PhanLap.comPhân Lập
Nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước theo Hiến pháp

Nguyên tắc pháp chế là gì: cơ quan nhà nước hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật

Pháp chế đòi hỏi cơ quan nhà nước chỉ làm trong thẩm quyền luật giao, mọi người tuân thủ pháp luật như nhau, vi phạm phải được xử lý. Ví dụ và cách phân biệt.

A Vietnamese teacher and two students sitting at a library reading table comparing blank paper cards side by side, overhead angle, cool daylight through tall windows

Nguyên tắc pháp chế đòi hỏi mọi cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân phải tôn trọng, chấp hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật; riêng cơ quan nhà nước chỉ được làm trong phạm vi thẩm quyền mà pháp luật giao. Hiến pháp năm 2013 quy định Nhà nước được tổ chức và hoạt động theo Hiến pháp và pháp luật, quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật. Trong giáo trình, nguyên tắc này thường được gọi đầy đủ là pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Chữ "pháp chế" ở đây không phải bộ phận pháp chế của một doanh nghiệp hay một sở, mà là một nguyên tắc nền của cả bộ máy. Phần dưới giải các yêu cầu của nguyên tắc, phân biệt pháp chế với nhà nước pháp quyền, và chỉ ra những cơ chế giữ cho pháp chế được bảo đảm.

Giải nghĩa: hai câu ngắn dễ nhớ

Cách dễ nhớ nhất là hai câu thường được nhắc trong giáo trình. Với cơ quan nhà nước và người có chức vụ: chỉ được làm những gì pháp luật cho phép, tức là phải có thẩm quyền do Hiến pháp, luật giao thì mới được ra quyết định. Với người dân: được làm những gì pháp luật không cấm. Hiến pháp cũng quy định quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp cần thiết vì những lý do mà Hiến pháp nêu.

Hai câu này cho thấy pháp chế không chỉ là "người dân phải chấp hành pháp luật". Đầu tiên và quan trọng hơn, nó ràng buộc chính các cơ quan nhà nước. Một cơ quan không có thẩm quyền mà vẫn ra quyết định, hay làm vượt phạm vi được giao, là trái nguyên tắc pháp chế, dù mục đích có thể tốt.

Cũng cần phân biệt: pháp chế khác "pháp luật". Pháp luật là hệ thống quy tắc; pháp chế là yêu cầu mọi chủ thể phải sống và làm việc theo đúng hệ thống quy tắc đó. Có pháp luật mà không được tuân thủ nghiêm thì chưa có pháp chế.

Bốn yêu cầu của nguyên tắc pháp chế

Hiến pháp và luật ở vị trí tối cao. Văn bản dưới luật phải phù hợp với luật, luật phải phù hợp với Hiến pháp. Văn bản trái với văn bản cấp trên phải được xử lý theo quy định.

Pháp luật được thực hiện thống nhất trên cả nước. Cùng một quy định thì phải được hiểu và áp dụng như nhau ở mọi địa phương, không mỗi nơi một cách. Đây là chỗ pháp chế gặp nguyên tắc tập trung dân chủ.

Mọi người bình đẳng trước pháp luật. Hiến pháp quy định mọi người đều bình đẳng trước pháp luật. Không ai được đứng ngoài hay đứng trên pháp luật vì chức vụ, địa vị hay quan hệ.

Mọi vi phạm phải được phát hiện và xử lý. Nếu vi phạm không bị xử lý, quy định trên giấy không còn ý nghĩa. Vì vậy pháp chế luôn đi kèm các cơ chế kiểm tra, giám sát, xét xử.

Cách nhớ bốn yêu cầu. Gói bốn ý vào bốn chữ: tối cao, thống nhất, bình đẳng, xử lý. Khi làm bài, mỗi chữ viết thành một câu và kèm một ví dụ ngắn là đủ ý cho phần nội dung của nguyên tắc. Nếu đề chỉ hỏi định nghĩa, bạn dùng câu mở đầu của bài này rồi nêu thêm hai câu dễ nhớ về cơ quan nhà nước và người dân.

Pháp chế áp vào từng chủ thể

Bảng dưới cho thấy cùng một nguyên tắc nhưng yêu cầu cụ thể với mỗi chủ thể khác nhau. Các ví dụ đều là giả định để minh hoạ.

