Quốc hội ban hành ba loại văn bản: Hiến pháp, luật và nghị quyết. Luật đặt ra quy tắc chung, ổn định, lâu dài cho một lĩnh vực của đời sống, chẳng hạn giáo dục, giao thông, thuế. Nghị quyết của Quốc hội chủ yếu dùng để quyết định những việc cụ thể theo thẩm quyền: dự toán ngân sách năm sau, bầu một chức danh, thành lập một cơ quan; một số nghị quyết mang tính quy phạm, áp dụng chung. Cả luật và nghị quyết đều cần quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành.
Câu hỏi này hay đi kèm hai nhầm lẫn: cho rằng mọi văn bản của Quốc hội đều là luật, và cho rằng Chính phủ cũng "làm luật" vì Chính phủ soạn nhiều dự án luật. Phần dưới phân biệt ba loại văn bản, giải thích nghị quyết quy phạm và nghị quyết cá biệt, vì sao quyền lập pháp chỉ thuộc Quốc hội và pháp lệnh đứng ở đâu.
Ba loại văn bản Quốc hội ban hành
Bảng đặt ba loại văn bản cạnh nhau. Ví dụ đều là giả định để dễ hình dung.
| Loại văn bản | Dùng để làm gì | Mức phiếu thông qua | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Hiến pháp | Đặt nền tảng cho cả hệ thống, hiệu lực pháp lý cao nhất | Ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu | Một bản Hiến pháp sửa đổi, bổ sung |
| Luật | Quy định ổn định, lâu dài cho một lĩnh vực; cụ thể hoá Hiến pháp | Quá nửa tổng số đại biểu | Một luật về bảo vệ nguồn nước |
| Nghị quyết | Quyết định việc cụ thể theo thẩm quyền; một số nghị quyết có chứa quy phạm | Quá nửa tổng số đại biểu | Nghị quyết về dự toán ngân sách năm sau, nghị quyết bầu một chức danh |
Làm Hiến pháp là quyền lập hiến, làm luật là quyền lập pháp; cả hai thuộc Quốc hội. Cách một bản Hiến pháp được sửa đổi là chủ đề riêng của phần quy trình làm luật; ở đây chỉ cần nhớ Hiến pháp đứng trên luật, và luật, nghị quyết của Quốc hội không được trái Hiến pháp.
Bạn sẽ gặp thêm tên gọi "bộ luật". Bộ luật cũng là luật do Quốc hội thông qua, chỉ khác ở chỗ điều chỉnh một lĩnh vực rộng, có hệ thống và thường dày hơn, ví dụ các bộ luật về dân sự, hình sự, lao động. Về thẩm quyền và mức phiếu, bộ luật không khác luật; vì vậy trong bảng trên, bộ luật được xếp chung vào dòng luật.
Luật khác nghị quyết ở những điểm nào
Bảng dưới so luật với phần lớn nghị quyết của Quốc hội, tức các nghị quyết quyết định việc cụ thể.
| Tiêu chí | Luật | Nghị quyết của Quốc hội |
|---|---|---|
| Câu hỏi văn bản trả lời | "Từ nay về sau, việc này phải làm thế nào?" | "Lần này, Quốc hội quyết định gì?" |
| Đối tượng | Mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi điều chỉnh | Thường là một việc, một năm ngân sách, một chức danh, một cơ quan |
| Thời gian áp dụng | Lâu dài, tới khi bị sửa đổi, thay thế hoặc bãi bỏ | Thường gắn với một thời hạn hoặc một việc cụ thể |
| Hình thức | Thường chia chương, điều, khoản | Có thể ngắn, chỉ vài điều |
| Ví dụ giả định | Luật quy định về trách nhiệm bảo vệ nguồn nước của mọi người | Nghị quyết phân bổ ngân sách trung ương năm sau |
Mẹo nhớ: luật là luật chơi, nghị quyết là nước đi. Luật đặt quy tắc dùng lâu dài; nghị quyết quyết định một nước đi cụ thể trong khuôn khổ quy tắc đó. Mẹo này đúng với phần lớn trường hợp, nhưng có ngoại lệ ở mục dưới.
