Ngân sách địa phương do Uỷ ban nhân dân lập dự toán, Hội đồng nhân dân quyết định dự toán và phân bổ, Uỷ ban nhân dân tổ chức thực hiện, rồi cuối năm Hội đồng nhân dân phê chuẩn quyết toán. Nói gọn: Hội đồng nhân dân quyết, Uỷ ban nhân dân chi theo đúng điều đã quyết, và nhiều cơ quan cùng kiểm soát xem tiền công có được dùng đúng hay không.
Ngân sách nhà nước gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương; ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương, hiện nay là cấp tỉnh và cấp xã. Bài này giảng ngân sách địa phương như một phần của bài học về chính quyền địa phương: ai làm khâu nào, quan hệ với trung ương ra sao, và người dân theo dõi ở đâu. Bài không đi vào nghiệp vụ kế toán hay con số cụ thể.
Vì sao ngân sách là việc của Hội đồng nhân dân
Tiền trong ngân sách địa phương là tiền công: đến từ thuế, phí, các khoản thu khác và phần bổ sung từ ngân sách cấp trên. Vì là tiền chung của Nhân dân, quyết định tiêu vào đâu phải do cơ quan đại diện của Nhân dân đưa ra. Ở trung ương, Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước; ở địa phương, Hội đồng nhân dân quyết định dự toán ngân sách địa phương. Đây là một trong những quyền tiêu biểu nhất của cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương.
Uỷ ban nhân dân thì không tự quyết tổng chi tiêu của địa phương. Nó là cơ quan chấp hành, nên vai trò của nó là chuẩn bị (lập dự toán dựa trên nhu cầu thực tế và quy định của trung ương) và thực hiện (chi theo dự toán đã được quyết định). Sự tách khâu "quyết" khỏi khâu "chi" chính là một biểu hiện cụ thể của nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát trong chính quyền địa phương.
Một chỗ hay nhầm: nhiều người nghĩ "tiền của tỉnh là của Uỷ ban nhân dân tỉnh". Hiểu đúng: Uỷ ban nhân dân quản lý và điều hành ngân sách, nhưng thẩm quyền quyết định thuộc Hội đồng nhân dân, và mọi khoản chi phải theo pháp luật về ngân sách nhà nước.
Sơ đồ chữ: chu trình một năm ngân sách ở địa phương
Chu trình dưới đây là nguyên lý chung cho cả cấp tỉnh và cấp xã; mốc thời gian, biểu mẫu và thủ tục chi tiết theo luật về ngân sách nhà nước hiện hành:
- Lập dự toán. Uỷ ban nhân dân, với cơ quan chuyên môn về tài chính giúp việc, tổng hợp nhu cầu thu, chi của các cơ quan, đơn vị và cấp dưới, căn cứ hướng dẫn của trung ương, rồi xây dựng dự toán.
- Thẩm tra. Ban kinh tế – ngân sách của Hội đồng nhân dân xem xét dự toán, có báo cáo thẩm tra.
- Quyết định. Tại kỳ họp, Hội đồng nhân dân thảo luận và quyết định dự toán thu, chi ngân sách địa phương và phân bổ ngân sách cấp mình.
- Giao và chấp hành. Uỷ ban nhân dân giao dự toán cho các cơ quan, đơn vị và cấp dưới; tổ chức thu, chi theo dự toán. Các khoản chi được kiểm soát qua hệ thống kho bạc nhà nước theo quy định.
- Điều chỉnh khi cần. Nếu tình hình thay đổi lớn, việc điều chỉnh dự toán phải theo thẩm quyền và trình tự luật định, không do Uỷ ban nhân dân tự ý quyết.
- Quyết toán. Hết năm, Uỷ ban nhân dân lập quyết toán, trình Hội đồng nhân dân phê chuẩn. Hội đồng nhân dân xem tiền đã thu, đã chi thế nào so với điều mình đã quyết.
- Công khai và giám sát. Dự toán và quyết toán được công khai theo quy định; Hội đồng nhân dân, đại biểu và các cơ quan có thẩm quyền giám sát, kiểm tra, kiểm toán.