Chủ thểYêu cầu của pháp chếVí dụ giả định
Quốc hộiLàm luật phù hợp Hiến pháp; hoạt động theo trình tự luật địnhMột dự án luật phải qua đủ các bước luật định trước khi biểu quyết
Chính phủ, các bộBan hành văn bản đúng thẩm quyền, không trái luậtMột thông tư không được đặt thêm điều kiện mà luật không cho phép
Uỷ ban nhân dânQuản lý trong phạm vi được giao; quyết định có căn cứ pháp luậtUỷ ban nhân dân xã không tự đặt ra một khoản thu không có căn cứ
Toà án, viện kiểm sátTiến hành tố tụng đúng thủ tục luật địnhPhiên toà phải bảo đảm quyền của các bên theo luật tố tụng
Công dân, tổ chứcTuân thủ pháp luật; được làm điều pháp luật không cấmMột người được tự do kinh doanh ngành nghề pháp luật không cấm

Đọc cột thứ ba, bạn thấy ví dụ về cơ quan nhà nước nhiều hơn ví dụ về công dân. Đó không phải ngẫu nhiên: trọng tâm của nguyên tắc pháp chế trong bộ máy là bảo đảm cơ quan nhà nước dùng quyền lực đúng luật.

Cơ chế nào giữ cho pháp chế được bảo đảm

Pháp chế không tự duy trì. Trong bộ máy nhà nước, nhiều cơ chế cùng làm việc này, mỗi cơ chế do một loại cơ quan đảm nhận.

  • Giám sát của cơ quan dân cử: Quốc hội giám sát tối cao hoạt động của Nhà nước; Hội đồng nhân dân giám sát việc tuân theo pháp luật ở địa phương.
  • Kiểm sát: Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát hoạt động tư pháp, bảo đảm việc điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án đúng pháp luật.
  • Xét xử: toà án xét xử các vụ án, trong đó có vụ án hành chính khi người dân khởi kiện quyết định, hành vi hành chính.
  • Kiểm tra, thanh tra trong hệ thống hành chính: cơ quan cấp trên kiểm tra cấp dưới; cơ quan thanh tra thực hiện thanh tra theo luật.
  • Xem xét văn bản: văn bản trái Hiến pháp, trái luật phải được cơ quan có thẩm quyền đình chỉ, bãi bỏ hoặc sửa đổi theo quy định.
  • Kiểm toán nhà nước: kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công.
  • Giám sát của Nhân dân: qua đại biểu dân cử, qua quyền kiến nghị, khiếu nại, tố cáo theo pháp luật.

Mỗi cơ chế ở trên có danh mục riêng giải kỹ trên trang này. Ở bài nguyên tắc, bạn chỉ cần thấy rằng pháp chế được giữ bằng nhiều lớp, không phải bằng một cơ quan duy nhất.

Những chỗ hay nhầm về pháp chế

Nhầm: pháp chế chỉ là việc của toà án và cơ quan bảo vệ pháp luật. Pháp chế là yêu cầu với mọi cơ quan nhà nước, kể cả Quốc hội khi làm luật, Chính phủ khi ban hành nghị định, Uỷ ban nhân dân khi ra quyết định hành chính. Toà án và viện kiểm sát là những cơ chế bảo đảm, không phải những nơi duy nhất phải tuân thủ.

Nhầm: mục đích tốt thì có thể làm ngoài thẩm quyền. Theo nguyên tắc pháp chế, mục đích tốt không thay được căn cứ pháp luật. Nếu một việc cần làm mà chưa có thẩm quyền, con đường đúng là đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét hoặc kiến nghị sửa đổi quy định.

Nhầm: người dân phải xin phép mọi việc. Người dân được làm những gì pháp luật không cấm. Chỉ những việc pháp luật đặt ra điều kiện hoặc yêu cầu phải được cho phép thì mới cần thủ tục. Hiểu ngược là đặt gánh nặng sai chỗ.

Nhầm: văn bản cấp nào cũng ngang nhau. Pháp chế đòi hỏi văn bản cấp dưới phù hợp văn bản cấp trên. Thứ bậc văn bản được giải thích kỹ ở danh mục về một đạo luật ra đời thế nào; ở đây bạn chỉ cần nhớ Hiến pháp đứng đầu, rồi tới luật.