Nghị quyết quy phạm và nghị quyết cá biệt
Không phải nghị quyết nào cũng chỉ dùng một lần. Văn bản quy phạm là văn bản đặt ra quy tắc xử sự chung, áp dụng nhiều lần cho nhiều đối tượng. Một số nghị quyết của Quốc hội có tính chất này, ví dụ khi Quốc hội cần quy định một vấn đề chưa đủ điều kiện làm thành luật, hoặc cho phép thực hiện thí điểm một chính sách mới trong phạm vi và thời hạn nhất định. Những nghị quyết đó là văn bản quy phạm pháp luật, đứng ngay sau Hiến pháp cùng với luật.
Ngược lại, nghị quyết bầu một chức danh, phê chuẩn một đề nghị bổ nhiệm, thông qua chương trình kỳ họp là những quyết định cho việc cụ thể, thường gọi là văn bản cá biệt. Chúng có giá trị bắt buộc với việc đó nhưng không đặt ra quy tắc chung cho xã hội.
Cách nhận biết khi đọc văn bản gốc: xem phần tên và phần căn cứ, xem văn bản có các điều khoản quy định quyền, nghĩa vụ chung hay chỉ nêu một quyết định. Phạm vi những việc Quốc hội được quy định bằng nghị quyết quy phạm do luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật hiện hành quy định; khi cần chính xác, bạn tra luật đó trên cổng pháp luật quốc gia.
Vì sao quyền lập pháp chỉ thuộc Quốc hội
Soạn và trình khác với thông qua. Chính phủ là một trong những chủ thể có quyền trình dự án luật trước Quốc hội, và trên thực tế nhiều dự án luật do các bộ chủ trì soạn thảo. Nhưng soạn thảo, trình dự án chỉ là khâu chuẩn bị. Một dự án chỉ trở thành luật khi Quốc hội biểu quyết thông qua.
Văn bản riêng của Chính phủ là nghị định. Chính phủ ban hành nghị định để quy định chi tiết, tổ chức thi hành luật hoặc quy định những việc thuộc thẩm quyền của mình. Nghị định có hiệu lực thấp hơn luật và không được trái luật.
Toà án áp dụng luật, không làm luật. Toà án nhân dân dùng luật để xét xử. Toà án nhân dân tối cao có quyền trình dự án luật về những vấn đề thuộc lĩnh vực của mình, nhưng việc thông qua vẫn thuộc Quốc hội.
Chủ tịch nước công bố, không thông qua. Sau khi Quốc hội thông qua, Chủ tịch nước công bố luật. Chủ tịch nước cũng có quyền trình dự án luật, nhưng không "ban hành luật" thay Quốc hội.
Lý do gốc. Luật đặt ra quyền và nghĩa vụ cho mọi người, nên phải do cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân quyết định. Đây là nội dung cốt lõi của sự phân công trong thực hiện quyền lực nhà nước: nhiều cơ quan tham gia chuẩn bị, nhưng quyền quyết định luật đặt ở Quốc hội.
Tình huống giả định: ai làm gì quanh một đạo luật
Bạn Lan, sinh viên năm nhất, được giao thuyết trình về một luật giả định bảo vệ nguồn nước. Lan chia vai cho nhóm: một bạn đóng Chính phủ, một bạn đóng Uỷ ban của Quốc hội, một bạn đóng đại biểu, một bạn đóng Chủ tịch nước. Nhóm bị cô giáo hỏi: trong bốn vai, ai là người làm ra luật?
Câu trả lời đúng là toàn thể đại biểu, tức Quốc hội khi biểu quyết. Vai Chính phủ chuẩn bị và trình dự án, vai Uỷ ban của Quốc hội xem xét kỹ dự án theo lĩnh vực rồi báo cáo ý kiến, từng đại biểu góp ý và biểu quyết, còn vai Chủ tịch nước công bố luật sau khi Quốc hội đã thông qua. Không vai nào thay được bước biểu quyết của Quốc hội.
Cô giáo hỏi tiếp: "Sau khi luật có hiệu lực, Quốc hội quyết định cấp bao nhiêu tiền cho việc bảo vệ nguồn nước năm tới bằng văn bản gì?" Câu trả lời là nghị quyết về dự toán ngân sách, không phải sửa luật. Luật đặt trách nhiệm lâu dài; nghị quyết quyết định khoản tiền cho một năm cụ thể.
Pháp lệnh của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội có phải là luật không
Không. Pháp lệnh là văn bản do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành về những vấn đề được Quốc hội giao. Pháp lệnh có hiệu lực thấp hơn luật và nghị quyết của Quốc hội, và cũng được Chủ tịch nước công bố. Có thể hình dung pháp lệnh là văn bản do cơ quan thường trực của Quốc hội làm trong phạm vi Quốc hội cho phép.
