Cơ quan dân cử là cơ quan do cử tri trực tiếp bầu ra. Ở Việt Nam, đó là Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp. Các cơ quan còn lại trong bộ máy nhà nước được hình thành từ hai cơ quan này: do Quốc hội hoặc Hội đồng nhân dân bầu, do Quốc hội phê chuẩn rồi Chủ tịch nước bổ nhiệm, hoặc do người đứng đầu cơ quan hành chính bổ nhiệm theo luật.
Quy luật dễ nhớ: ai lập ra mình thì mình chịu trách nhiệm trước người đó. Quốc hội chịu trách nhiệm trước Nhân dân; Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội; Uỷ ban nhân dân chịu trách nhiệm trước Hội đồng nhân dân cùng cấp. Phần dưới lần theo từng tầng hình thành và đặt cả chuỗi vào một bảng.
Tầng thứ nhất: cử tri bầu cơ quan dân cử
Nhân dân thực hiện quyền lực nhà nước bằng nhiều hình thức, trong đó có dân chủ đại diện thông qua Quốc hội và Hội đồng nhân dân. Việc bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Công dân đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử, đủ hai mươi mốt tuổi trở lên có quyền ứng cử, trừ những trường hợp luật quy định.
Nhiệm kỳ của mỗi khoá Quốc hội là năm năm, nhiệm kỳ Hội đồng nhân dân mỗi khoá cũng là năm năm. Đại biểu dân cử phải liên hệ chặt chẽ với cử tri, chịu sự giám sát của cử tri, và có thể bị bãi nhiệm khi không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân.
Vì do cử tri trực tiếp bầu, Quốc hội và Hội đồng nhân dân được gọi là cơ quan đại diện, mang tính quyền lực nhà nước: Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, Hội đồng nhân dân là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương. Đây là "cái gốc" để các cơ quan khác được hình thành.
Tầng thứ hai: cơ quan dân cử bầu ra các chức danh và cơ quan khác
Ở trung ương, Quốc hội bầu Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội và các thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Chánh án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Chủ tịch Hội đồng bầu cử quốc gia, Tổng Kiểm toán nhà nước. Quốc hội cũng thành lập Hội đồng bầu cử quốc gia và Kiểm toán nhà nước. Danh sách đầy đủ các chức danh do Quốc hội bầu nằm trong Hiến pháp và luật tổ chức Quốc hội.
Ở địa phương, Hội đồng nhân dân bầu Chủ tịch, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân, và bầu Uỷ ban nhân dân cùng cấp gồm Chủ tịch, Phó Chủ tịch và các uỷ viên. Theo luật, kết quả bầu một số chức danh của Uỷ ban nhân dân còn được cơ quan hành chính nhà nước cấp trên phê chuẩn, thể hiện mối liên hệ giữa địa phương với hệ thống hành chính thống nhất.
Bạn để ý một điểm: Chủ tịch nước và Thủ tướng đều phải là đại biểu Quốc hội khi được bầu. Hiến pháp quy định Chủ tịch nước do Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội; Thủ tướng cũng được Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội.
Tầng thứ ba: phê chuẩn rồi bổ nhiệm, và bổ nhiệm trong hệ thống
Một số chức danh không do Quốc hội bầu trực tiếp mà qua hai bước. Thủ tướng đề nghị, Quốc hội phê chuẩn việc bổ nhiệm Phó Thủ tướng, Bộ trưởng và thủ trưởng cơ quan ngang bộ; sau đó Chủ tịch nước căn cứ nghị quyết của Quốc hội để bổ nhiệm. Tương tự, việc bổ nhiệm thẩm phán Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội phê chuẩn rồi Chủ tịch nước bổ nhiệm. Thẩm phán các toà án khác do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo trình tự luật định.
Trong hệ thống hành chính, người đứng đầu cấp trên bổ nhiệm người phụ trách các đơn vị chuyên môn theo quy định. Ví dụ ở cấp tỉnh, người đứng đầu các sở do Chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh bổ nhiệm. Đây là bổ nhiệm hành chính, khác với bầu ở cơ quan dân cử.
