Theo Hiến pháp, Kiểm toán nhà nước là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, thực hiện kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công. Người đứng đầu là Tổng Kiểm toán nhà nước, do Quốc hội bầu; Tổng Kiểm toán nhà nước chịu trách nhiệm và báo cáo kết quả kiểm toán, báo cáo công tác trước Quốc hội, trong thời gian Quốc hội không họp thì trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
Bằng lời thường: tiền và tài sản của Nhà nước là của chung; Kiểm toán nhà nước là nơi kiểm tra xem tiền và tài sản ấy được ghi chép, sử dụng có đúng, có đủ, có hiệu quả không, rồi báo cáo cho cơ quan đại biểu của Nhân dân. Bài này giải nghĩa chữ "độc lập", ba loại kiểm toán, kết quả kiểm toán dùng vào đâu, và khác thanh tra ở điểm nào.
Giải nghĩa định nghĩa trong Hiến pháp
Do Quốc hội thành lập. Kiểm toán nhà nước không thuộc Chính phủ. Nó do cơ quan đại biểu cao nhất lập ra để phục vụ việc Quốc hội quyết định và giám sát ngân sách. Đây là điểm phân biệt căn bản với các cơ quan thuộc khối hành pháp.
Hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Độc lập nghĩa là khi kiểm toán, Kiểm toán nhà nước không chịu sự chỉ đạo của đơn vị mình kiểm toán, cũng không chịu sự can thiệp trái luật của cơ quan khác. Căn cứ duy nhất để kết luận là pháp luật và chuẩn mực kiểm toán.
Kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công. Đối tượng là tiền và tài sản của Nhà nước: ngân sách, các quỹ, tài sản công, nợ công, vốn nhà nước ở doanh nghiệp, theo phạm vi luật quy định. Kiểm toán nhà nước không kiểm toán tiền riêng của người dân hay doanh nghiệp tư nhân thuần tuý.
Tổng Kiểm toán nhà nước: ai bầu, chịu trách nhiệm trước ai
Tổng Kiểm toán nhà nước là người đứng đầu Kiểm toán nhà nước, do Quốc hội bầu. Đây là một trong những chức danh Hiến pháp giao cho Quốc hội bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm, cùng nhóm với Chủ tịch Hội đồng bầu cử quốc gia. Nhiệm kỳ, nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của Tổng Kiểm toán nhà nước do luật quy định.
Vòng trách nhiệm rất gọn: Tổng Kiểm toán nhà nước chịu trách nhiệm và báo cáo kết quả kiểm toán, báo cáo công tác trước Quốc hội; khi Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm và báo cáo trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Không có mắt xích nào đi qua Chính phủ. Vì thế khi được hỏi "Kiểm toán nhà nước báo cáo ai", đáp án là Quốc hội, không phải Thủ tướng.
Kiểm toán nhà nước cũng là một trong các chủ thể có quyền trình dự án luật trước Quốc hội theo Hiến pháp. Chi tiết về cơ cấu bên trong như các đơn vị kiểm toán chuyên ngành, kiểm toán khu vực được quy định trong luật kiểm toán nhà nước hiện hành; khi học không cần nhớ số lượng đơn vị.
Vì sao Kiểm toán nhà nước phải độc lập
Hãy hình dung một lớp học tự chấm bài kiểm tra của chính mình: dù trung thực đến đâu, người ngoài vẫn khó tin kết quả. Việc quản lý tiền công cũng vậy. Cơ quan nào chi tiêu ngân sách thì cũng là nơi lập báo cáo về khoản chi ấy; nếu chỉ có báo cáo tự lập, Quốc hội và Nhân dân khó biết số liệu có đúng không. Cần một bên thứ ba có chuyên môn và không phụ thuộc đơn vị chi tiêu để kiểm tra.
Hiến pháp giải bài toán đó bằng ba chốt. Chốt thứ nhất: Kiểm toán nhà nước do Quốc hội thành lập, không nằm trong khối hành pháp, nơi quản lý phần lớn tiền và tài sản công mà nó kiểm toán. Chốt thứ hai: người đứng đầu do Quốc hội bầu và chỉ báo cáo với Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội. Chốt thứ ba: cơ quan hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật.