Pháp chế và nhà nước pháp quyền khác nhau thế nào

Theo Điều 2 Hiến pháp, Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân. Nhà nước pháp quyền là khái niệm nói về kiểu nhà nước, trong đó Hiến pháp và pháp luật giữ vị trí tối thượng, quyền lực nhà nước được tổ chức và thực hiện theo pháp luật, quyền con người, quyền công dân được tôn trọng và bảo đảm.

Pháp chế là nguyên tắc hoạt động, tức yêu cầu cụ thể về việc tuân thủ pháp luật trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước và xã hội. Có thể hình dung nhà nước pháp quyền là "ngôi nhà" cần xây, còn pháp chế là một trong những "nguyên tắc thi công" bắt buộc để xây được ngôi nhà đó.

Khi làm bài, đừng dùng hai thuật ngữ thay cho nhau. Nếu đề hỏi "nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước", hãy nêu pháp chế. Nếu đề hỏi "bản chất, đặc điểm của Nhà nước theo Hiến pháp", hãy nêu nhà nước pháp quyền của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

Tự kiểm: tình huống nào trái nguyên tắc pháp chế

Bạn Lan, sinh viên năm nhất học pháp luật đại cương, gặp bốn tình huống giả định dưới đây trong bài tập nhóm. Hãy đoán trước, rồi đọc giải thích trong ngoặc.

  • Một cơ quan hành chính ra văn bản đặt thêm thủ tục mà luật không quy định. (Trái pháp chế: vượt thẩm quyền, văn bản dưới luật không được trái luật.)
  • Một người dân mở cửa hàng kinh doanh ngành nghề pháp luật không cấm. (Phù hợp: người dân được làm những gì pháp luật không cấm, khi đáp ứng điều kiện luật định nếu có.)
  • Một người có chức vụ vi phạm nhưng được bỏ qua vì địa vị. (Trái pháp chế: mọi người bình đẳng trước pháp luật, vi phạm phải được xử lý.)
  • Toà án xét xử vụ án hành chính và tuyên huỷ một quyết định hành chính trái pháp luật. (Phù hợp: đây chính là một cơ chế bảo đảm pháp chế.)

Muốn tra quy định gốc, bạn đọc Hiến pháp ở các điều về nguyên tắc tổ chức Nhà nước và quyền bình đẳng trước pháp luật, trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia.

Câu hỏi thường gặp

Pháp chế xã hội chủ nghĩa là gì?

Đây là cách giáo trình gọi nguyên tắc yêu cầu mọi cơ quan nhà nước, tổ chức và cá nhân tôn trọng, chấp hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật. Cơ quan nhà nước chỉ hành động trong thẩm quyền được giao, và mọi vi phạm phải được xử lý theo pháp luật.

Pháp chế trong bài này có giống bộ phận pháp chế của doanh nghiệp không?

Không. Bộ phận pháp chế của doanh nghiệp hay của một cơ quan là đơn vị làm công tác pháp lý. Nguyên tắc pháp chế là yêu cầu chung đối với toàn bộ hoạt động của Nhà nước và xã hội phải theo đúng Hiến pháp và pháp luật.

Vì sao nói cơ quan nhà nước chỉ được làm những gì pháp luật cho phép?

Vì cơ quan nhà nước nhân danh quyền lực nhà nước để ra quyết định ảnh hưởng tới người khác. Để quyền lực không bị dùng tuỳ tiện, mỗi cơ quan chỉ được làm trong thẩm quyền mà Hiến pháp và luật giao, và có thể bị kiểm tra, giám sát về việc đó.

Nguyên tắc pháp chế và nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật liên quan thế nào?

Bình đẳng trước pháp luật là một yêu cầu của pháp chế. Nếu pháp luật áp dụng khác nhau cho người này người kia, hoặc có người đứng ngoài pháp luật, thì pháp chế không được bảo đảm. Hiến pháp quy định mọi người đều bình đẳng trước pháp luật.

Văn bản trái luật thì xử lý thế nào?

Theo nguyên lý của hệ thống pháp luật, văn bản trái Hiến pháp, trái luật hoặc trái văn bản của cơ quan cấp trên phải được cơ quan có thẩm quyền đình chỉ, bãi bỏ hoặc sửa đổi. Trình tự cụ thể được quy định trong luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138