Phân biệt ba động từ: bầu là tập thể biểu quyết chọn người; phê chuẩn là cơ quan có thẩm quyền đồng ý với đề nghị của chủ thể khác; bổ nhiệm là người có thẩm quyền ra quyết định giao chức vụ. Đề trắc nghiệm hay đánh tráo ba chữ này, chẳng hạn "Quốc hội bổ nhiệm Bộ trưởng" là sai, đúng là Quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch nước bổ nhiệm.
Nắm chuỗi này để trả lời những câu hỏi nào
Khi đã thuộc chuỗi hình thành, bạn trả lời được rất nhiều câu hỏi tưởng rời rạc. Hỏi vì sao đại biểu Quốc hội có quyền chất vấn Bộ trưởng: vì Bộ trưởng là thành viên Chính phủ, mà Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Hỏi vì sao Hội đồng nhân dân xã xem xét báo cáo của Uỷ ban nhân dân xã: vì Uỷ ban nhân dân do Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu ra. Hỏi vì sao Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao: vì Hiến pháp giao cho Chủ tịch nước quyền đề nghị một số chức danh quan trọng.
Chuỗi này cũng giúp người dân biết nên gửi ý kiến tới đâu theo nguyên lý: muốn phản ánh về hoạt động của cơ quan hành chính ở địa phương, có thể qua đại biểu Hội đồng nhân dân, vì Hội đồng nhân dân là nơi giám sát Uỷ ban nhân dân. Cách gửi cụ thể thuộc danh mục về người dân với bộ máy; ở đây bạn chỉ cần thấy sợi dây nối giữa các cơ quan.
Bảng chuỗi hình thành và chuỗi trách nhiệm
Đọc mỗi dòng từ trái sang phải: chức danh hoặc cơ quan, hình thành bằng cách nào, rồi chịu trách nhiệm và báo cáo trước ai. Bảng nêu ở mức nguyên lý theo Hiến pháp.
| Cơ quan, chức danh | Hình thành bằng cách | Chịu trách nhiệm, báo cáo trước |
|---|---|---|
| Quốc hội | Cử tri cả nước bầu | Nhân dân |
| Hội đồng nhân dân | Cử tri địa phương bầu | Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên |
| Chủ tịch nước | Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội | Quốc hội |
| Thủ tướng Chính phủ | Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội, theo đề nghị của Chủ tịch nước | Quốc hội |
| Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ | Quốc hội phê chuẩn, Chủ tịch nước bổ nhiệm | Thủ tướng, Chính phủ và Quốc hội về ngành, lĩnh vực được giao |
| Chánh án Toà án nhân dân tối cao | Quốc hội bầu, theo đề nghị của Chủ tịch nước | Quốc hội |
| Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao | Quốc hội bầu, theo đề nghị của Chủ tịch nước | Quốc hội |
| Uỷ ban nhân dân | Hội đồng nhân dân cùng cấp bầu | Nhân dân địa phương, Hội đồng nhân dân cùng cấp, cơ quan hành chính nhà nước cấp trên |
Khi Quốc hội không họp, một số chức danh ở trung ương báo cáo công tác trước Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, và với toà án, viện kiểm sát còn có cả Chủ tịch nước. Chi tiết này bạn kiểm tra trong chương về từng cơ quan của Hiến pháp.
Những chỗ hay nhầm khi vẽ chuỗi trách nhiệm
Vẽ mũi tên từ Chủ tịch nước xuống Chính phủ như cấp trên trực tiếp. Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu Thủ tướng, bổ nhiệm thành viên Chính phủ theo nghị quyết của Quốc hội, và Chính phủ báo cáo công tác trước Chủ tịch nước. Nhưng Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội, không phải là cơ quan trực thuộc Chủ tịch nước.
Cho rằng Hội đồng nhân dân chỉ chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương. Theo Hiến pháp, Hội đồng nhân dân chịu trách nhiệm trước Nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên. Thiếu vế sau là thiếu một nửa chuỗi trách nhiệm.
Nghĩ rằng do Quốc hội bầu thì làm theo chỉ đạo của Quốc hội trong từng việc. Quốc hội bầu Chánh án Toà án nhân dân tối cao và giám sát hoạt động của toà án, nhưng không chỉ đạo việc xét xử từng vụ án. Hình thành và chịu trách nhiệm không có nghĩa là bị can thiệp vào chuyên môn.
