PhanLap.comPhân Lập
Chính phủ, Thủ tướng và các bộ: quyền hành pháp

Thủ tướng Chính phủ có nhiệm vụ gì: người đứng đầu Chính phủ và nền hành chính

Thủ tướng do Quốc hội bầu, lãnh đạo công tác của Chính phủ và hệ thống hành chính từ trung ương tới địa phương. Các nhóm quyền, văn bản ban hành, chỗ hay nhầm.

a young Vietnamese woman at a study desk at home sorting colored sticky notes without writing into four neat columns, seen from the side, lamp light at dusk

Thủ tướng Chính phủ là người đứng đầu Chính phủ, do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội theo đề nghị của Chủ tịch nước. Thủ tướng lãnh đạo công tác của Chính phủ, lãnh đạo việc xây dựng chính sách và tổ chức thi hành pháp luật, lãnh đạo và chịu trách nhiệm về hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước từ trung ương đến địa phương, bảo đảm tính thống nhất và thông suốt của nền hành chính quốc gia.

Thủ tướng chịu trách nhiệm trước Quốc hội về hoạt động của Chính phủ và những nhiệm vụ được giao, báo cáo công tác của Chính phủ và của Thủ tướng trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước. Phần dưới chia các quyền của Thủ tướng thành từng nhóm dễ nhớ, chỉ ra loại văn bản Thủ tướng ban hành và phân biệt Thủ tướng với hai chức danh hay bị nhầm.

Bốn nhóm việc của Thủ tướng

Nhóm một: lãnh đạo Chính phủ. Thủ tướng lãnh đạo công tác của Chính phủ, chủ trì các phiên họp, phân công nhiệm vụ cho các Phó Thủ tướng và thành viên khác, đôn đốc việc thực hiện. Đây là vai trò "nhạc trưởng" của một tập thể làm việc theo đa số.

Nhóm hai: lãnh đạo chính sách và thi hành pháp luật. Thủ tướng lãnh đạo việc xây dựng chính sách để trình Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội hoặc để Chính phủ quyết định theo thẩm quyền, đồng thời lãnh đạo việc tổ chức thi hành pháp luật trên cả nước.

Nhóm ba: lãnh đạo hệ thống hành chính. Thủ tướng lãnh đạo và chịu trách nhiệm về hoạt động của hệ thống hành chính nhà nước từ trung ương tới địa phương. Cụm từ then chốt cần nhớ là thống nhất và thông suốt: mệnh lệnh hành chính phải chạy liền mạch từ Chính phủ qua các bộ tới Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh và cấp xã.

Nhóm bốn: đối ngoại và thông tin với Nhân dân. Thủ tướng quyết định và chỉ đạo việc đàm phán, ký, phê duyệt, gia nhập điều ước quốc tế thuộc nhiệm vụ của Chính phủ, tổ chức công tác hợp tác quốc tế; thực hiện chế độ báo cáo trước Nhân dân thông qua các phương tiện thông tin đại chúng về những vấn đề quan trọng thuộc thẩm quyền của Chính phủ và Thủ tướng.

Quyền về nhân sự: Thủ tướng đề nghị, bổ nhiệm, phê chuẩn những ai

Quyền về nhân sự là phần dễ lẫn nhất, vì có chức danh Thủ tướng tự bổ nhiệm, có chức danh Thủ tướng chỉ đề nghị. Bảng gom lại theo Hiến pháp:

Chức danhViệc Thủ tướng làmCơ quan còn lại tham gia
Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộTrình Quốc hội phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chứcQuốc hội phê chuẩn; Chủ tịch nước ra quyết định
Thứ trưởng và chức vụ tương đương thuộc bộ, cơ quan ngang bộBổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chứcKhông cần Quốc hội phê chuẩn
Chủ tịch, Phó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnhPhê chuẩn việc bầu, miễn nhiệm; quyết định điều động, cách chứcHội đồng nhân dân cấp tỉnh bầu, miễn nhiệm

Mẹo đọc bảng: càng lên cao (thành viên Chính phủ) thì càng cần Quốc hội; xuống tới cấp phó trong bộ thì Thủ tướng tự quyết. Riêng lãnh đạo Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh do Hội đồng nhân dân bầu, còn Thủ tướng phê chuẩn kết quả, vì Uỷ ban nhân dân vừa chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân, vừa nằm trong hệ thống hành chính thống nhất do Chính phủ lãnh đạo.

Chi tiết thủ tục phê chuẩn, điều động được quy định trong luật về tổ chức Chính phủ và luật về tổ chức chính quyền địa phương; các luật này đã được ban hành mới năm 2025 khi sắp xếp bộ máy, nên hãy tra văn bản hiện hành.