Nhìn chu trình, bạn thấy Hội đồng nhân dân xuất hiện ở đầu (quyết định dự toán) và ở cuối (phê chuẩn quyết toán), còn Uỷ ban nhân dân chạy suốt phần giữa. Đó là hình ảnh "một bên quyết và kiểm, một bên làm" của chính quyền địa phương.
Ai làm gì với ngân sách địa phương
Bảng dưới gom vai trò các cơ quan ở mức nguyên lý. Thẩm quyền chi tiết của từng cơ quan theo luật về ngân sách nhà nước và luật về tổ chức chính quyền địa phương hiện hành.
| Cơ quan | Vai trò với ngân sách địa phương | Ghi chú khi học |
|---|---|---|
| Quốc hội | Quyết định dự toán ngân sách nhà nước, phân bổ ngân sách trung ương, trong đó có phần bổ sung cho các địa phương | Đặt khung chung cho cả nước |
| Chính phủ, bộ phụ trách tài chính | Hướng dẫn lập dự toán, điều hành ngân sách trung ương, chuyển bổ sung cho địa phương theo quyết định của Quốc hội | Thuộc hệ thống hành pháp |
| Hội đồng nhân dân tỉnh | Quyết định dự toán, phân bổ, phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương; quyết định phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa tỉnh và xã theo luật | Cơ quan quyền lực, quyết định |
| Uỷ ban nhân dân tỉnh | Lập dự toán, tổ chức thực hiện, lập quyết toán; điều hành ngân sách tỉnh | Cơ quan chấp hành, thực hiện |
| Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân cấp xã | Vai trò tương tự đối với ngân sách xã, trong phạm vi được phân cấp | Ngân sách xã là một cấp ngân sách |
| Kiểm toán nhà nước | Kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, trong đó có ngân sách địa phương | Cơ quan do Hiến pháp quy định, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật |
Đọc bảng theo chiều dọc, bạn thấy dòng tiền công đi qua cả hai đường dây: đường dân cử (Quốc hội, Hội đồng nhân dân quyết định) và đường hành chính (Chính phủ, Uỷ ban nhân dân thực hiện), cộng thêm một cơ quan kiểm toán độc lập.
Ngân sách địa phương lấy tiền từ đâu: ba nguồn cần nhớ
Khoản thu địa phương được hưởng trọn. Luật quy định một số khoản thu phát sinh ở địa phương được để lại toàn bộ cho ngân sách địa phương. Danh mục cụ thể do luật về ngân sách nhà nước quy định.
Khoản thu phân chia. Một số khoản thu được chia giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương theo tỷ lệ phần trăm được quyết định cho từng thời kỳ. Trong phạm vi địa phương, Hội đồng nhân dân tỉnh quyết định việc phân chia giữa ngân sách tỉnh và ngân sách xã theo luật.
Bổ sung từ ngân sách cấp trên. Địa phương thu chưa đủ chi có thể được ngân sách cấp trên bổ sung, gồm bổ sung cân đối để địa phương cân đối được thu, chi cho các nhiệm vụ được giao và bổ sung có mục tiêu cho những việc cụ thể. Đây là cách nhà nước bảo đảm vùng khó khăn vẫn có nguồn lực.
Không tự đặt khoản thu mới. Chính quyền địa phương không được tự đặt ra thuế. Thuế và các khoản thu chính do luật của Quốc hội quy định; địa phương chỉ quyết định trong phạm vi luật giao, ví dụ một số mức phí, lệ phí theo khung pháp luật cho phép.
Tình huống giả định: chú Bảy hỏi về khoản chi làm cầu
Ở một xã đồng bằng, chú Bảy thắc mắc vì sao chiếc cầu nhỏ qua kênh năm nay mới được làm. Theo đúng vai trò các cơ quan, câu trả lời đi theo những bước sau:
- Khoản chi làm cầu phải nằm trong dự toán hoặc kế hoạch đầu tư đã được Hội đồng nhân dân có thẩm quyền quyết định; nếu năm trước chưa có, Uỷ ban nhân dân xã không thể tự chi.
