Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội vì Chính phủ do Quốc hội lập ra và là cơ quan chấp hành của Quốc hội: Quốc hội bầu Thủ tướng, phê chuẩn các thành viên khác, quyết định luật, ngân sách, những việc lớn; Chính phủ tổ chức thực hiện, báo cáo kết quả và chịu sự giám sát của Quốc hội. Điều 94 Hiến pháp ghi rõ Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước.
Câu "chịu trách nhiệm trước Quốc hội" dễ đọc lướt mà không hình dung được nó vận hành ra sao. Phần dưới vẽ lại vòng quan hệ giữa hai cơ quan, liệt kê những việc Chính phủ trình Quốc hội, phân biệt trách nhiệm tập thể và cá nhân, và chỉ ra chỗ học sinh hay hiểu quá lên hoặc hiểu thiếu.
"Chịu trách nhiệm trước" nghĩa là gì
Có thể hiểu đơn giản: cơ quan A chịu trách nhiệm trước cơ quan B khi B lập ra A hoặc giao việc cho A, và B có quyền xem xét A làm việc thế nào, đến mức có thể thay đổi người đứng đầu A. Với Chính phủ và Quốc hội, ba yếu tố này đều có: Quốc hội lập ra Chính phủ, Quốc hội quyết định những việc Chính phủ phải tổ chức thực hiện, và Quốc hội có quyền miễn nhiệm, bãi nhiệm Thủ tướng, phê chuẩn đề nghị miễn nhiệm, cách chức các thành viên khác.
Chịu trách nhiệm không có nghĩa là Quốc hội làm thay Chính phủ. Quốc hội quyết định ở tầm luật, chính sách, ngân sách; Chính phủ chủ động điều hành trong khuôn khổ đó. Đây là cách nguyên tắc phân công, phối hợp, kiểm soát ở Điều 2 Hiến pháp thể hiện trong quan hệ giữa hai cơ quan: mỗi bên một phần việc, cùng hướng về mục tiêu chung, và có cơ chế để kiểm soát lẫn nhau.
Ghi nhớ một cách gọn: Quốc hội quyết, Chính phủ làm, Chính phủ báo cáo, Quốc hội xem xét. Mọi chi tiết khác trong bài đều là cách cụ thể hoá bốn vế ấy.
Vòng quan hệ giữa Quốc hội và Chính phủ
Có thể vẽ quan hệ hai cơ quan thành một vòng lặp lại hằng năm và trong cả nhiệm kỳ, ở mức nguyên lý:
- Lập ra: đầu nhiệm kỳ, Quốc hội bầu Thủ tướng, phê chuẩn các Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ; quyết định cơ cấu Chính phủ.
- Đề xuất: Chính phủ chuẩn bị và trình Quốc hội dự án luật, dự toán ngân sách nhà nước, kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội và các đề xuất khác.
- Quyết định: Quốc hội thảo luận, sửa đổi nếu cần và biểu quyết thông qua.
- Tổ chức thực hiện: Chính phủ ban hành nghị định, chỉ đạo các bộ và Uỷ ban nhân dân các cấp thực hiện điều Quốc hội đã quyết.
- Báo cáo: Chính phủ báo cáo công tác và kết quả thực hiện trước Quốc hội; giữa hai kỳ họp, báo cáo trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội theo quy định.
- Giám sát: Quốc hội xem xét báo cáo, đại biểu chất vấn, các cơ quan của Quốc hội giám sát theo chuyên đề; kết quả giám sát trở thành căn cứ cho quyết định tiếp theo.
Vòng này cho thấy hai cơ quan vừa phối hợp vừa kiểm soát: không có đề xuất của Chính phủ thì Quốc hội thiếu dự án để quyết; không có quyết định và giám sát của Quốc hội thì hoạt động của Chính phủ thiếu căn cứ và thiếu người xem xét. Chi tiết từng công cụ giám sát như chất vấn, lấy phiếu tín nhiệm thuộc phần học về kiểm soát quyền lực.
Những việc Chính phủ trình Quốc hội
Đọc nhiệm vụ của Chính phủ và của Quốc hội trong Hiến pháp, có thể gom những việc Chính phủ đưa lên Quốc hội như sau:
- Dự án luật: phần lớn dự án luật do Chính phủ trình, dù các chủ thể khác như Chủ tịch nước, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao cũng có quyền trình theo lĩnh vực.
