Thôn và tổ dân phố không phải một cấp chính quyền và không phải đơn vị hành chính. Đó là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, được lập ra ở dưới xã, phường, đặc khu để người dân cùng nơi ở bàn bạc, tổ chức các việc chung và làm cầu nối với chính quyền cấp xã. Thôn, tổ dân phố không có Hội đồng nhân dân, không có Uỷ ban nhân dân, không ban hành văn bản quy phạm pháp luật.
Chính quyền địa phương hiện nay chỉ có hai cấp: tỉnh và xã. Khi bỏ cấp huyện từ ngày 01/7/2025, nhiều người hỏi liệu thôn có "lên" thành một cấp không. Câu trả lời là không; thôn, tổ dân phố vẫn là tổ chức tự quản. Bài này giải thích vì sao, người đứng đầu thôn là ai, và thôn quan hệ với Uỷ ban nhân dân xã như thế nào.
Vì sao thôn không phải một cấp chính quyền
Một cấp chính quyền địa phương, theo Hiến pháp và luật, gồm có Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân. Hội đồng nhân dân do cử tri bầu, Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân bầu, và cả hai có thẩm quyền nhà nước do luật trao. Thôn, tổ dân phố không có hai cơ quan này, nên không thể là một cấp chính quyền.
Thôn, tổ dân phố cũng không phải đơn vị hành chính. Đơn vị hành chính là phạm vi lãnh thổ được nhà nước xác lập để tổ chức chính quyền và quản lý, hiện gồm cấp tỉnh và cấp xã. Thôn nằm trong phạm vi một xã; tổ dân phố nằm trong phạm vi một phường hoặc đặc khu.
Thế thì thôn là gì? Là nơi cộng đồng dân cư tự quản: cùng bàn, cùng góp, cùng làm những việc chung như giữ vệ sinh đường làng, sửa nhà văn hoá, tổ chức sinh hoạt cộng đồng, giữ gìn trật tự, hoà giải mâu thuẫn nhỏ, trong khuôn khổ pháp luật. Tên gọi khác nhau theo vùng: thôn, làng, ấp, bản, buôn, sóc ở nông thôn; tổ dân phố, khu phố ở đô thị. Tên khác nhưng tính chất giống nhau.
Đặt thôn cạnh xã để thấy khác biệt
Bảng dưới so sánh trực tiếp cấp xã (một cấp chính quyền) với thôn, tổ dân phố (tổ chức tự quản):
| Tiêu chí | Cấp xã (xã, phường, đặc khu) | Thôn, tổ dân phố |
|---|---|---|
| Tính chất | Đơn vị hành chính, có cấp chính quyền | Tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư |
| Cơ quan | Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân xã | Không có cơ quan nhà nước; có trưởng thôn hoặc tổ trưởng tổ dân phố |
| Người đứng đầu do ai chọn | Chủ tịch Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân xã bầu | Trưởng thôn, tổ trưởng do cộng đồng dân cư bầu, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã công nhận |
| Văn bản | Nghị quyết, quyết định, có thể có tính quy phạm | Hương ước, quy ước của cộng đồng (không phải văn bản quy phạm pháp luật), biên bản họp |
| Thẩm quyền nhà nước | Có, do luật trao | Không có quyền lực nhà nước; thực hiện việc tự quản và phối hợp với xã |
| Ngân sách | Có ngân sách xã do Hội đồng nhân dân xã quyết định | Không có ngân sách nhà nước riêng; có thể được hỗ trợ kinh phí hoạt động và quỹ do dân tự nguyện đóng góp theo quy định |
Ghi nhớ bằng một câu: xã là "nhà nước ở gần nhất", thôn là "cộng đồng tự lo việc chung". Hai thứ liên hệ chặt chẽ nhưng khác nhau về bản chất.
Trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố làm gì
Do dân bầu, xã công nhận. Trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố do cộng đồng dân cư bầu tại hội nghị của thôn, tổ dân phố, sau đó Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã ra quyết định công nhận. Họ không phải công chức, không phải thành viên Uỷ ban nhân dân.
Triệu tập và chủ trì hội nghị thôn. Trưởng thôn tổ chức các cuộc họp để người dân bàn, quyết định những việc thuộc phạm vi tự quản, như đóng góp làm đường, giữ vệ sinh, xây dựng hương ước, quy ước.
