biểu vừa làm công việc riêng vừa làm nhiệm vụ đại biểu; một số hoạt động chuyên trách. Chi tiết về đại biểu và kỳ họp được tách thành bài riêng trong chuyên mục này.
Những chỗ hay nhầm khi học về Hội đồng nhân dân
Các nhầm lẫn dưới đây xuất hiện thường xuyên trong bài làm của học sinh và cả trong cách nói hằng ngày:
- "Uỷ ban nhân dân là cấp trên của Hội đồng nhân dân." Ngược lại: Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu và chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân cùng cấp.
- "Uỷ ban nhân dân là cơ quan quyền lực ở địa phương." Sai cách gọi. Cơ quan quyền lực là Hội đồng nhân dân; Uỷ ban nhân dân là cơ quan chấp hành và cơ quan hành chính.
- "Hội đồng nhân dân ban hành luật của tỉnh." Không có "luật của tỉnh". Hội đồng nhân dân ban hành nghị quyết, có hiệu lực trong phạm vi địa phương.
- "Chủ tịch xã là người đứng đầu Hội đồng nhân dân xã." Cách nói "chủ tịch xã" dễ gây lẫn. Có hai chức danh khác nhau: Chủ tịch Hội đồng nhân dân và Chủ tịch Uỷ ban nhân dân.
- "Cấp huyện vẫn có Hội đồng nhân dân." Từ 01/7/2025 không còn cấp huyện, nên Hội đồng nhân dân cấp huyện trước đây không còn; hiện chỉ có Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và cấp xã.
Một cách tự kiểm: mỗi khi viết tên một cơ quan địa phương, hãy hỏi lại "cơ quan này do dân bầu hay do Hội đồng nhân dân bầu?". Trả lời được câu đó là gọi đúng tính chất của nó.
Ví dụ giả định: một nghị quyết về đường liên thôn
Để thấy các bộ phận vận hành ra sao, thử theo một tình huống giả định ở một xã đồng bằng:
- Nhiều cử tri, trong đó có chú Bảy, nói với đại biểu Hội đồng nhân dân xã trong buổi tiếp xúc cử tri rằng con đường liên thôn xuống cấp, mùa mưa đi lại khó.
- Uỷ ban nhân dân xã khảo sát, tính toán nguồn tiền và chuẩn bị tờ trình về việc đưa công trình vào kế hoạch, kèm dự thảo nghị quyết.
- Ban kinh tế – ngân sách của Hội đồng nhân dân xã thẩm tra, có ý kiến về nguồn vốn và thứ tự ưu tiên.
- Tại kỳ họp, đại biểu thảo luận rồi biểu quyết; nếu được thông qua, Hội đồng nhân dân xã ban hành nghị quyết.
- Uỷ ban nhân dân xã tổ chức thực hiện; Hội đồng nhân dân và các đại biểu theo dõi, giám sát tiến độ và báo lại cho cử tri.
Câu hỏi tự kiểm: trong tình huống trên, cơ quan nào "quyết", cơ quan nào "làm", và ai giám sát ai? Đáp án: Hội đồng nhân dân quyết và giám sát; Uỷ ban nhân dân làm và báo cáo. Tình huống chỉ là minh hoạ nguyên lý, các bước cụ thể của một dự án đầu tư công còn theo luật chuyên ngành.
Tra cứu ở đâu cho chắc
Hiến pháp chỉ nêu nguyên tắc; các điều về chính quyền địa phương đã được sửa đổi năm 2025, nên khi trích dẫn cần dùng bản Hiến pháp đã sửa đổi. Nhiệm vụ, quyền hạn chi tiết của Hội đồng nhân dân từng cấp nằm trong luật về tổ chức chính quyền địa phương và các luật liên quan như luật về ngân sách nhà nước, luật về hoạt động giám sát. Bộ máy địa phương vừa được sắp xếp lại vào năm 2025, nên khi cần chi tiết (số ban, cơ cấu Thường trực, việc nào thuộc cấp nào), bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin điện tử của Quốc hội, của Chính phủ hoặc cổng pháp luật quốc gia, thay vì dựa vào tài liệu cũ.
Với từng địa phương cụ thể, trang thông tin điện tử chính thức của tỉnh, của xã thường có mục về Hội đồng nhân dân, nơi đăng nghị quyết đã ban hành và lịch tiếp xúc cử tri. Hãy nhận diện trang chính thức qua tên miền đuôi gov chấm vn. Học sinh ôn thi thì bám theo sách giáo khoa đang dùng, và nếu sách chưa cập nhật mô hình hai cấp, hãy hỏi giáo viên cách trình bày theo quy định mới.
Câu hỏi thường gặp
Hội đồng nhân dân có phải là cơ quan hành chính không?
Không. Theo Hiến pháp, Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do cử tri địa phương bầu. Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương là Uỷ ban nhân dân, do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra.
Hội đồng nhân dân ban hành loại văn bản gì?
Văn bản chủ yếu của Hội đồng nhân dân là nghị quyết, được thông qua bằng biểu quyết tại kỳ họp. Nghị quyết chỉ có hiệu lực trong phạm vi địa phương và không được trái Hiến pháp, luật, văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên.
Hiện nay có Hội đồng nhân dân ở những cấp nào?
Từ ngày 01/7/2025, chính quyền địa phương có hai cấp nên Hội đồng nhân dân được tổ chức ở cấp tỉnh (tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương) và cấp xã (xã, phường, đặc khu). Cấp huyện trước đây không còn.
Nhiệm kỳ của Hội đồng nhân dân là bao lâu?
Nhiệm kỳ mỗi khoá Hội đồng nhân dân là năm năm, tương tự nhiệm kỳ Quốc hội. Trường hợp đặc biệt về kéo dài hay rút ngắn nhiệm kỳ do luật và cơ quan có thẩm quyền quyết định, nên cần tra văn bản hiện hành.
Hội đồng nhân dân có quyền gì đối với Uỷ ban nhân dân cùng cấp?
Hội đồng nhân dân bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và uỷ viên Uỷ ban nhân dân; giám sát hoạt động của Uỷ ban nhân dân; và có quyền bãi bỏ văn bản trái pháp luật của Uỷ ban nhân dân cùng cấp.
Học sinh nên nhớ câu định nghĩa Hội đồng nhân dân thế nào cho gọn?
Có thể nhớ: Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do Nhân dân địa phương bầu, quyết định các vấn đề của địa phương do luật định và giám sát việc thực hiện pháp luật, nghị quyết ở địa phương.