- Ngân sách: dự toán ngân sách nhà nước và quyết toán ngân sách nhà nước để Quốc hội quyết định, phê chuẩn.
- Kế hoạch: mục tiêu, chỉ tiêu, chính sách cơ bản phát triển kinh tế – xã hội để Quốc hội quyết định.
- Tổ chức bộ máy: đề nghị thành lập, bãi bỏ bộ, cơ quan ngang bộ; đề nghị về cơ cấu, số lượng thành viên Chính phủ.
- Nhân sự: đề nghị phê chuẩn bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ (do Thủ tướng trình).
- Báo cáo công tác: báo cáo của Chính phủ về tình hình thực hiện nhiệm vụ, kèm các báo cáo chuyên đề khi Quốc hội yêu cầu.
Mẹo nhớ: luật, tiền, kế hoạch, bộ máy, con người, báo cáo. Gặp câu hỏi "Chính phủ có quyền quyết định ngân sách nhà nước không", hãy nhớ Chính phủ chỉ lập và trình dự toán; quyền quyết định thuộc Quốc hội.
Trách nhiệm tập thể và trách nhiệm cá nhân
Trách nhiệm trước Quốc hội không chỉ là của "Chính phủ" chung chung. Hiến pháp chia rõ từng tầng:
| Ai | Chịu trách nhiệm về việc gì | Trước ai |
|---|---|---|
| Chính phủ (tập thể) | Toàn bộ hoạt động của Chính phủ | Quốc hội |
| Thủ tướng | Hoạt động của Chính phủ và những nhiệm vụ được giao | Quốc hội |
| Phó Thủ tướng | Nhiệm vụ được Thủ tướng phân công | Thủ tướng |
| Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang bộ | Ngành, lĩnh vực được phân công phụ trách (trách nhiệm cá nhân); cùng chịu trách nhiệm tập thể về hoạt động của Chính phủ | Thủ tướng, Chính phủ và Quốc hội |
Cách đọc bảng: trách nhiệm cá nhân trả lời câu hỏi "việc này của ai", trách nhiệm tập thể trả lời câu hỏi "quyết định chung này của ai". Một Bộ trưởng vừa phải trả lời về lĩnh vực của mình, vừa cùng gánh trách nhiệm chung khi Chính phủ quyết định theo đa số.
Hệ quả trên thực tế: khi đại biểu Quốc hội chất vấn về một lĩnh vực, người trả lời thường là Bộ trưởng phụ trách lĩnh vực đó; còn những vấn đề chung, liên ngành thì Thủ tướng hoặc Phó Thủ tướng được phân công trả lời.
Báo cáo trước ba nơi, chịu trách nhiệm trước một nơi
Hiến pháp ghi Chính phủ báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Ba nơi nhận báo cáo, nhưng mỗi nơi có lý do riêng. Quốc hội là cơ quan lập ra Chính phủ, nên đây là nơi Chính phủ vừa báo cáo vừa chịu trách nhiệm. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội là cơ quan thường trực của Quốc hội, làm việc giữa hai kỳ họp, nên nhận báo cáo để giám sát liên tục khi Quốc hội không họp.
Chủ tịch nước là người đứng đầu Nhà nước, có quyền đề nghị Quốc hội bầu, miễn nhiệm Thủ tướng và có quyền yêu cầu Chính phủ họp bàn về vấn đề Chủ tịch nước xét thấy cần thiết để thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của mình. Báo cáo trước Chủ tịch nước giúp người đứng đầu Nhà nước nắm được tình hình để thực hiện vai trò của mình, chứ không biến Chính phủ thành cơ quan cấp dưới của Chủ tịch nước.
Đề trắc nghiệm hay đặt bẫy ở đây: "Chính phủ chịu trách nhiệm trước Chủ tịch nước" là phương án sai. Chủ tịch nước nhận báo cáo, còn trách nhiệm thì trước Quốc hội. Mẹo nhớ: báo cáo ba, chịu trách nhiệm một.