Độc lập không có nghĩa là đứng ngoài bộ máy hay không chịu sự giám sát nào. Kiểm toán nhà nước vẫn là cơ quan nhà nước, vẫn chịu trách nhiệm trước Quốc hội và phải làm đúng luật, đúng chuẩn mực kiểm toán. Độc lập ở đây là độc lập trong chuyên môn kiểm toán, để kết luận dựa trên bằng chứng chứ không dựa trên mong muốn của bên được kiểm toán.
Ba loại kiểm toán, nói bằng ví dụ giả định
Theo luật kiểm toán nhà nước, có ba loại kiểm toán. Bảng dưới dùng một ví dụ giả định về một dự án xây trường học bằng tiền ngân sách để phân biệt.
| Loại kiểm toán | Kiểm tra cái gì | Câu hỏi với dự án trường học giả định |
|---|---|---|
| Kiểm toán báo cáo tài chính | Báo cáo tài chính có phản ánh trung thực, hợp lý tình hình tài chính không | Số liệu thu, chi, tài sản của dự án ghi trong báo cáo có đúng với thực tế không? |
| Kiểm toán tuân thủ | Việc quản lý, sử dụng tiền và tài sản có đúng pháp luật, quy chế không | Việc chọn nhà thầu, thanh toán, nghiệm thu có làm đúng quy định không? |
| Kiểm toán hoạt động | Tiền và tài sản có được dùng tiết kiệm, hiệu quả, hiệu lực không | Với số tiền đã chi, trường có được xây đúng quy mô, đúng tiến độ, dùng được như mục tiêu không? |
Mẹo nhớ ba chữ: "Đúng số – Đúng luật – Đáng tiền". Một cuộc kiểm toán có thể kết hợp nhiều loại. Ví dụ ở đây là giả định để học, không mô tả một dự án hay một cuộc kiểm toán có thật.
Sơ đồ chữ: một cuộc kiểm toán đi qua những bước nào
Ở mức nguyên lý, một cuộc kiểm toán thường gồm các bước dưới đây. Chi tiết do luật và quy trình kiểm toán hiện hành quy định.
- Chuẩn bị kiểm toán: khảo sát đơn vị, lập kế hoạch cuộc kiểm toán.
- Thực hiện kiểm toán: đoàn kiểm toán làm việc tại đơn vị, thu thập bằng chứng, đối chiếu sổ sách và thực tế.
- Lập và gửi báo cáo kiểm toán: nêu kết quả, đánh giá, kết luận và kiến nghị.
- Kiểm tra việc thực hiện kết luận, kiến nghị kiểm toán của đơn vị được kiểm toán.
Đơn vị được kiểm toán có nghĩa vụ thực hiện kết luận, kiến nghị theo luật. Nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng, Kiểm toán nhà nước chuyển hồ sơ tới cơ quan có thẩm quyền xử lý theo quy định; bản thân Kiểm toán nhà nước không xét xử, không điều tra. Đây là một ví dụ về sự phân công: mỗi cơ quan giữ đúng phần việc của mình trong một chuỗi kiểm soát.
Kết quả kiểm toán được dùng vào đâu
Kết quả kiểm toán trước hết phục vụ Quốc hội. Khi Quốc hội xem xét, quyết định dự toán ngân sách và phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước, báo cáo kiểm toán là một nguồn thông tin quan trọng. Nói dễ hiểu: trước khi Quốc hội "duyệt sổ" ngân sách của năm đã qua, có một cơ quan độc lập đã kiểm tra sổ ấy.
Kết quả kiểm toán cũng giúp Hội đồng nhân dân trong việc quyết định, giám sát ngân sách địa phương, và giúp chính các cơ quan, đơn vị được kiểm toán sửa sai, hoàn thiện cách quản lý. Kết quả kiểm toán được công khai theo quy định của luật, để người dân có thể biết.
Như vậy, Kiểm toán nhà nước là một công cụ trong cơ chế kiểm soát việc thực hiện quyền lực nhà nước, gắn với tiền và tài sản công. Nó không thay Quốc hội quyết định, không thay Chính phủ quản lý, mà cung cấp thông tin đã được kiểm tra độc lập để các cơ quan có thẩm quyền quyết định đúng.