Làm cầu nối hai chiều. Một chiều, trưởng thôn phổ biến chủ trương, chính sách, pháp luật và thông báo của xã đến người dân. Chiều kia, trưởng thôn phản ánh tình hình, kiến nghị của người dân lên Uỷ ban nhân dân xã.
Phối hợp giữ trật tự, hoà giải. Trưởng thôn phối hợp với lực lượng chức năng giữ an ninh trật tự, cùng tổ hoà giải ở cơ sở giúp các bên tự hoà giải mâu thuẫn nhỏ trên tinh thần tự nguyện.
Không có quyền xử phạt hay cấp giấy tờ. Trưởng thôn không xử phạt vi phạm hành chính, không cấp giấy tờ hộ tịch, không giải quyết tranh chấp bằng quyết định có tính bắt buộc. Những việc đó thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Hương ước, quy ước: luật lệ của cộng đồng hay văn bản pháp luật
Nhiều thôn, tổ dân phố có hương ước hoặc quy ước: những điều cộng đồng thống nhất với nhau về giữ vệ sinh chung, giữ gìn tình làng nghĩa xóm, tổ chức việc cưới, việc tang cho gọn, bảo vệ cây xanh, giữ trật tự đêm khuya. Hương ước, quy ước được người dân trong thôn bàn và thông qua, sau đó được cấp có thẩm quyền xem xét, công nhận theo quy định.
Điều quan trọng là hương ước, quy ước không phải văn bản quy phạm pháp luật và không được trái pháp luật. Nó không thể đặt ra hình phạt, không thể bắt nộp tiền phạt như cơ quan nhà nước xử phạt, không thể hạn chế quyền mà pháp luật đã bảo đảm cho công dân. Sức mạnh của hương ước nằm ở sự đồng thuận và dư luận cộng đồng, không nằm ở quyền lực nhà nước.
Đây là chỗ học sinh hay nhầm khi làm bài: thấy chữ "ước" và thấy cả thôn cùng tuân thủ thì tưởng là "luật của làng". Hãy nhớ thứ bậc: Hiến pháp, luật và các văn bản quy phạm pháp luật đứng trên; hương ước, quy ước chỉ là thoả thuận tự quản của cộng đồng, phải phù hợp với chúng.
Hội nghị thôn, tổ dân phố thường bàn những việc gì
Hội nghị của thôn, tổ dân phố là nơi người dân, thường là đại diện các hộ gia đình, cùng bàn và quyết những việc trong phạm vi tự quản. Những nhóm việc thường gặp, ở mức nguyên lý:
- Bầu hoặc thôi trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố, để Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã xem xét công nhận theo quy định.
- Xây dựng, sửa đổi hương ước, quy ước của cộng đồng.
- Mức đóng góp tự nguyện để làm công trình chung nhỏ như đường ngõ, đèn chiếu sáng, nhà sinh hoạt cộng đồng, và cách quản lý, công khai khoản đóng góp đó.
- Các việc giữ vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, phòng chống thiên tai, dịch bệnh ở quy mô thôn, tổ.
- Góp ý kiến với chính quyền cấp xã về những việc liên quan trực tiếp đến cộng đồng khi xã lấy ý kiến người dân.
Những việc này được bàn theo nguyên tắc tự nguyện, công khai, thiểu số phục tùng đa số trong phạm vi cộng đồng, và không được trái pháp luật. Với những việc mà pháp luật quy định người dân được bàn và quyết định trực tiếp ở cơ sở, kết quả hội nghị được báo cáo lên Uỷ ban nhân dân cấp xã để theo dõi, hướng dẫn. Việc vượt quá phạm vi tự quản, như thu hồi đất hay xử phạt, không thuộc hội nghị thôn mà thuộc cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Câu hỏi trắc nghiệm tự kiểm
Chọn đáp án đúng, rồi đọc phần giải thích:
- Câu 1. Thôn là: A. đơn vị hành chính cấp thấp nhất; B. tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư; C. một cấp chính quyền có Uỷ ban nhân dân. Đáp án B. Đơn vị hành chính thấp nhất hiện nay là cấp xã.