Hiểu lầm và hiểu đúng
Mấy cách hiểu dưới đây nghe hợp lý nhưng lệch với Hiến pháp:
| Hiểu lầm | Hiểu đúng |
|---|---|
| Quốc hội trực tiếp chỉ đạo từng bộ làm từng việc | Quốc hội quyết định ở tầm luật, chính sách, ngân sách và giám sát; điều hành cụ thể là việc của Chính phủ, Thủ tướng và các bộ |
| Chính phủ chỉ làm theo, không có quyền đề xuất | Chính phủ có quyền xây dựng chính sách và trình phần lớn dự án luật, dự toán ngân sách, kế hoạch |
| Chính phủ chịu trách nhiệm trước Chủ tịch nước | Chính phủ báo cáo công tác trước Chủ tịch nước, nhưng chịu trách nhiệm trước Quốc hội |
| Chỉ Thủ tướng chịu trách nhiệm, Bộ trưởng không | Mỗi Bộ trưởng chịu trách nhiệm cá nhân về lĩnh vực mình phụ trách trước Thủ tướng, Chính phủ và Quốc hội |
| Hết nhiệm kỳ Quốc hội là Chính phủ ngừng làm việc ngay | Chính phủ tiếp tục làm nhiệm vụ cho tới khi Quốc hội khoá mới thành lập Chính phủ mới |
Khi tự ôn, hãy thử viết lại từng hiểu lầm thành một câu đúng mà không nhìn cột phải. Viết được cả năm câu là bạn đã nắm vững quan hệ giữa hai cơ quan.
Mô phỏng trên lớp và câu hỏi tự kiểm
Cô Hoa chia lớp thành hai nhóm: nhóm "Chính phủ" và nhóm "Quốc hội". Nhóm Chính phủ trình một kế hoạch giả định về tổ chức ngày hội đọc sách của trường; nhóm Quốc hội thảo luận, sửa và biểu quyết; sau đó nhóm Chính phủ tổ chức thực hiện và cuối tháng báo cáo kết quả; nhóm Quốc hội đặt câu hỏi về những phần chưa làm được. Trò chơi nhỏ này giúp cả lớp cảm nhận vòng "đề xuất – quyết định – thực hiện – báo cáo – giám sát".
Câu hỏi tự kiểm: Nhận định nào đúng? A. Chính phủ quyết định dự toán ngân sách nhà nước. B. Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước. C. Chính phủ chịu trách nhiệm trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. D. Bộ trưởng chỉ chịu trách nhiệm trước Thủ tướng. Đáp án B. A sai vì Quốc hội quyết định dự toán; C nhầm báo cáo với chịu trách nhiệm; D thiếu Chính phủ và Quốc hội.
Muốn đọc nguyên văn, hãy mở Điều 94 và các điều kế tiếp trong chương về Chính phủ của Hiến pháp, cùng luật về tổ chức Chính phủ hiện hành, trên cổng pháp luật quốc gia hoặc cổng thông tin của Quốc hội.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Chính phủ phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội?
Vì Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, lập ra Chính phủ bằng việc bầu Thủ tướng và phê chuẩn các thành viên, đồng thời quyết định những việc Chính phủ phải tổ chức thực hiện. Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội.
Chính phủ báo cáo công tác trước những cơ quan nào?
Theo Hiến pháp, Chính phủ báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước. Trong ba nơi đó, Chính phủ chỉ chịu trách nhiệm trước Quốc hội; hai nơi còn lại nhận báo cáo để nắm tình hình và giám sát.
Quốc hội có quyền chỉ đạo trực tiếp công việc hằng ngày của các bộ không?
Không. Quốc hội quyết định ở tầm luật, chính sách, ngân sách và thực hiện giám sát tối cao. Việc điều hành hằng ngày thuộc Chính phủ, Thủ tướng và các bộ, trong khuôn khổ những gì Quốc hội đã quyết định.
Trách nhiệm tập thể của Chính phủ khác trách nhiệm cá nhân của Bộ trưởng thế nào?
Trách nhiệm tập thể gắn với các quyết định chung của Chính phủ, được thông qua theo đa số. Trách nhiệm cá nhân gắn với ngành, lĩnh vực mà từng Bộ trưởng phụ trách. Một Bộ trưởng mang cả hai loại trách nhiệm cùng lúc.
Ai quyết định ngân sách nhà nước, Chính phủ hay Quốc hội?
Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước và phê chuẩn quyết toán ngân sách. Chính phủ có nhiệm vụ lập, trình dự toán, tổ chức thực hiện ngân sách và báo cáo kết quả trước Quốc hội.
Khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chính phủ có còn làm việc không?
Có. Hiến pháp quy định khi Quốc hội hết nhiệm kỳ, Chính phủ tiếp tục làm nhiệm vụ cho đến khi Quốc hội khoá mới thành lập Chính phủ mới. Quy định này giúp việc điều hành không bị gián đoạn.