Quyền với văn bản của cơ quan khác

Để giữ cho nền hành chính thống nhất, Hiến pháp trao cho Thủ tướng quyền xử lý những văn bản trái pháp luật trong hệ thống hành chính. Thủ tướng có quyền đình chỉ việc thi hành hoặc bãi bỏ văn bản của Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ, Uỷ ban nhân dân, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh trái với Hiến pháp, luật và văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên.

Với Hội đồng nhân dân cấp tỉnh thì khác. Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, do Nhân dân địa phương bầu, không phải cấp dưới về hành chính của Thủ tướng. Vì vậy Thủ tướng chỉ có quyền đình chỉ việc thi hành nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh trái với Hiến pháp, luật, văn bản của cơ quan cấp trên, đồng thời đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội bãi bỏ. Quyền bãi bỏ thuộc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.

Đây là ví dụ rất rõ về cơ chế kiểm soát trong bộ máy: mỗi cơ quan xử lý văn bản trong phạm vi mình được giao, không cơ quan nào làm thay cơ quan khác. Khi làm bài, nếu gặp câu "Thủ tướng bãi bỏ nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh", hãy nhớ đó là phương án sai.

Thủ tướng ban hành những văn bản gì

Thủ tướng vừa ký văn bản thay mặt Chính phủ, vừa ban hành văn bản của chính mình. Hai việc này khác nhau:

Văn bảnCủa aiDùng để làm gì
Nghị địnhCủa Chính phủ (tập thể); Thủ tướng ký thay mặt Chính phủQuy định chi tiết luật, biện pháp tổ chức thi hành luật và những việc thuộc thẩm quyền của Chính phủ
Quyết định của Thủ tướngCủa Thủ tướngCó thể là văn bản quy phạm (đặt ra quy tắc chung) hoặc văn bản cá biệt (bổ nhiệm một người, phê duyệt một đề án)
Chỉ thịCủa Thủ tướngChỉ đạo, đôn đốc các bộ, địa phương tập trung làm một việc
Hướng dẫn, kiểm tra việc thi hànhCủa Thủ tướngHiến pháp quy định Thủ tướng ban hành quyết định, chỉ thị và hướng dẫn, kiểm tra việc thi hành các văn bản đó

Chỗ hay nhầm: thấy chữ ký của Thủ tướng dưới một nghị định, nhiều bạn kết luận "nghị định là văn bản của Thủ tướng". Đúng ra đó là văn bản của Chính phủ, Thủ tướng ký với tư cách người đứng đầu, thay mặt tập thể. Vị trí của từng loại văn bản trong thứ bậc pháp luật thuộc phần học về hệ thống văn bản.

Thủ tướng, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội: ba chức danh hay bị nhầm

Ba chức danh này đều được Quốc hội bầu, đều phải là đại biểu Quốc hội và đều phải tuyên thệ khi nhậm chức, nên rất dễ lẫn. Khác nhau ở vị trí và việc chính:

Chức danhĐứng đầu cơ quan nàoVị tríMột việc tiêu biểu để nhớ
Chủ tịch nướcKhông đứng đầu Quốc hội hay Chính phủ; là chức danh đứng đầu Nhà nướcNgười đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoạiCông bố luật, pháp lệnh
Chủ tịch Quốc hộiQuốc hội và Uỷ ban Thường vụ Quốc hộiChủ toạ các phiên họp của Quốc hộiKý chứng thực luật, nghị quyết của Quốc hội
Thủ tướngChính phủNgười đứng đầu Chính phủ, lãnh đạo nền hành chínhLãnh đạo công tác của Chính phủ, ký nghị định thay mặt Chính phủ

Câu nhớ nhanh: Chủ tịch nước thay mặt Nhà nước, Chủ tịch Quốc hội điều hành nơi làm luật, Thủ tướng điều hành bộ máy thi hành luật. Khi đọc đề, gạch chân việc được nêu trong câu hỏi rồi tìm chức danh khớp với việc đó.

Phó Thủ tướng và trách nhiệm của Thủ tướng trước Quốc hội

Thủ tướng không làm một mình. Các Phó Thủ tướng giúp Thủ tướng theo sự phân công, mỗi người thường theo dõi một khối lĩnh vực, và chịu trách nhiệm trước Thủ tướng về phần việc được giao. Khi Thủ tướng vắng mặt, một Phó Thủ tướng được Thủ tướng uỷ nhiệm sẽ thay mặt lãnh đạo công tác của Chính phủ. Như vậy trách nhiệm cuối cùng về hoạt động của Chính phủ trước Quốc hội vẫn thuộc về Thủ tướng.