- Câu 2. Ai công nhận trưởng thôn sau khi được dân bầu? A. Hội đồng nhân dân tỉnh; B. Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã; C. Toà án nhân dân. Đáp án B.
- Câu 3. Hương ước của một thôn có được quy định phạt tiền người vi phạm như một quyết định xử phạt hành chính không? A. Có; B. Không. Đáp án B. Xử phạt hành chính chỉ do người có thẩm quyền theo luật thực hiện.
- Câu 4. Sau khi không còn cấp huyện, thôn có trở thành một cấp chính quyền không? A. Có; B. Không. Đáp án B. Chính quyền địa phương có hai cấp: tỉnh và xã.
Bạn Minh từng chọn sai câu 1 vì sách cũ của anh trai có sơ đồ vẽ thôn nằm ngay dưới xã như một "tầng" nữa. Sơ đồ thể hiện vị trí địa lý, không thể hiện cấp chính quyền; khi vẽ sơ đồ bộ máy nhà nước, thôn không nằm trong đó.
Tình huống giả định và nơi tra cứu
Tình huống: cô Hoa ở một tổ dân phố thấy rãnh thoát nước đầu ngõ bị tắc. Việc khơi thông nhỏ, cả tổ có thể cùng làm vào sáng chủ nhật: đó là việc tự quản, tổ trưởng triệu tập là xong. Nhưng nếu rãnh hỏng nặng, cần sửa công trình công cộng bằng ngân sách, thì tổ trưởng tổng hợp ý kiến và phản ánh lên Uỷ ban nhân dân phường, nơi có thẩm quyền quyết định. Ranh giới giữa "việc tự quản" và "việc của chính quyền" chính là câu hỏi: việc này có cần đến quyền lực hay ngân sách nhà nước không.
Quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố, về bầu và công nhận trưởng thôn, về hương ước, quy ước nằm trong các văn bản hướng dẫn hiện hành và đã có điều chỉnh khi sắp xếp chính quyền hai cấp. Muốn biết chi tiết, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ hoặc cổng pháp luật quốc gia, hoặc hỏi Uỷ ban nhân dân xã, phường nơi mình ở.
Câu hỏi thường gặp
Trưởng thôn có phải là cán bộ, công chức nhà nước không?
Không. Trưởng thôn, tổ trưởng tổ dân phố do cộng đồng dân cư bầu và được Chủ tịch Uỷ ban nhân dân cấp xã công nhận. Họ hoạt động trong khuôn khổ tự quản, có thể được hỗ trợ theo quy định, nhưng không phải công chức.
Thôn có được ra quyết định bắt buộc người dân phải làm theo không?
Thôn không có quyền lực nhà nước nên không ban hành quyết định hành chính bắt buộc. Những việc thôn thống nhất qua hội nghị hoặc hương ước dựa trên đồng thuận, phải phù hợp pháp luật và không thay cho quyết định của cơ quan nhà nước.
Tổ dân phố và khu phố khác thôn thế nào?
Chúng cùng là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư. Thôn, làng, ấp, bản thường dùng ở xã, khu vực nông thôn; tổ dân phố, khu phố thường dùng ở phường, khu vực đô thị. Tên gọi khác nhau theo vùng nhưng tính chất giống nhau.
Hương ước có phải là văn bản quy phạm pháp luật không?
Không. Hương ước, quy ước là thoả thuận tự quản của cộng đồng, được người dân thông qua và cấp có thẩm quyền công nhận theo quy định. Nó không được trái pháp luật và không thể đặt ra chế tài thay cho xử phạt của nhà nước.
Sau khi bỏ cấp huyện, thôn có thay đổi gì về vị trí không?
Về tính chất thì không: thôn, tổ dân phố vẫn là tổ chức tự quản dưới xã, phường, đặc khu, không trở thành cấp chính quyền. Việc sắp xếp, đổi tên hoặc sáp nhập thôn cụ thể ở từng địa phương cần tra văn bản hiện hành.
Khi vẽ sơ đồ bộ máy nhà nước có cần vẽ thôn không?
Không cần. Sơ đồ bộ máy nhà nước gồm các cơ quan nhà nước ở trung ương và hai cấp chính quyền địa phương. Thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản nên nếu muốn nhắc, chỉ ghi chú riêng bên dưới cấp xã.