Kiểm toán nhà nước khác thanh tra ở đâu
Đây là cặp hay bị hỏi. Bảng dưới chỉ so ở mức vị trí và bản chất; nội dung sâu về các kênh kiểm soát có ở danh mục riêng về phối hợp và kiểm soát quyền lực.
| Tiêu chí | Kiểm toán nhà nước | Thanh tra |
|---|---|---|
| Ai lập ra | Quốc hội, theo Hiến pháp | Thuộc hệ thống cơ quan hành chính nhà nước, theo luật thanh tra |
| Báo cáo ai | Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội | Thủ trưởng cơ quan hành chính cùng cấp và cơ quan thanh tra cấp trên, theo luật |
| Đối tượng chính | Việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công | Việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc phạm vi quản lý |
Mẹo nhớ: Kiểm toán nhà nước "nhìn tiền công cho Quốc hội"; thanh tra "nhìn việc chấp hành trong bộ máy hành chính". Hệ thống cơ quan thanh tra vừa được sắp xếp lại, nên tên gọi và cấp tổ chức cần đối chiếu văn bản hiện hành trên cổng thông tin của Chính phủ hoặc cổng pháp luật quốc gia.
Câu hỏi tự kiểm có đáp án
Tình huống giả định: trong giờ học, cô Hoa hỏi: "Một cơ quan kiểm tra tiền ngân sách xây trường rồi báo cáo Quốc hội, đó là cơ quan nào?". Bạn thử trả lời câu đó và bốn câu sau:
- Kiểm toán nhà nước do ai thành lập? Quốc hội.
- Tổng Kiểm toán nhà nước do ai bầu và báo cáo trước ai? Quốc hội bầu; báo cáo trước Quốc hội, khi Quốc hội không họp thì trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội.
- Ba loại kiểm toán là gì? Kiểm toán báo cáo tài chính, kiểm toán tuân thủ, kiểm toán hoạt động.
- Kiểm toán nhà nước có xét xử người vi phạm không? Không; nếu có dấu hiệu vi phạm thì chuyển hồ sơ tới cơ quan có thẩm quyền.
Để đối chiếu, bạn đọc chương về Hội đồng bầu cử quốc gia và Kiểm toán nhà nước trong Hiến pháp, cùng luật kiểm toán nhà nước hiện hành trên cổng pháp luật quốc gia. Kết quả kiểm toán công khai được đăng trên cổng thông tin chính thức của Kiểm toán nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm toán nhà nước có thuộc Chính phủ không?
Không. Kiểm toán nhà nước do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Người đứng đầu là Tổng Kiểm toán nhà nước do Quốc hội bầu và báo cáo trước Quốc hội.
Kiểm toán nhà nước kiểm toán những gì?
Kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính, tài sản công, như ngân sách, các quỹ, tài sản công, nợ công, vốn nhà nước theo phạm vi luật định. Kiểm toán nhà nước không kiểm toán tiền riêng của cá nhân.
Độc lập trong kiểm toán nghĩa là gì?
Là khi kiểm toán, Kiểm toán nhà nước chỉ căn cứ vào pháp luật và chuẩn mực kiểm toán, không chịu sự chỉ đạo của đơn vị được kiểm toán hay sự can thiệp trái luật của cơ quan, cá nhân nào khác.
Kiểm toán báo cáo tài chính khác kiểm toán hoạt động thế nào?
Kiểm toán báo cáo tài chính hỏi số liệu có trung thực, hợp lý không; kiểm toán hoạt động hỏi tiền và tài sản có được dùng tiết kiệm, hiệu quả, đạt mục tiêu không. Một cuộc kiểm toán có thể kết hợp cả hai.
Kết quả kiểm toán có được công khai không?
Có, theo quy định của luật kiểm toán nhà nước. Kết quả kiểm toán được báo cáo Quốc hội, gửi các cơ quan liên quan và công khai theo quy định, để phục vụ việc quyết định, giám sát ngân sách.
Kiểm toán nhà nước có quyền trình dự án luật không?
Có. Theo Hiến pháp, Kiểm toán nhà nước là một trong các chủ thể có quyền trình dự án luật trước Quốc hội. Quốc hội vẫn là cơ quan thảo luận và biểu quyết thông qua luật.