Trách nhiệm trước Quốc hội thể hiện qua nhiều kênh: Thủ tướng báo cáo công tác của Chính phủ và của mình tại kỳ họp; đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn Thủ tướng; Quốc hội có thể lấy phiếu, bỏ phiếu tín nhiệm đối với người giữ chức vụ do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn. Cách các công cụ giám sát này vận hành thuộc phần học về kiểm soát quyền lực; ở đây chỉ cần nhớ: Thủ tướng được Quốc hội bầu, nên chịu trách nhiệm trước Quốc hội và có thể bị Quốc hội miễn nhiệm.

Một điểm hay bị bỏ sót là trách nhiệm báo cáo trước Nhân dân. Hiến pháp yêu cầu Thủ tướng thực hiện chế độ báo cáo trước Nhân dân thông qua các phương tiện thông tin đại chúng về những vấn đề quan trọng thuộc thẩm quyền của Chính phủ và Thủ tướng. Đây là kênh để người dân nắm được những quyết định lớn của khối hành pháp.

Tình huống giả định và câu hỏi tự kiểm

Bạn Lan, sinh viên năm nhất, đọc thấy một Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh ra quyết định trái luật và hỏi: ai có quyền xử lý? Trả lời theo nguyên lý: Thủ tướng có quyền đình chỉ việc thi hành hoặc bãi bỏ quyết định đó, vì Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh nằm trong hệ thống hành chính do Chính phủ lãnh đạo. Ngoài ra, Hội đồng nhân dân cùng cấp cũng có quyền bãi bỏ văn bản trái pháp luật của Uỷ ban nhân dân cùng cấp. Nếu người dân cho rằng quyết định đó xâm phạm quyền lợi của mình, còn có con đường khiếu nại, khởi kiện theo pháp luật.

Câu hỏi tự kiểm: Ai có quyền bổ nhiệm Thứ trưởng? A. Chủ tịch nước. B. Quốc hội. C. Thủ tướng Chính phủ. D. Bộ trưởng. Đáp án C. Phương án D dễ chọn nhầm vì Thứ trưởng làm việc dưới quyền Bộ trưởng, nhưng thẩm quyền bổ nhiệm thuộc Thủ tướng.

Câu thứ hai: Khi Thủ tướng vắng mặt, ai lãnh đạo công tác của Chính phủ? Một Phó Thủ tướng được Thủ tướng uỷ nhiệm. Không phải Chủ tịch nước, cũng không phải Phó Thủ tướng nhiều tuổi nhất. Khi cần đối chiếu nguyên văn, hãy đọc chương về Chính phủ trong Hiến pháp và luật về tổ chức Chính phủ trên cổng pháp luật quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Thủ tướng do ai bầu ra?

Thủ tướng do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, theo đề nghị của Chủ tịch nước. Sau khi được bầu, Thủ tướng tuyên thệ trung thành với Tổ quốc, Nhân dân và Hiến pháp. Quốc hội cũng là cơ quan có quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm Thủ tướng.

Thủ tướng có quyền bổ nhiệm Bộ trưởng không?

Không trực tiếp. Thủ tướng trình Quốc hội phê chuẩn đề nghị bổ nhiệm Bộ trưởng, sau đó Chủ tịch nước căn cứ nghị quyết của Quốc hội để ra quyết định bổ nhiệm. Thủ tướng chỉ tự bổ nhiệm các chức vụ như Thứ trưởng.

Nghị định là văn bản của Thủ tướng hay của Chính phủ?

Nghị định là văn bản của Chính phủ, được quyết định theo chế độ tập thể. Thủ tướng ký nghị định với tư cách người đứng đầu, thay mặt Chính phủ. Văn bản riêng của Thủ tướng là quyết định và chỉ thị.

Thủ tướng có quyền bãi bỏ nghị quyết của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh không?

Không. Thủ tướng chỉ có quyền đình chỉ việc thi hành nghị quyết trái pháp luật của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh và đề nghị Uỷ ban Thường vụ Quốc hội bãi bỏ. Quyền bãi bỏ thuộc Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.

Thủ tướng chịu trách nhiệm trước ai?

Thủ tướng chịu trách nhiệm trước Quốc hội về hoạt động của Chính phủ và những nhiệm vụ được giao. Thủ tướng báo cáo công tác của Chính phủ và của mình trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước.

Thủ tướng và Chủ tịch nước ai là người đứng đầu Nhà nước?

Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, thay mặt nước về đối nội và đối ngoại. Thủ tướng là người đứng đầu Chính phủ, tức cơ quan hành chính nhà nước cao nhất. Hai vị trí khác nhau, không thay thế cho nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138