Gộp "báo cáo công tác" với "chịu trách nhiệm". Hai cụm hay đi cùng nhưng không trùng nghĩa. Chịu trách nhiệm là phải gánh hệ quả về việc mình làm trước chủ thể đó; báo cáo công tác là trình bày tình hình, kết quả công việc. Một cơ quan có thể báo cáo công tác trước nhiều chủ thể.
Tình huống và câu hỏi tự kiểm
Chú Bảy, một cử tri ở một xã đồng bằng, thắc mắc: chú đi bầu đại biểu Hội đồng nhân dân xã, vậy sao không được bầu luôn Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã? Câu trả lời nằm ở tầng hình thành: cử tri bầu Hội đồng nhân dân, rồi Hội đồng nhân dân bầu Uỷ ban nhân dân. Lá phiếu của chú Bảy vẫn đi tới Uỷ ban nhân dân, nhưng qua những đại biểu chú đã chọn.
- Câu 1. Ai bổ nhiệm Bộ trưởng? (Chủ tịch nước, căn cứ nghị quyết phê chuẩn của Quốc hội, theo đề nghị của Thủ tướng.)
- Câu 2. Uỷ ban nhân dân xã chịu trách nhiệm trước những ai? (Nhân dân địa phương, Hội đồng nhân dân xã và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên.)
- Câu 3. Cơ quan nào ở trung ương do cử tri trực tiếp bầu? (Chỉ có Quốc hội.)
- Câu 4. Đúng hay sai: "Chủ tịch nước bầu Thủ tướng." (Sai. Quốc hội bầu Thủ tướng theo đề nghị của Chủ tịch nước.)
Muốn kiểm tra chính xác chức danh nào bầu, chức danh nào phê chuẩn, bạn đọc chương về Quốc hội trong Hiến pháp trên cổng thông tin của Quốc hội hoặc cổng pháp luật quốc gia. Các chức danh cụ thể có thể được luật quy định thêm, vì vậy luôn ưu tiên văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Cơ quan dân cử ở Việt Nam gồm những cơ quan nào?
Cơ quan dân cử là cơ quan do cử tri trực tiếp bầu ra, gồm Quốc hội ở trung ương và Hội đồng nhân dân ở địa phương. Đại biểu của hai cơ quan này được bầu theo nguyên tắc phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.
Vì sao Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội?
Vì Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội và được hình thành từ Quốc hội: Quốc hội bầu Thủ tướng, phê chuẩn các thành viên khác. Theo Hiến pháp, Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác trước Quốc hội, Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước.
Bầu, phê chuẩn và bổ nhiệm khác nhau thế nào?
Bầu là một tập thể như Quốc hội hay Hội đồng nhân dân biểu quyết chọn người. Phê chuẩn là cơ quan có thẩm quyền đồng ý với đề nghị của chủ thể khác. Bổ nhiệm là người có thẩm quyền ra quyết định giao chức vụ, thường sau khi đã có phê chuẩn nếu luật yêu cầu.
Đại biểu dân cử có thể bị bãi nhiệm không?
Có. Đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân khi không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của Nhân dân thì có thể bị cử tri hoặc cơ quan mà họ là thành viên bãi nhiệm theo trình tự luật định. Đây là một cách thể hiện trách nhiệm của đại biểu trước cử tri.
Toà án có phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội không?
Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu, chịu trách nhiệm và báo cáo công tác trước Quốc hội. Tuy vậy, khi xét xử một vụ việc cụ thể, thẩm phán và hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, không cơ quan nào được can thiệp.
Vì sao không bầu trực tiếp mọi chức danh?
Hiến pháp tổ chức theo hướng Nhân dân bầu cơ quan đại diện, rồi cơ quan đại diện hình thành các cơ quan khác và giám sát chúng. Cách này giúp các cơ quan hành pháp, tư pháp gắn trách nhiệm với cơ quan đại diện của Nhân dân theo một chuỗi rõ ràng.