Phạm vi những việc được ban hành pháp lệnh và cách làm cụ thể do luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định, và quy định này đã được sửa đổi trong những năm gần đây. Khi cần biết hiện nay pháp lệnh được dùng cho những việc nào, bạn tra luật ban hành văn bản đang có hiệu lực trên cổng pháp luật quốc gia thay vì dựa vào giáo trình cũ.
Câu tự kiểm: "Văn bản nào sau đây do Quốc hội ban hành: nghị định, pháp lệnh, nghị quyết về dự toán ngân sách nhà nước, thông tư?" Đáp án là nghị quyết về dự toán ngân sách. Nghị định của Chính phủ, thông tư của bộ trưởng hoặc thủ trưởng cơ quan ngang bộ, còn pháp lệnh của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, không phải của chính Quốc hội tại kỳ họp.
Ôn xong phần này khi bạn trả lời được
Danh sách dưới đây giúp bạn tự kiểm trước giờ kiểm tra hoặc trước khi giảng phần này cho lớp.
- Quốc hội ban hành ba loại văn bản nào, mỗi loại cần bao nhiêu phiếu để thông qua.
- Luật khác nghị quyết ở câu hỏi mà văn bản trả lời, ở đối tượng và thời gian áp dụng.
- Nghị quyết nào là văn bản quy phạm, nghị quyết nào là quyết định cho việc cụ thể.
- Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Chủ tịch nước có vai trò gì với một dự án luật, và vì sao không cơ quan nào trong số đó "làm luật".
- Pháp lệnh do ai ban hành và đứng ở đâu so với luật.
Nếu còn vướng câu nào, bạn đọc lại chương về Quốc hội trong Hiến pháp bản cập nhật và luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật còn hiệu lực trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia, tên miền đuôi gov chấm vn.
Câu hỏi thường gặp
Nghị quyết của Quốc hội có phải là văn bản quy phạm pháp luật không?
Có loại có, có loại không. Nghị quyết đặt ra quy tắc chung, áp dụng nhiều lần là văn bản quy phạm pháp luật; còn nghị quyết bầu một chức danh hay phê chuẩn một đề nghị là quyết định cho việc cụ thể. Muốn biết, hãy đọc tên và nội dung văn bản gốc.
Luật và nghị quyết của Quốc hội cần bao nhiêu phiếu để thông qua?
Cả luật và nghị quyết của Quốc hội đều cần quá nửa tổng số đại biểu Quốc hội biểu quyết tán thành. Riêng Hiến pháp và một số việc như rút ngắn, kéo dài nhiệm kỳ Quốc hội, bãi nhiệm đại biểu cần ít nhất hai phần ba tổng số đại biểu.
Chính phủ có quyền làm luật không?
Không. Chính phủ có quyền trình dự án luật và thường chủ trì soạn thảo, nhưng chỉ Quốc hội thông qua luật. Văn bản quy phạm Chính phủ ban hành là nghị định, có hiệu lực thấp hơn luật và dùng để quy định chi tiết, tổ chức thi hành.
Pháp lệnh khác luật ở điểm nào?
Luật do Quốc hội thông qua tại kỳ họp, còn pháp lệnh do Uỷ ban Thường vụ Quốc hội ban hành về vấn đề được Quốc hội giao. Pháp lệnh có hiệu lực thấp hơn luật; phạm vi dùng pháp lệnh hiện nay theo luật ban hành văn bản quy phạm pháp luật còn hiệu lực.
Dự toán ngân sách nhà nước được Quốc hội quyết định bằng luật hay nghị quyết?
Dự toán ngân sách hằng năm được Quốc hội quyết định bằng nghị quyết, vì đó là quyết định cho một năm cụ thể. Còn các quy tắc chung về lập, chấp hành, quyết toán ngân sách được đặt ra trong luật.
Vì sao quyền làm luật đặt ở Quốc hội?
Vì luật đặt ra quyền và nghĩa vụ cho mọi người nên phải do cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân quyết định. Các cơ quan khác tham gia soạn thảo, thẩm tra, công bố, tổ chức thi hành, nhưng quyền thông qua luật chỉ thuộc Quốc hội.