- Năm nay Uỷ ban nhân dân xã đưa công trình vào dự toán, ban kinh tế – ngân sách của Hội đồng nhân dân xã thẩm tra, Hội đồng nhân dân xã quyết định tại kỳ họp.
- Một phần kinh phí có thể đến từ bổ sung có mục tiêu của tỉnh; khi đó tiền phải dùng đúng mục tiêu đã giao.
- Uỷ ban nhân dân xã tổ chức thực hiện; khoản chi được kiểm soát qua kho bạc; cuối năm quyết toán trình Hội đồng nhân dân xã.
- Chú Bảy có thể xem dự toán, quyết toán được công khai tại xã, và hỏi đại biểu Hội đồng nhân dân trong buổi tiếp xúc cử tri.
Câu hỏi tự kiểm: trong tình huống trên, ai là người có quyền quyết định đưa cây cầu vào dự toán? Đáp án: Hội đồng nhân dân xã. Uỷ ban nhân dân xã đề xuất và thực hiện. Tình huống chỉ minh hoạ nguyên lý; một công trình thật còn theo quy định về đầu tư công và xây dựng.
Công khai ngân sách và nơi tra cứu
Pháp luật về ngân sách yêu cầu công khai dự toán, tình hình thực hiện và quyết toán ngân sách. Ở cấp tỉnh, báo cáo công khai thường được đăng trên trang thông tin điện tử chính thức của tỉnh hoặc của cơ quan tài chính tỉnh, có tên miền đuôi gov chấm vn; nghị quyết của Hội đồng nhân dân về dự toán và quyết toán được đăng cùng các nghị quyết khác. Ở cấp xã, việc công khai thường bằng niêm yết tại trụ sở và thông báo qua thôn, tổ dân phố.
Bộ máy địa phương vừa chuyển sang hai cấp, ngân sách cấp huyện trước đây không còn, nên cách phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa tỉnh và xã đã được sắp xếp lại. Khi cần chi tiết, hãy đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ, Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia. Với học sinh, chỉ cần nắm chắc chu trình bốn khâu lập – quyết – chấp hành – quyết toán và ai giữ khâu nào là đủ để làm bài.
Câu hỏi thường gặp
Ai quyết định ngân sách của tỉnh?
Hội đồng nhân dân tỉnh quyết định dự toán thu, chi ngân sách địa phương, phân bổ ngân sách cấp tỉnh và phê chuẩn quyết toán. Uỷ ban nhân dân tỉnh lập dự toán để trình, tổ chức thực hiện và lập quyết toán.
Uỷ ban nhân dân có được chi khoản ngoài dự toán không?
Theo nguyên tắc, chi ngân sách phải theo dự toán đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định. Khi cần điều chỉnh, việc điều chỉnh phải theo thẩm quyền và trình tự luật định, không do Uỷ ban nhân dân tự ý quyết.
Ngân sách xã có phải là một cấp ngân sách không?
Có. Ngân sách địa phương gồm ngân sách của các cấp chính quyền địa phương; với mô hình hai cấp hiện nay là ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã. Hội đồng nhân dân xã quyết định dự toán ngân sách xã trong phạm vi được phân cấp.
Bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu khác nhau thế nào?
Bổ sung cân đối giúp địa phương có đủ nguồn để cân đối thu, chi cho các nhiệm vụ được giao khi số thu được hưởng chưa đủ. Bổ sung có mục tiêu được giao cho một việc cụ thể và phải dùng đúng mục tiêu đó. Cả hai đều đến từ ngân sách cấp trên.
Người dân xem ngân sách địa phương ở đâu?
Dự toán, quyết toán ngân sách được công khai theo quy định: ở tỉnh thường trên trang thông tin điện tử chính thức của tỉnh hoặc cơ quan tài chính tỉnh; ở xã thường niêm yết tại trụ sở. Có thể hỏi thêm đại biểu Hội đồng nhân dân khi tiếp xúc cử tri.
Ai kiểm tra việc dùng ngân sách địa phương?
Hội đồng nhân dân và đại biểu giám sát; cơ quan hành chính cấp trên, cơ quan tài chính và thanh tra kiểm tra theo thẩm quyền; Kiểm toán nhà nước kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, trong đó có ngân sách địa phương.